parīkṣidrājño guptagṛhe vāsavarṇanam
parīkṣiduvāca
kāmārtaḥ sa munirgatvā ruruḥ supto nijāśrame |
pitā papraccha dīnaṃ taṃ kiṃ ruro vimanā asi
||1||कामार्तः स मुनिर्गत्वा रुरुः सुप्तो निजाश्रमे ।
पिता पप्रच्छ दीनं तं किं रुरो विमना असि
sa tamāhātikāmārtaḥ sthūlakeśasya cāśrame |
kanyā pramadvarā nāma sā me bhāryā bhavediti
||2||स तमाहातिकामार्तः स्थूलकेशस्य चाश्रमे ।
कन्या प्रमद्वरा नाम सा मे भार्या भवेदिति
sa gatvā pramatistūrṇaṃ sthūlakeśaṃ mahāmunim |
pramuhya sumukhaṃ kṛtvā yayāce tāṃ varānanām
||3||स गत्वा प्रमतिस्तूर्णं स्थूलकेशं महामुनिम् ।
प्रमुह्य सुमुखं कृत्वा ययाचे तां वराननाम्
dadau vācaṃ sthūlakeśaḥ pradāsyāmi śubhe'hani |
vivāhārthaṃ ca sambhāraṃ racayāmāsaturvane
||4||ददौ वाचं स्थूलकेशः प्रदास्यामि शुभेऽहनि ।
विवाहार्थं च सम्भारं रचयामासतुर्वने
pramatiḥ sthūlakeśaśca vivāhārthaṃ samudyatau |
babhūvaturmahātmānau samīpasthau tapovane
||5||प्रमतिः स्थूलकेशश्च विवाहार्थं समुद्यतौ ।
बभूवतुर्महात्मानौ समीपस्थौ तपोवने
tasminnavasare kanyā ramamāṇā gṛhāṅgaṇe |
prasuptaṃ pannagaṃ pādenāspṛśaccārulocanā
||6||तस्मिन्नवसरे कन्या रममाणा गृहाङ्गणे ।
प्रसुप्तं पन्नगं पादेनास्पृशच्चारुलोचना
daṣṭā tu pannagenātha sā mamāra varāṅganā |
kolāhalastadā jāto mṛtāṃ dṛṣṭvā pramadvarām
||7||दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वराङ्गना ।
कोलाहलस्तदा जातो मृतां दृष्ट्वा प्रमद्वराम्
militā munayaḥ sarve cukruśuḥ śokasaṃyutāḥ |
bhūmau tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā pitā tasyātiduḥkhitaḥ
||8||मिलिता मुनयः सर्वे चुक्रुशुः शोकसंयुताः ।
भूमौ तां पतितां दृष्ट्वा पिता तस्यातिदुःखितः
ruroda vigataprāṇāṃ dīpyamānāṃ sutejasā |
ruruḥ śrutvā tadākrandaṃ darśanārthaṃ samāgataḥ
||9||रुरोद विगतप्राणां दीप्यमानां सुतेजसा ।
रुरुः श्रुत्वा तदाक्रन्दं दर्शनार्थं समागतः
dadarśa patitāṃ tatra sajīvāmiva kāminīm |
rudantaṃ sthūlakeśaṃ ca dṛṣṭvānyānṛṣisattamān
||10||ददर्श पतितां तत्र सजीवामिव कामिनीम् ।
रुदन्तं स्थूलकेशं च दृष्ट्वान्यानृषिसत्तमान्
ruruḥ sthānādbahirgatvā ruroda virahākulaḥ |
aho daivena sarpo'yaṃ preṣitaḥ paramādbhutaḥ
||11||रुरुः स्थानाद्बहिर्गत्वा रुरोद विरहाकुलः ।
अहो दैवेन सर्पोऽयं प्रेषितः परमाद्भुतः
mama śarmavighātāya duḥkhaheturayaṃ kila |
kiṃ karomi kva gacchāmi mṛtā me prāṇavallabhā
||12||मम शर्मविघाताय दुःखहेतुरयं किल ।
किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा
na vai jīvitumicchāmi viyuktaḥ priyayānayā |
nāliṅgitā varārohā na mayā cumbitā mukhe
||13||न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्तः प्रिययानया ।
नालिङ्गिता वरारोहा न मया चुम्बिता मुखे
