bhuvaneśvarīvarṇanam
janamejaya uvāca
bhagavan bhavatā proktaṃ yajñamambābhidhaṃ mahat |
sā kā kathaṃ samutpannā kutra kasmācca kiṃguṇā
||1||भगवन् भवता प्रोक्तं यज्ञमम्बाभिधं महत् ।
सा का कथं समुत्पन्ना कुत्र कस्माच्च किंगुणा
kīdṛśaśca makhastasyāḥ svarūpaṃ kīdṛśaṃ tathā |
vidhānaṃ vidhivadbrūhi sarvajño'si dayānidhe
||2||कीदृशश्च मखस्तस्याः स्वरूपं कीदृशं तथा ।
विधानं विधिवद्ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि दयानिधे
brahmāṇḍasya tathotpattiṃ vada vistaratastathā |
yathoktaṃ yādṛśaṃ brahmannakhilaṃ vetsi bhūsura
||3||ब्रह्माण्डस्य तथोत्पत्तिं वद विस्तरतस्तथा ।
यथोक्तं यादृशं ब्रह्मन्नखिलं वेत्सि भूसुर
brahmā viṣṇuśca rudraśca trayo devā mayā śrutāḥ |
sṛṣṭipālanasaṃhārakārakāḥ saguṇāstvamī
||4||ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवा मया श्रुताः ।
सृष्टिपालनसंहारकारकाः सगुणास्त्वमी
svatantrāste mahātmānaḥ pārāśarya vadasva me |
āhosvitparatantrāste śrotumicchāmi sāmpratam
||5||स्वतन्त्रास्ते महात्मानः पाराशर्य वदस्व मे ।
आहोस्वित्परतन्त्रास्ते श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम्
mṛtyudharmāśca te no vā saccidānandarūpiṇaḥ |
adhibhūtādibhiryuktā na vā duḥkhaistridhātmakaiḥ
||6||मृत्युधर्माश्च ते नो वा सच्चिदानन्दरूपिणः ।
अधिभूतादिभिर्युक्ता न वा दुःखैस्त्रिधात्मकैः
kālasya vaśagā no vā te sureṃdrā mahābalāḥ |
kathaṃ te vai samutpannā kasmāditi ca saṃśayaḥ
||7||कालस्य वशगा नो वा ते सुरेंद्रा महाबलाः ।
कथं ते वै समुत्पन्ना कस्मादिति च संशयः
harṣaśokayutāste vai nidrālasyasamanvitāḥ |
saptadhātumayāsteṣāṃ dehāḥ kiṃ vānyathā mune
||8||हर्षशोकयुतास्ते वै निद्रालस्यसमन्विताः ।
सप्तधातुमयास्तेषां देहाः किं वान्यथा मुने
kairdravyairnirmitāste vai kairguṇairindriyaistathā |
bhogaśca kīdṛśasteṣāṃ pramāṇamāyuṣastathā
||9||कैर्द्रव्यैर्निर्मितास्ते वै कैर्गुणैरिन्द्रियैस्तथा ।
भोगश्च कीदृशस्तेषां प्रमाणमायुषस्तथा
nivāsasthānamapyeṣāṃ vibhūtiṃ ca vadasva me |
śrotumicchāmyahaṃ brahman vistareṇa kathāmimām
||10||निवासस्थानमप्येषां विभूतिं च वदस्व मे ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन् विस्तरेण कथामिमाम्
vyāsa uvāca
durgamaḥ praśnabhāro'yaṃ kṛto rājaṃstvayā'dhunā |
brahmādīnāṃ samutpattiḥ kasmāditi mahāmate
||11||दुर्गमः प्रश्नभारोऽयं कृतो राजंस्त्वयाऽधुना ।
ब्रह्मादीनां समुत्पत्तिः कस्मादिति महामते
etadeva mayā pūrvaṃ pṛṣṭo'sau nārado muniḥ |
vismitaḥ pratyuvācedamutthitaḥ śṛṇu bhūpate
