mastyagandhotpattivarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
āścaryakarametatte vacanaṃ garbhahetukam |
sandeho'tra samutpannaḥ sarveṣāṃ nastapasvinām
||1||आश्चर्यकरमेतत्ते वचनं गर्भहेतुकम् ।
सन्देहोऽत्र समुत्पन्नः सर्वेषां नस्तपस्विनाम्
mātā vyāsasya medhāvinnāmnā satyavatīti ca |
vivāhitā purā jñātā rājñā śantanunā yathā
||2||माता व्यासस्य मेधाविन्नाम्ना सत्यवतीति च ।
विवाहिता पुरा ज्ञाता राज्ञा शन्तनुना यथा
tasyāḥ putraḥ kathaṃ vyāsaḥ satī svabhavane sthitā |
īdṛśī sā kathaṃ rājñā punaḥ śantanunā vṛtā
||3||तस्याः पुत्रः कथं व्यासः सती स्वभवने स्थिता ।
ईदृशी सा कथं राज्ञा पुनः शन्तनुना वृता
tasyāṃ putrāvubhau jātau tattvaṃ kathaya suvrata |
vistareṇa mahābhāga kathāṃ paramapāvanīm
||4||तस्यां पुत्रावुभौ जातौ तत्त्वं कथय सुव्रत ।
विस्तरेण महाभाग कथां परमपावनीम्
utpattiṃ vada vyāsasya satyavatyāstathā punaḥ |
śrotukāmāḥ punaḥ sarve ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
||5||उत्पत्तिं वद व्यासस्य सत्यवत्यास्तथा पुनः ।
श्रोतुकामाः पुनः सर्वे ऋषयः संशितव्रताः
sūta uvāca
praṇamya paramāṃ śaktiṃ caturvargapradāyinīm |
ādiśaktiṃ vadiṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām
||6||प्रणम्य परमां शक्तिं चतुर्वर्गप्रदायिनीम् ।
आदिशक्तिं वदिष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम्
yasyoccāraṇamātreṇa siddhirbhavati śāśvatī |
vyājenāpi hi bījasya vāgbhavasya viśeṣataḥ
||7||यस्योच्चारणमात्रेण सिद्धिर्भवति शाश्वती ।
व्याजेनापि हि बीजस्य वाग्भवस्य विशेषतः
samyak sarvātmanā sarvaiḥ sarvakāmārthasiddhaye |
smartavyā sarvathā devī vāñchitārthapradāyinī
||8||सम्यक् सर्वात्मना सर्वैः सर्वकामार्थसिद्धये ।
स्मर्तव्या सर्वथा देवी वाञ्छितार्थप्रदायिनी
rājoparicaro nāma dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ |
cedideśapatiḥ śrīmān babhūva dvijapūjakaḥ
||9||राजोपरिचरो नाम धार्मिकः सत्यसङ्गरः ।
चेदिदेशपतिः श्रीमान् बभूव द्विजपूजकः
tapasā tasya tuṣṭena vimānaṃ sphāṭikaṃ śubham |
dattamindreṇa tattasmai sundaraṃ priyakāmyayā
||10||तपसा तस्य तुष्टेन विमानं स्फाटिकं शुभम् ।
दत्तमिन्द्रेण तत्तस्मै सुन्दरं प्रियकाम्यया
tenārūḍhastu sarvatra yāti divyena bhūpatiḥ |
na bhūmāvuparistho'sau tenoparicaro vasuḥ
||11||तेनारूढस्तु सर्वत्र याति दिव्येन भूपतिः ।
न भूमावुपरिस्थोऽसौ तेनोपरिचरो वसुः
vikhyātaḥ sarvalokeṣu dharmanityaḥ sa bhūpatiḥ |
tasya bhāryā varārohā girikā nāma sundarī
||12||विख्यातः सर्वलोकेषु धर्मनित्यः स भूपतिः ।
तस्य भार्या वरारोहा गिरिका नाम सुन्दरी
putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ |
pṛthagdeśeṣu rājānaḥ sthāpitāstena bhūbhujā
||13||पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः ।
पृथग्देशेषु राजानः स्थापितास्तेन भूभुजा
vasostu patnī girikā kāmān kāle nyavedayat |
ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ
||14||वसोस्तु पत्नी गिरिका कामान् काले न्यवेदयत् ।
ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः
tadahaḥ pitaraścainamūcurjahi mṛgāniti |
tacchutvā cintayāmāsa bhāryāmṛtumatīṃ tathā
||15||तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति ।
तच्छुत्वा चिन्तयामास भार्यामृतुमतीं तथा
pitṛvākyaṃ guruṃ matvā kartavyamiti niścitam |
cacāra mṛgayāṃ rājā girikāṃ manasā smaran
||16||पितृवाक्यं गुरुं मत्वा कर्तव्यमिति निश्चितम् ।