na pāṇigrahaṇaṃ prāptaṃ mandabhāgyena sarvathā |
lājāhomastathā cāgnau na kṛtastvanayā saha
||14||न पाणिग्रहणं प्राप्तं मन्दभाग्येन सर्वथा ।
लाजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह
mānuṣyaṃ dhigidaṃ kāmaṃ gacchantvadya mamāsavaḥ |
duḥkhitasya na vā mṛtyurvāñchitaḥ samupaiti hi
||15||मानुष्यं धिगिदं कामं गच्छन्त्वद्य ममासवः ।
दुःखितस्य न वा मृत्युर्वाञ्छितः समुपैति हि
sukhaṃ tarhi kathaṃ divyamāpyate bhuvi vāñchitam |
prapatāmi hrade ghore pāvake prapatāmyaham
||16||सुखं तर्हि कथं दिव्यमाप्यते भुवि वाञ्छितम् ।
प्रपतामि ह्रदे घोरे पावके प्रपताम्यहम्
viṣamadmi gale pāśaṃ kṛtvā prāṇāṃstyajāmyaham |
vilapyaivaṃ rurustatra vicārya manasā punaḥ
||17||विषमद्मि गले पाशं कृत्वा प्राणांस्त्यजाम्यहम् ।
विलप्यैवं रुरुस्तत्र विचार्य मनसा पुनः
upāyaṃ cintayāmāsa sthitastasminnadītaṭe |
maraṇātkiṃ phalaṃ me syādātmahatyā duratyayā
||18||उपायं चिन्तयामास स्थितस्तस्मिन्नदीतटे ।
मरणात्किं फलं मे स्यादात्महत्या दुरत्यया
duḥkhitaśca pitā me syājjananī cātiduḥkhitā |
daivastuṣṭo bhavetkāmaṃ dṛṣṭvā māṃ tyaktajīvitam
||19||दुःखितश्च पिता मे स्याज्जननी चातिदुःखिता ।
दैवस्तुष्टो भवेत्कामं दृष्ट्वा मां त्यक्तजीवितम्
sarvaḥ pramuditaśca syānmatkṣaye nātra saṃśayaḥ |
upakāraḥ priyāyāḥ kaḥ paraloke bhavedapi
||20||सर्वः प्रमुदितश्च स्यान्मत्क्षये नात्र संशयः ।
उपकारः प्रियायाः कः परलोके भवेदपि
mṛte mayyātmaghātena virahātpīḍite'pi ca |
paraloke priyā sāpi na me syādātmaghātinaḥ
||21||मृते मय्यात्मघातेन विरहात्पीडितेऽपि च ।
परलोके प्रिया सापि न मे स्यादात्मघातिनः
etadarthaṃ mṛte doṣā mayi naivāmṛte punaḥ |
vimṛśyaiva rurustatra snātvācamya śuciḥ sthitaḥ
||22||एतदर्थं मृते दोषा मयि नैवामृते पुनः ।
विमृश्यैव रुरुस्तत्र स्नात्वाचम्य शुचिः स्थितः
abravīdvacanaṃ kṛtvā jalaṃ pāṇāvasau muniḥ |
yanmayā sukṛtaṃ kiñcitkṛtaṃ devārcanādikam
||23||अब्रवीद्वचनं कृत्वा जलं पाणावसौ मुनिः ।
यन्मया सुकृतं किञ्चित्कृतं देवार्चनादिकम्
guravaḥ pūjitā bhaktyā hutaṃ japtaṃ tapaḥ kṛtam |
adhītāstvakhilā vedā gāyatrī saṃskṛtā yadi
||24||गुरवः पूजिता भक्त्या हुतं जप्तं तपः कृतम् ।
अधीतास्त्वखिला वेदा गायत्री संस्कृता यदि
ravirārādhitastena sañjīvatu mama priyā |
yadi jīvenna me kāntā tyaje prāṇānahaṃ tataḥ
||25||रविराराधितस्तेन सञ्जीवतु मम प्रिया ।
यदि जीवेन्न मे कान्ता त्यजे प्राणानहं ततः
ityuktvā tajjalaṃ bhūmau cikṣepārādhya devatāḥ |
rājovāca |
evaṃ vilapatastasya bhāryayā duḥkhitasya ca
||26||इत्युक्त्वा तज्जलं भूमौ चिक्षेपाराध्य देवताः ।
राजोवाच ।
एवं विलपतस्तस्य भार्यया दुःखितस्य च
devadūtastadābhyetya vākyamāha ruruṃ tataḥ |
