rurucaritravarṇanam
sūta uvāca
tato dine tṛtīye ca dhṛtarāṣṭraḥ sa bhūpatiḥ |
dāvāgninā vane dagdhaḥ sabhāryaḥ kuntisaṃyutaḥ
||1||ततो दिने तृतीये च धृतराष्ट्रः स भूपतिः ।
दावाग्निना वने दग्धः सभार्यः कुन्तिसंयुतः
sañjayastīrthayātrāyāṃ gatastyaktvā mahīpatim |
śrutvā yudhiṣṭhiro rājā nāradādduḥkhamāptavān
||2||सञ्जयस्तीर्थयात्रायां गतस्त्यक्त्वा महीपतिम् ।
श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजा नारदाद्दुःखमाप्तवान्
ṣaṭtriṃśe'tha gate varṣe kauravāṇāṃ kṣayātpunaḥ |
prabhāse yādavāḥ sarve vipraśāpātkṣayaṃ gatāḥ
||3||षट्त्रिंशेऽथ गते वर्षे कौरवाणां क्षयात्पुनः ।
प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः
te pītvā madirāṃ mattāḥ kṛtvā yuddhaṃ parasparam |
kṣayaṃ prāptā mahātmānaḥ paśyato rāmakṛṣṇayoḥ
||4||ते पीत्वा मदिरां मत्ताः कृत्वा युद्धं परस्परम् ।
क्षयं प्राप्ता महात्मानः पश्यतो रामकृष्णयोः
dehaṃ tatyāja rāmastu kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ |
vyādhabāṇahataḥ śāpaṃ pālayanbhagavānhariḥ
||5||देहं तत्याज रामस्तु कृष्णः कमललोचनः ।
व्याधबाणहतः शापं पालयन्भगवान्हरिः
vasudevastu tacchrutvā dehatyāgaṃ hareratha |
jahau prāṇāñchucīnkṛtvā citte śrībhuvaneśvarīm
||6||वसुदेवस्तु तच्छ्रुत्वा देहत्यागं हरेरथ ।
जहौ प्राणाञ्छुचीन्कृत्वा चित्ते श्रीभुवनेश्वरीम्
arjunastu tato gatvā prabhāse cātiduḥkhitaḥ |
saṃskāraṃ tatra sarveṣāṃ yathāyogyaṃ cakāra ha
||7||अर्जुनस्तु ततो गत्वा प्रभासे चातिदुःखितः ।
संस्कारं तत्र सर्वेषां यथायोग्यं चकार ह
samīkṣyātha harerdehaṃ kṛtvā kāṣṭhasya sañcayam |
aṣṭābhiḥ saha patnībhirdāhayāmāsa pārthivaḥ
||8||समीक्ष्याथ हरेर्देहं कृत्वा काष्ठस्य सञ्चयम् ।
अष्टाभिः सह पत्नीभिर्दाहयामास पार्थिवः
dehaṃ rāmasya revatyā saha dagdhvā vibhāvasau |
arjuno dvārakāmetya purānniṣkrāmayajjanam
||9||देहं रामस्य रेवत्या सह दग्ध्वा विभावसौ ।
अर्जुनो द्वारकामेत्य पुरान्निष्क्रामयज्जनम्
purī sā vāsudevasya plāvitodadhinā tataḥ |
arjunaḥ sarvalokānvai gṛhītvā nirgatastadā
||10||पुरी सा वासुदेवस्य प्लावितोदधिना ततः ।
अर्जुनः सर्वलोकान्वै गृहीत्वा निर्गतस्तदा
kṛṣṇapatnyastadā mārge caurābhīraiśca luṇṭhitā |
dhanaṃ sarvaṃ gṛhītaṃ ca nistejaścārjuno'bhavat
||11||कृष्णपत्न्यस्तदा मार्गे चौराभीरैश्च लुण्ठिता ।
धनं सर्वं गृहीतं च निस्तेजश्चार्जुनोऽभवत्
indraprasthe samāgatya vajro rājā kṛtastadā |
aniruddhasuto nāmnā pārthenāmitatejasā
||12||इन्द्रप्रस्थे समागत्य वज्रो राजा कृतस्तदा ।
अनिरुद्धसुतो नाम्ना पार्थेनामिततेजसा
vyāsāya kathitaṃ duḥkhaṃ tenokto'sau mahārathaḥ |
punaryadā haristvañca bhavitāsi mahāmate