चचार मृगयां राजा गिरिकां मनसा स्मरन्
vane sthitaḥ sa rājarṣiścitte sasmāra bhāminīm |
atīva rūpasampannāṃ sākṣācchriyamivāparām
||17||वने स्थितः स राजर्षिश्चित्ते सस्मार भामिनीम् ।
अतीव रूपसम्पन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्
tasya retaḥ pracaskanda smaratastāṃ ca kāminīm |
vaṭapatre tu tadrājā skannamātraṃ samākṣipat
||18||तस्य रेतः प्रचस्कन्द स्मरतस्तां च कामिनीम् ।
वटपत्रे तु तद्राजा स्कन्नमात्रं समाक्षिपत्
idaṃ vṛthā pariskannaṃ reto vai na bhavetkatham |
ṛtukālaṃ ca vijñāya matiṃ cakre nṛpastadā
||19||इदं वृथा परिस्कन्नं रेतो वै न भवेत्कथम् ।
ऋतुकालं च विज्ञाय मतिं चक्रे नृपस्तदा
amoghaṃ sarvathā vīryaṃ mama caitanna saṃśayaḥ |
priyāyai preṣayāmyetaditi buddhimakalpayat
||20||अमोघं सर्वथा वीर्यं मम चैतन्न संशयः ।
प्रियायै प्रेषयाम्येतदिति बुद्धिमकल्पयत्
śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ |
abhimantryātha tadvīryaṃ vaṭaparṇapuṭe kṛtam
||21||शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः ।
अभिमन्त्र्याथ तद्वीर्यं वटपर्णपुटे कृतम्
pārśvasthaṃ śyenamābhāṣya rājovāca dvijaṃ prati |
gṛhāṇedaṃ mahābhāga gaccha śīghraṃ gṛhaṃ mama
||22||पार्श्वस्थं श्येनमाभाष्य राजोवाच द्विजं प्रति ।
गृहाणेदं महाभाग गच्छ शीघ्रं गृहं मम
matpriyārthamidaṃ saumya gṛhītvā tvaṃ gṛhaṃ naya |
girikāyai prayacchāśu tasyāstvārtavamadya vai
||23||मत्प्रियार्थमिदं सौम्य गृहीत्वा त्वं गृहं नय ।
गिरिकायै प्रयच्छाशु तस्यास्त्वार्तवमद्य वै
sūta uvāca
ityuktvā pradadau parṇaṃ śyenāya nṛpasattamaḥ |
sa gṛhītvotpapātāśu gaganaṃ gativittamaḥ
||24||इत्युक्त्वा प्रददौ पर्णं श्येनाय नृपसत्तमः ।
स गृहीत्वोत्पपाताशु गगनं गतिवित्तमः
gacchantaṃ gaganaṃ śyenaṃ dhṛtvā cañcupuṭe puṭam |
tamapaśyadathāyāntaṃ khagaṃ śyenastathāparaḥ
||25||गच्छन्तं गगनं श्येनं धृत्वा चञ्चुपुटे पुटम् ।
तमपश्यदथायान्तं खगं श्येनस्तथापरः
āmiṣaṃ sa tu vijñāya śīghramabhyadravatkhagam |
tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau sampracakratuḥ
||26||आमिषं स तु विज्ञाय शीघ्रमभ्यद्रवत्खगम् ।
तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतुः
yuddhyatorapatadretastajjāpi yamunāmbhasi |
khagau tau nirgatau kāmaṃ puṭake patite tadā
||27||युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तज्जापि यमुनाम्भसि ।
खगौ तौ निर्गतौ कामं पुटके पतिते तदा
etasminsamaye kācidadrikā nāma cāpsarāḥ |
brāhmaṇaṃ samanuprāptaṃ sandhyāvandanatatparam
||28||एतस्मिन्समये काचिद्अद्रिका नाम चाप्सराः ।
ब्राह्मणं समनुप्राप्तं सन्ध्यावन्दनतत्परम्
kurvantī jalakeliṃ sā jale magnā cacāra sā |
jagrāha caraṇaṃ nārī dvijasya varavarṇinī
||29||कुर्वन्ती जलकेलिं सा जले मग्ना चचार सा ।
जग्राह चरणं नारी द्विजस्य वरवर्णिनी
prāṇāyāmaparaḥ so'tha dṛṣṭvā tāṃ kāmacāriṇīm |
śaśāpa bhava matsyī tvaṃ dhyānavighnakarī yataḥ
||30||प्राणायामपरः सोऽथ दृष्ट्वा तां कामचारिणीम् ।
शशाप भव मत्स्यी त्वं ध्यानविघ्नकरी यतः
sā śaptā vipramukhyena babhūva yamunācarī |
śapharī rūpasampannā hyadrikā ca varāpsarāḥ
||31||सा शप्ता विप्रमुख्येन बभूव यमुनाचरी ।
शफरी रूपसम्पन्ना ह्यद्रिका च वराप्सराः
śyenapādaparibhraṣṭaṃ tacchukramatha vāsavī |
jagrāha tarasābhyetya sādrikā matsyarūpiṇī
||32||श्येनपादपरिभ्रष्टं तच्छुक्रमथ वासवी ।