||12||एतदेव मया पूर्वं पृष्टोऽसौ नारदो मुनिः ।
विस्मितः प्रत्युवाचेदमुत्थितः शृणु भूपते
kasmiṃśca samaye cāhaṃ gaṅgātīre sthitaṃ munim |
apaśyaṃ nāradaṃ śāntaṃ sarvajñaṃ vedavittamam
||13||कस्मिंश्च समये चाहं गङ्गातीरे स्थितं मुनिम् ।
अपश्यं नारदं शान्तं सर्वज्ञं वेदवित्तमम्
dṛṣṭvāhaṃ mudito bhūtvā pādayorapataṃ muneḥ |
tejājñaptaḥ samīpe'sya saṃviṣṭaśca varāsane
||14||दृष्ट्वाहं मुदितो भूत्वा पादयोरपतं मुनेः ।
तेजाज्ञप्तः समीपेऽस्य संविष्टश्च वरासने
śrutvā kuśalavārtāṃ vai tamapṛcchaṃ vidheḥ sutam |
nirviṣṭaṃ jāhnavītīre nirjane sūkṣmavāluke
||15||श्रुत्वा कुशलवार्तां वै तमपृच्छं विधेः सुतम् ।
निर्विष्टं जाह्नवीतीरे निर्जने सूक्ष्मवालुके
mune'tivitatasyāsya brahmāṇḍasya mahāmate |
kaḥ kartā paramaḥ proktastanme brūhi vidhānataḥ
||16||मुनेऽतिविततस्यास्य ब्रह्माण्डस्य महामते ।
कः कर्ता परमः प्रोक्तस्तन्मे ब्रूहि विधानतः
kasmādetatsamutpannaṃ brahmāṇḍaṃ munisattama |
anityaṃ vā tathā nityaṃ tadācakṣva dvijottama
||17||कस्मादेतत्समुत्पन्नं ब्रह्माण्डं मुनिसत्तम ।
अनित्यं वा तथा नित्यं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम
ekakartṛkametadvā bahukartṛkamanyathā |
akartṛkaṃ na kāryaṃ syādvirodho'yaṃ vibhāti me
||18||एककर्तृकमेतद्वा बहुकर्तृकमन्यथा ।
अकर्तृकं न कार्यं स्याद्विरोधोऽयं विभाति मे
iti sandehasandohe magnaṃ māṃ tārayādhunā |
vikalpakoṭīḥ kṛrvāṇaṃ saṃsāre'smin pravistare
||19||इति सन्देहसन्दोहे मग्नं मां तारयाधुना ।
विकल्पकोटीः कृर्वाणं संसारेऽस्मिन् प्रविस्तरे
bruvanti śaṃkaraṃ kecinmatvā kāraṇakāraṇam |
sadāśivaṃ mahādevaṃ pralayotpattivarjitam
||20||ब्रुवन्ति शंकरं केचिन्मत्वा कारणकारणम् ।
सदाशिवं महादेवं प्रलयोत्पत्तिवर्जितम्
ātmārāmaṃ sureśaṃ ca triguṇaṃ nirmalaṃ haram |
saṃsāratārakaṃ nityaṃ sṛṣṭisthityantakāraṇam
||21||आत्मारामं सुरेशं च त्रिगुणं निर्मलं हरम् ।
संसारतारकं नित्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्
anye viṣṇuṃ stuvantyenaṃ sarveṣāṃ prabhumīśvaram |
paramātmānamavyaktaṃ sarvaśaktisamanvitam
||22||अन्ये विष्णुं स्तुवन्त्येनं सर्वेषां प्रभुमीश्वरम् ।
परमात्मानमव्यक्तं सर्वशक्तिसमन्वितम्
bhuktidaṃ muktidaṃ śāntaṃ sarvādiṃ sarvatomukham |
vyāpakaṃ viśvaśaraṇamanādinidhanaṃ harim
||23||भुक्तिदं मुक्तिदं शान्तं सर्वादिं सर्वतोमुखम् ।
व्यापकं विश्वशरणमनादिनिधनं हरिम्
dhātāraṃ ca tathā cānye bruvanti sṛṣṭikāraṇam |
tameva sarvavettāraṃ sarvabhūtapravartakam