||13||व्यासाय कथितं दुःखं तेनोक्तोऽसौ महारथः ।
पुनर्यदा हरिस्त्वञ्च भवितासि महामते
tadā tejastavātyugraṃ bhaviṣyati punaryuge |
tacchrutvā vacanaṃ pārtho gatvā nāgapure'rjunaḥ
||14||तदा तेजस्तवात्युग्रं भविष्यति पुनर्युगे ।
तच्छ्रुत्वा वचनं पार्थो गत्वा नागपुरेऽर्जुनः
duḥkhito dharmarājānaṃ vṛttāntaṃ sarvamabravīt |
dehatyāgaṃ hareḥ śrutvā yādavānāṃ kṣayaṃ tathā
||15||दुःखितो धर्मराजानं वृत्तान्तं सर्वमब्रवीत् ।
देहत्यागं हरेः श्रुत्वा यादवानां क्षयं तथा
gamanāya matiṃ cakre rājā haimācalaṃ prati |
ṣaṭtriṃśadvārṣikaṃ rājye sthāpayitvottarāsutam
||16||गमनाय मतिं चक्रे राजा हैमाचलं प्रति ।
षट्त्रिंशद्वार्षिकं राज्ये स्थापयित्वोत्तरासुतम्
nirjagāma vanaṃ rājā draupadyā bhrātṛbhiḥ saha |
ṣaṭtriṃśaccaiva varṣāṇi kṛtvā rājyaṃ gajāhvaye
||17||निर्जगाम वनं राजा द्रौपद्या भ्रातृभिः सह ।
षट्त्रिंशच्चैव वर्षाणि कृत्वा राज्यं गजाह्वये
gatvā himācale ṣaṭ te jahuḥ prāṇānpṛthāsutāḥ |
parīkṣidapi rājarṣiḥ prajāḥ sarvāḥ sudhārmikaḥ
||18||गत्वा हिमाचले षट् ते जहुः प्राणान्पृथासुताः ।
परीक्षिदपि राजर्षिः प्रजाः सर्वाः सुधार्मिकः
apālayacca rājendraḥ ṣaṣṭivarṣāṇyatandritaḥ |
babhūva mṛgayāśīlo jagāma ca vanaṃ mahat
||19||अपालयच्च राजेन्द्रः षष्टिवर्षाण्यतन्द्रितः ।
बभूव मृगयाशीलो जगाम च वनं महत्
viddhaṃ mṛgaṃ vicinvāno madhyāhne bhūpatiḥ svayam |
tṛṣitaśca pariśrāntaḥ kṣudhitaścottarāsutaḥ
||20||विद्धं मृगं विचिन्वानो मध्याह्ने भूपतिः स्वयम् ।
तृषितश्च परिश्रान्तः क्षुधितश्चोत्तरासुतः
rājā gharmeṇa santapto dadarśa munimantike |
dhyāne sthitaṃ muniṃ rājā jalaṃ papraccha cāturaḥ
||21||राजा घर्मेण सन्तप्तो ददर्श मुनिमन्तिके ।
ध्याने स्थितं मुनिं राजा जलं पप्रच्छ चातुरः
novāca kiñcinmaunasthaścukopa nṛpatistadā |
mṛtaṃ sarpaṃ tadādāya dhanuṣkoṭyā tṛṣāturaḥ
||22||नोवाच किञ्चिन्मौनस्थश्चुकोप नृपतिस्तदा ।
मृतं सर्पं तदादाय धनुष्कोट्या तृषातुरः
kalināviṣṭacittastu kaṇṭhe tasya nyaveśayat |
āropite tathā sarpe novāca munisattamaḥ
||23||कलिनाविष्टचित्तस्तु कण्ठे तस्य न्यवेशयत् ।
आरोपिते तथा सर्पे नोवाच मुनिसत्तमः
na cacāla samādhistho rājāpi svagṛhaṃ gataḥ |
tasya putro'titejasvī gavijāto mahātapāḥ
||24||न चचाल समाधिस्थो राजापि स्वगृहं गतः ।
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी गविजातो महातपाः
mahāśakto'tha śuśrāva krīḍamāno vanāntike |
mitrāṇyāhuśca tatputraṃ pituḥ kaṇṭhe tavādhunā
||25||महाशक्तोऽथ शुश्राव क्रीडमानो वनान्तिके ।
मित्राण्याहुश्च तत्पुत्रं पितुः कण्ठे तवाधुना
lambhito'sti mṛtaḥ sarpaḥ kenāpīti munīśvara |