devadūta uvāca |
mākārṣīḥ sāhasaṃ brahmankathaṃ jīvenmṛtā priyā
||27||देवदूतस्तदाभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं ततः ।
देवदूत उवाच ।
माकार्षीः साहसं ब्रह्मन्कथं जीवेन्मृता प्रिया
gatāyureṣā suśroṇī gandharvāpsarasoḥ sutā |
anyāṃ kāmaya cārvaṅgīṃ mṛteyaṃ cāvivāhitā
||28||गतायुरेषा सुश्रोणी गन्धर्वाप्सरसोः सुता ।
अन्यां कामय चार्वङ्गीं मृतेयं चाविवाहिता
kiṃ rodiṣi sudurbuddhe kā prītiste'nayā saha |
rururuvāca |
devadūta na cānyāṃ vai variṣyāmyahamaṅganām
||29||किं रोदिषि सुदुर्बुद्धे का प्रीतिस्तेऽनया सह ।
रुरुरुवाच ।
देवदूत न चान्यां वै वरिष्याम्यहमङ्गनाम्
yadi jīvenna jīvedvā martavyaṃ cādhunā mayā |
rājovāca |
viditveti haṭhaṃ tasya devadūto mudānvitaḥ
||30||यदि जीवेन्न जीवेद्वा मर्तव्यं चाधुना मया ।
राजोवाच ।
विदित्वेति हठं तस्य देवदूतो मुदान्वितः
uvāca vacanaṃ tathyaṃ satyaṃ cātimanoharam |
upāyaṃ śṛṇu viprendra vihitaṃ yatsuraiḥ purā
||31||उवाच वचनं तथ्यं सत्यं चातिमनोहरम् ।
उपायं शृणु विप्रेन्द्र विहितं यत्सुरैः पुरा
āyuṣo'rdhapradānena jīvayāśu pramadvarām |
rururuvāca |
āyuṣo'rdhaṃ prayacchāmi kanyāyai nātra saṃśayaḥ
||32||आयुषोऽर्धप्रदानेन जीवयाशु प्रमद्वराम् ।
रुरुरुवाच ।
आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै नात्र संशयः
adya pratyāvṛtaprāṇā prottiṣṭhatu mama priyā |
viśvāvasustadā tatra vimānena samāgataḥ
||33||अद्य प्रत्यावृतप्राणा प्रोत्तिष्ठतु मम प्रिया ।
विश्वावसुस्तदा तत्र विमानेन समागतः
jñātvā putrīṃ mṛtāṃ cāśu svargalokātpramadvarām |
tato gandharvarājaśca devadūtaśca sattamaḥ
||34||ज्ञात्वा पुत्रीं मृतां चाशु स्वर्गलोकात्प्रमद्वराम् ।
ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमः
dharmarājamupetyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣatām |
dharmarāja ruroḥ patnī sutā viśvāvasostathā
||35||धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् ।
धर्मराज रुरोः पत्नी सुता विश्वावसोस्तथा
mṛtā pramadvarā kanyā daṣṭā sarpeṇa cādhunā |
sā rurorāyuṣo'rdhena martukāmasya sūryaja
||36||मृता प्रमद्वरा कन्या दष्टा सर्पेण चाधुना ।
सा रुरोरायुषोऽर्धेन मर्तुकामस्य सूर्यज
samuttiṣṭhatu tanvaṅgī vratacaryāprabhāvataḥ |
dharma uvāca |
viśvāvasusutāṃ kanyāṃ devadūta yadīcchasi
||37||समुत्तिष्ठतु तन्वङ्गी व्रतचर्याप्रभावतः ।
धर्म उवाच ।
विश्वावसुसुतां कन्यां देवदूत यदीच्छसि
uttiṣṭhatvāyuṣo'rdhena ruruṃ gatvā tvamarpaya |
rājovāca |
evamuktastato gatvā jīvayitvā pramadvarām
||38||उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरुं गत्वा त्वमर्पय ।
राजोवाच ।
एवमुक्तस्ततो गत्वा जीवयित्वा प्रमद्वराम्
ruroḥ samarpayāmāsa devadūtastvarānvitaḥ |