||24||धातारं च तथा चान्ये ब्रुवन्ति सृष्टिकारणम् ।
तमेव सर्ववेत्तारं सर्वभूतप्रवर्तकम्
caturmukhaṃ sureśānaṃ nābhipadmabhavaṃ vibhum |
sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ satyalokanivāsinam
||25||चतुर्मुखं सुरेशानं नाभिपद्मभवं विभुम् ।
स्रष्टारं सर्वलोकानां सत्यलोकनिवासिनम्
dineśaṃ pravadantyanye sarveśaṃ vedavādinaḥ |
stuvanti caiva gāyanti sāyaṃ prātaratandritāḥ
||26||दिनेशं प्रवदन्त्यन्ये सर्वेशं वेदवादिनः ।
स्तुवन्ति चैव गायन्ति सायं प्रातरतन्द्रिताः
yajanti ca tathā yajñe vāsavaṃ ca śatakratum |
sahasrākṣaṃ devadevaṃ sarveṣāṃ prabhumulbaṇam
||27||यजन्ति च तथा यज्ञे वासवं च शतक्रतुम् ।
सहस्राक्षं देवदेवं सर्वेषां प्रभुमुल्बणम्
yajñādhīśaṃ surādhīśaṃ trilokeśaṃ śacīpatim |
yajñānāṃ caiva bhoktāraṃ somapaṃ somapapriyam
||28||यज्ञाधीशं सुराधीशं त्रिलोकेशं शचीपतिम् ।
यज्ञानां चैव भोक्तारं सोमपं सोमपप्रियम्
varuṇaṃ ca tathā somaṃ pāvakaṃ pavanaṃ tathā |
yamaṃ kuberaṃ dhanadaṃ gaṇādhīśaṃ tathāpare
||29||वरुणं च तथा सोमं पावकं पवनं तथा ।
यमं कुबेरं धनदं गणाधीशं तथापरे
herambaṃ gajavaktraṃ ca sarvakāryaprasādhakam |
smaraṇātsiddhidaṃ kāmaṃ kāmadaṃ kāmagaṃ param
||30||हेरम्बं गजवक्त्रं च सर्वकार्यप्रसाधकम् ।
स्मरणात्सिद्धिदं कामं कामदं कामगं परम्
bhavānīṃ kecanācāryāḥ pravadantyakhilārthadām |
ādimāyāṃ mahāśaktiṃ prakṛtiṃ puruṣānugām
||31||भवानीं केचनाचार्याः प्रवदन्त्यखिलार्थदाम् ।
आदिमायां महाशक्तिं प्रकृतिं पुरुषानुगाम्
brahmaikatāsamāpannāṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm |
mātaraṃ sarvabhūtānāṃ devatānāṃ tathaiva ca
||32||ब्रह्मैकतासमापन्नां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ।
मातरं सर्वभूतानां देवतानां तथैव च
anādinidhanāṃ pūrṇāṃ vyāpikāṃ sarvajantuṣu |
īśvarīṃ sarvalokānāṃ nirguṇāṃ saguṇāṃ śivām
||33||अनादिनिधनां पूर्णां व्यापिकां सर्वजन्तुषु ।
ईश्वरीं सर्वलोकानां निर्गुणां सगुणां शिवाम्
vaiṣṇavīṃ śāṅkarīṃ brāhmīṃ vāsavīṃ vāruṇīṃ tathā |
vārāhīṃ nārasiṃhīṃ ca mahālakṣmīṃ tathādbhutām
||34||वैष्णवीं शाङ्करीं ब्राह्मीं वासवीं वारुणीं तथा ।
वाराहीं नारसिंहीं च महालक्ष्मीं तथाद्भुताम्
vedamātaramekāṃ ca vidyāṃ bhavataroḥ sthirām |
sarvaduḥkhanihantrīṃ ca smaraṇātsarvakāmadām
||35||वेदमातरमेकां च विद्यां भवतरोः स्थिराम् ।
सर्वदुःखनिहन्त्रीं च स्मरणात्सर्वकामदाम्
mokṣadāṃ ca mumukṣūṇāṃ kāmadāṃ ca phalārthinām |
triguṇātītarūpāṃ ca guṇavistārakārakām
||36||मोक्षदां च मुमुक्षूणां कामदां च फलार्थिनाम् ।