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā cukopātiśayaṃ tadā
||26||लम्भितोऽस्ति मृतः सर्पः केनापीति मुनीश्वर ।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपातिशयं तदा
śaśāpa nṛpatiṃ kruddho gṛhītvāśu kare jalam |
pituḥ kaṇṭhe'dya me yena vinikṣipto mṛtoragaḥ
||27||शशाप नृपतिं क्रुद्धो गृहीत्वाशु करे जलम् ।
पितुः कण्ठेऽद्य मे येन विनिक्षिप्तो मृतोरगः
takṣakaḥ saptarātreṇa taṃ daśetpāpapūruṣam |
muneḥ śiṣyo'tha rājānaṃ samupetya gṛhe sthitam
||28||तक्षकः सप्तरात्रेण तं दशेत्पापपूरुषम् ।
मुनेः शिष्योऽथ राजानं समुपेत्य गृहे स्थितम्
śāpaṃ nivedayāmāsa muniputreṇa cārpitam |
abhimanyusutaḥ śrutvā śāpaṃ dattaṃ dvijena vai
||29||शापं निवेदयामास मुनिपुत्रेण चार्पितम् ।
अभिमन्युसुतः श्रुत्वा शापं दत्तं द्विजेन वै
anivāryaṃ ca vijñāya mantrivṛddhānuvāca ha |
śapto'haṃ dvijarūpeṇa mama dveṣādasaṃśayam
||30||अनिवार्यं च विज्ञाय मन्त्रिवृद्धानुवाच ह ।
शप्तोऽहं द्विजरूपेण मम द्वेषादसंशयम्
kiṃ vidheyaṃ mayāmātyā upāyaścintyatāmiha |
mṛtyuḥ kilānivāryo'sau vadanti vedavādinaḥ
||31||किं विधेयं मयामात्या उपायश्चिन्त्यतामिह ।
मृत्युः किलानिवार्योऽसौ वदन्ति वेदवादिनः
yatnastathāpi śāstroktaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ |
upāyavādinaḥ kecitpravadanti manīṣiṇaḥ
||32||यत्नस्तथापि शास्त्रोक्तः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः ।
उपायवादिनः केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः
vijñopāyena sidhyanti kāryāṇi netarasya ca |
maṇimantrauṣadhīnāṃ vai prabhāvāḥ khalu durvidaḥ
||33||विज्ञोपायेन सिध्यन्ति कार्याणि नेतरस्य च ।
मणिमन्त्रौषधीनां वै प्रभावाः खलु दुर्विदः
na bhavediti kiṃ taistu maṇimadbhiḥ susādhitaiḥ |
sarpadaṣṭā purā bhāryā muneḥ sañjīvitā mṛtā
||34||न भवेदिति किं तैस्तु मणिमद्भिः सुसाधितैः ।
सर्पदष्टा पुरा भार्या मुनेः सञ्जीविता मृता
dattvārdhamāyuṣastena muninā sā varāpsarāḥ |
bhavitavye na viśvāsaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ
||35||दत्त्वार्धमायुषस्तेन मुनिना सा वराप्सराः ।
भवितव्ये न विश्वासः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः
pratyakṣaṃ tatra dṛṣṭāntaṃ paśyantu sacivāḥ kila |
divi ko'pi pṛthivyāṃ vā dṛśyate puruṣaḥ kvacit
||36||प्रत्यक्षं तत्र दृष्टान्तं पश्यन्तु सचिवाः किल ।
दिवि कोऽपि पृथिव्यां वा दृश्यते पुरुषः क्वचित्
daive matiṃ samādhāya yastiṣṭhettu nirudyamaḥ |
viraktastu yatirbhūtvā bhikṣārthaṃ yāti sarvathā
||37||दैवे मतिं समाधाय यस्तिष्ठेत्तु निरुद्यमः ।
विरक्तस्तु यतिर्भूत्वा भिक्षार्थं याति सर्वथा
gṛhasthānāṃ gṛhe kāmamāhūto vāthavānyathā |