जग्राह तरसाभ्येत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी
atha kālena kiyatā matsyīṃ tāṃ matsyajīvanaḥ |
samprāpte daśame māsi babandha tāṃ manoramām
||33||अथ कालेन कियता मत्स्यीं तां मत्स्यजीवनः ।
सम्प्राप्ते दशमे मासि बबन्ध तां मनोरमाम्
udaraṃ vidadārāśu sa tasyā matsyajīvanaḥ |
yugmaṃ viniḥsṛtaṃ tasmādudarānmānuṣākṛti
||34||उदरं विददाराशु स तस्या मत्स्यजीवनः ।
युग्मं विनिःसृतं तस्मादुदरान्मानुषाकृति
bālaḥ kumāraḥ subhagastathā kanyā śubhānanā |
dṛṣṭvāścaryamidaṃ so'tha vismayaṃ paramaṃ gataḥ
||35||बालः कुमारः सुभगस्तथा कन्या शुभानना ।
दृष्ट्वाश्चर्यमिदं सोऽथ विस्मयं परमं गतः
rājñe nivedayāmāsa putrau dvau tu jhaṣodbhavau |
rājāpi vismayāviṣṭaḥ sutaṃ jagrāha taṃ śubham
||36||राज्ञे निवेदयामास पुत्रौ द्वौ तु झषोद्भवौ ।
राजापि विस्मयाविष्टः सुतं जग्राह तं शुभम्
sa matsyo nāma rājāsau dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ |
vasuputro mahātejāḥ pitrā tulyaparākramaḥ
||37||स मत्स्यो नाम राजासौ धार्मिकः सत्यसङ्गरः ।
वसुपुत्रो महातेजाः पित्रा तुल्यपराक्रमः
kālikā vasunā dattā tarasā jalajīvine |
nāmnā kālīti vikhyātā tathā matsyodarīti ca
||38||कालिका वसुना दत्ता तरसा जलजीविने ।
नाम्ना कालीति विख्याता तथा मत्स्योदरीति च
matsyagandheti nāmnā vai gaṇena samajāyata |
vivardhamānā dāśasya gṛhe sā vāsavī śubhā
||39||मत्स्यगन्धेति नाम्ना वै गणेन समजायत ।
विवर्धमाना दाशस्य गृहे सा वासवी शुभा
ṛṣaya ūcuḥ
adrikā muninā śaptā matsyī jātā varāpsarāḥ |
vidāritā ca dāśena mṛtā ca bhakṣitā punaḥ
||40||अद्रिका मुनिना शप्ता मत्स्यी जाता वराप्सराः ।
विदारिता च दाशेन मृता च भक्षिता पुनः
kiṃ babhūva punastasyā apsarāyā vadasva tat |
śāpasyāntaṃ kathaṃ sūta kathaṃ svargamavāpa sā
||41||किं बभूव पुनस्तस्या अप्सराया वदस्व तत् ।
शापस्यान्तं कथं सूत कथं स्वर्गमवाप सा
sūta uvāca
śaptā yadā sā muninā vismitā sambabhūva ha |
stutiṃ cakāra viprasya dīneva rudatī tadā
||42||शप्ता यदा सा मुनिना विस्मिता सम्बभूव ह ।
स्तुतिं चकार विप्रस्य दीनेव रुदती तदा
dayāvānbrāhmaṇaḥ prāha tāṃ tadā rudatīṃ striyam |
mā śokaṃ kuru kalyāṇi śāpāntaṃ te vadāmyaham
||43||दयावान्ब्राह्मणः प्राह तां तदा रुदतीं स्त्रियम् ।
मा शोकं कुरु कल्याणि शापान्तं ते वदाम्यहम्
matkodhaśāpayogena matsyayoniṃ gatā śubhe |
mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi
||44||मत्कोधशापयोगेन मत्स्ययोनिं गता शुभे ।
मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि
ityuktā tena sā prāpa matsyadehaṃ nadījale |
bālakau janayitvā sā mṛtā muktā ca śāpataḥ
||45||इत्युक्ता तेन सा प्राप मत्स्यदेहं नदीजले ।
बालकौ जनयित्वा सा मृता मुक्ता च शापतः
santyajya rūpaṃ matsyasya divyarūpamavāpya ca |
jagāmāmaramārgaṃ ca śāpānte varavarṇinī
||46||सन्त्यज्य रूपं मत्स्यस्य दिव्यरूपमवाप्य च ।
जगामामरमार्गं च शापान्ते वरवर्णिनी
evaṃ jātā varā putrī matsyagandhā varānanā |
putrīva pālyamānā sā dāśagehe vyavardhata
||47||एवं जाता वरा पुत्री मत्स्यगन्धा वरानना ।
पुत्रीव पाल्यमाना सा दाशगेहे व्यवर्धत
matsyagandhā tadā jātā kiśorī cātisuprabhā |
tasya kāryāṇi kurvāṇā vāsavī cātisuprabhā
||48||मत्स्यगन्धा तदा जाता किशोरी चातिसुप्रभा ।
तस्य कार्याणि कुर्वाणा वासवी चातिसुप्रभा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe mastyagandhotpattivarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||