tataḥ śubhe'hni vidhinā ruruṇāpi vivāhitā
||39||रुरोः समर्पयामास देवदूतस्त्वरान्वितः ।
ततः शुभेऽह्नि विधिना रुरुणापि विवाहिता
itthaṃ copāyayogena mṛtāpyujjīvitā tadā |
upāyastu prakartavyaḥ sarvathā śāstrasammataḥ
||40||इत्थं चोपाययोगेन मृताप्युज्जीविता तदा ।
उपायस्तु प्रकर्तव्यः सर्वथा शास्त्रसम्मतः
maṇimantrauṣadhībhiśca vidhivatprāṇarakṣaṇe |
ityuktvā sacivān rājā kalpayitvā surakṣakān
||41||मणिमन्त्रौषधीभिश्च विधिवत्प्राणरक्षणे ।
इत्युक्त्वा सचिवान् राजा कल्पयित्वा सुरक्षकान्
kārayitvātha prāsādaṃ saptabhūmikamuttamam |
ārurohottarāsūnuḥ sacivaiḥ saha tatkṣaṇam
||42||कारयित्वाथ प्रासादं सप्तभूमिकमुत्तमम् ।
आरुरोहोत्तरासूनुः सचिवैः सह तत्क्षणम्
maṇimantradharāḥ śūrāḥ sthāpitāstatra rakṣaṇe |
preṣayāmāsa bhūpālo muniṃ gauramukhaṃ tataḥ
||43||मणिमन्त्रधराः शूराः स्थापितास्तत्र रक्षणे ।
प्रेषयामास भूपालो मुनिं गौरमुखं ततः
prasādārthaṃ sevakasya kṣamasveti punaḥ punaḥ |
brāhmaṇānsiddhamantrajñān rakṣaṇārthamitastataḥ
||44||प्रसादार्थं सेवकस्य क्षमस्वेति पुनः पुनः ।
ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रज्ञान् रक्षणार्थमितस्ततः
mantriputraḥ sthitastatra sthāpayāmāsa dantinaḥ |
na kaścidāruhettatra prāsāde cātirakṣite
||45||मन्त्रिपुत्रः स्थितस्तत्र स्थापयामास दन्तिनः ।
न कश्चिदारुहेत्तत्र प्रासादे चातिरक्षिते
vāto'pi na carettatra praveśe vinivāryate |
bhakṣyabhojyādikaṃ rājā tatrasthaśca cakāra saḥ
||46||वातोऽपि न चरेत्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते ।
भक्ष्यभोज्यादिकं राजा तत्रस्थश्च चकार सः
stānasandhyādikaṃ karma tatraiva vinivartya ca |
rājakāryāṇi sarvāṇi tatrasthaścākaronnṛpaḥ
||47||स्तानसन्ध्यादिकं कर्म तत्रैव विनिवर्त्य च ।
राजकार्याणि सर्वाणि तत्रस्थश्चाकरोन्नृपः
mantribhiḥ saha sammantrya gaṇayandivasānapi |
kaścicca kaśyapo nāma brāhmaṇo mantrisattamaḥ
||48||मन्त्रिभिः सह सम्मन्त्र्य गणयन्दिवसानपि ।
कश्चिच्च कश्यपो नाम ब्राह्मणो मन्त्रिसत्तमः
śuśrāva ca tathā śāpaṃ prāptaṃ rājñā mahātmanā |
sa dhanārthī dvijaśreṣṭhaḥ kaśyapaḥ samacintayat
||49||शुश्राव च तथा शापं प्राप्तं राज्ञा महात्मना ।
स धनार्थी द्विजश्रेष्ठः कश्यपः समचिन्तयत्
vrajāmi tatra yatrāste śapto rājā dvijena ha |
iti kṛtvā matiṃ vipraḥ svagṛhānniḥsṛtaḥ pathi
||50||व्रजामि तत्र यत्रास्ते शप्तो राजा द्विजेन ह ।
इति कृत्वा मतिं विप्रः स्वगृहान्निःसृतः पथि
kaśyapo mantravidvidvāndhanārthī munisattamaḥ
||51||कश्यपो मन्त्रविद्विद्वान्धनार्थी मुनिसत्तमः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe parīkṣidrājño guptagṛhe vāsavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||