yadṛcchayopapannaṃ ca kṣiptaṃ kenāpi vā mukhe
||38||गृहस्थानां गृहे काममाहूतो वाथवान्यथा ।
यदृच्छयोपपन्नं च क्षिप्तं केनापि वा मुखे
udyamena vinā cāsyādudare saṃviśetkatham |
prayatnaścodyame kāryo yadā siddhiṃ na yāti cet
||39||उद्यमेन विना चास्यादुदरे संविशेत्कथम् ।
प्रयत्नश्चोद्यमे कार्यो यदा सिद्धिं न याति चेत्
tadā daivaṃ sthitaṃ ceti cittamālambayedbudhaḥ |
mantriṇa ūcuḥ |
ko muniryena dattvārdhamāyuṣo jīvitā priyā
||40||तदा दैवं स्थितं चेति चित्तमालम्बयेद्बुधः ।
मन्त्रिण ऊचुः ।
को मुनिर्येन दत्त्वार्धमायुषो जीविता प्रिया
kathaṃ mṛtā mahārāja tanno brūhi savistaram |
rājovāca |
bhṛgorbhāryā varārohā pulomā nāma sundarī
||41||कथं मृता महाराज तन्नो ब्रूहि सविस्तरम् ।
राजोवाच ।
भृगोर्भार्या वरारोहा पुलोमा नाम सुन्दरी
tasyāṃ tu cyavano nāma munirjāto'tiviśrutaḥ |
cyavanasya ca śaryāteḥ sukanyā nāma sundarī
||42||तस्यां तु च्यवनो नाम मुनिर्जातोऽतिविश्रुतः ।
च्यवनस्य च शर्यातेः सुकन्या नाम सुन्दरी
tasyāṃ jajñe sutaḥ śrīmānpramatirnāma viśrutaḥ |
pramatestu priyā bhāryā pratāpī nāma viśrutā
||43||तस्यां जज्ञे सुतः श्रीमान्प्रमतिर्नाम विश्रुतः ।
प्रमतेस्तु प्रिया भार्या प्रतापी नाम विश्रुता
rururnāma suto jātastathā paramatāpasaḥ |
tasmiṃśca samaye kaścitsthūlakeśaśca viśrutaḥ
||44||रुरुर्नाम सुतो जातस्तथा परमतापसः ।
तस्मिंश्च समये कश्चित्स्थूलकेशश्च विश्रुतः
babhūva tapasā yukto dharmātmā satyasammataḥ |
etasminnantare mānyā menakā ca varāpsarāḥ
||45||बभूव तपसा युक्तो धर्मात्मा सत्यसम्मतः ।
एतस्मिन्नन्तरे मान्या मेनका च वराप्सराः
krīḍāṃ cakre nadītīre triṣu lokeṣu sundarī |
garbhaṃ viśvāvasoḥ prāpya nirgatā varavarṇinī
||46||क्रीडां चक्रे नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरी ।
गर्भं विश्वावसोः प्राप्य निर्गता वरवर्णिनी
sthūlakeśāśrame gatvā visasarja varāpsarāḥ |
kanyakāṃ ca nadītīre triṣu lokeṣu sundarīm
||47||स्थूलकेशाश्रमे गत्वा विससर्ज वराप्सराः ।
कन्यकां च नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरीम्
dṛṣṭvānāthāṃ tadā kanyāṃ jagrāha munisattamaḥ |
pupoṣa sthūlakeśastu nāmnā cakre pramadvarām
||48||दृष्ट्वानाथां तदा कन्यां जग्राह मुनिसत्तमः ।
पुपोष स्थूलकेशस्तु नाम्ना चक्रे प्रमद्वराम्
sā kāle yauvanaṃ prāptā sarvalakṣaṇasaṃyutā |
rururdṛṣṭvātha tāṃ bālāṃ kāmabāṇārdito hyabhūt
||49||सा काले यौवनं प्राप्ता सर्वलक्षणसंयुता ।
रुरुर्दृष्ट्वाथ तां बालां कामबाणार्दितो ह्यभूत्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe rurucaritravarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||