त्रिगुणातीतरूपां च गुणविस्तारकारकाम्
nirguṇāṃ saguṇāṃ tasmāttāṃ dhyāyanti phalārthinaḥ |
niraṃjanaṃ nirākāraṃ nirlepaṃ nirguṇaṃ kila
||37||निर्गुणां सगुणां तस्मात्तां ध्यायन्ति फलार्थिनः ।
निरंजनं निराकारं निर्लेपं निर्गुणं किल
arūpaṃ vyāpakaṃ brahma pravadanti munīśvarāḥ |
vedopaniṣadi proktastejomaya iti kvacit
||38||अरूपं व्यापकं ब्रह्म प्रवदन्ति मुनीश्वराः ।
वेदोपनिषदि प्रोक्तस्तेजोमय इति क्वचित्
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasranayanastathā |
sahasrakarakarṇaśca sahasrāsyaḥ sahasrapāt
||39||सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्रनयनस्तथा ।
सहस्रकरकर्णश्च सहस्रास्यः सहस्रपात्
viṣṇoḥ pādamathākāśaṃ paramaṃ samudāhṛtam |
virājaṃ virajaṃ śāntaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
||40||विष्णोः पादमथाकाशं परमं समुदाहृतम् ।
विराजं विरजं शान्तं प्रवदन्ति मनीषिणः
puruṣottamaṃ tathā cānye pravadanti purāvidaḥ |
naiko'pīti vadantyanye prabhurīśaḥ kadācana
||41||पुरुषोत्तमं तथा चान्ये प्रवदन्ति पुराविदः ।
नैकोऽपीति वदन्त्यन्ये प्रभुरीशः कदाचन
anīśvaramidaṃ sarvaṃ brahmāṇḍamiti kecana |
na kadāpīśajanyaṃ yajjagadetadacintitam
||42||अनीश्वरमिदं सर्वं ब्रह्माण्डमिति केचन ।
न कदापीशजन्यं यज्जगदेतदचिन्तितम्
sadaivedamanīśaṃ ca svabhāvotthaṃ sadedṛśam |
akartāsau pumānproktaḥ prakṛtistu tathā ca sā
||43||सदैवेदमनीशं च स्वभावोत्थं सदेदृशम् ।
अकर्तासौ पुमान्प्रोक्तः प्रकृतिस्तु तथा च सा
evaṃ vadanti sāṅkhyāśca munayaḥ kapilādayaḥ |
ete sandehasandohāḥ prabhavanti tathā'pare
||44||एवं वदन्ति साङ्ख्याश्च मुनयः कपिलादयः ।
एते सन्देहसन्दोहाः प्रभवन्ति तथाऽपरे
vikalpopahataṃ cetaḥ kiṃ karomi munīśvara |
dharmādharmavivakṣāyāṃ na mano me sthiraṃ bhavet
||45||विकल्पोपहतं चेतः किं करोमि मुनीश्वर ।
धर्माधर्मविवक्षायां न मनो मे स्थिरं भवेत्
ko dharmaḥ kīdṛśo'dharmaścihnaṃ naivopalabhyate |
devāḥ sattvaguṇotpannāḥ satyadharmavyavasthitāḥ
||46||को धर्मः कीदृशोऽधर्मश्चिह्नं नैवोपलभ्यते ।
देवाः सत्त्वगुणोत्पन्नाः सत्यधर्मव्यवस्थिताः
pīḍyante dānavaiḥ pāpaiḥ kutra dharmavyavasthitiḥ |
dharmasthitāḥ sadācārāḥ pāṇḍavā mama vaṃśajāḥ
||47||पीड्यन्ते दानवैः पापैः कुत्र धर्मव्यवस्थितिः ।
धर्मस्थिताः सदाचाराः पाण्डवा मम वंशजाः
duḥkhaṃ bahuvidhaṃ prāptāstatra dharmasya kā sthitiḥ |
ato me hṛdayaṃ tāta vepate'tīva saṃśaye
||48||दुःखं बहुविधं प्राप्तास्तत्र धर्मस्य का स्थितिः ।
अतो मे हृदयं तात वेपतेऽतीव संशये
kuru me'saṃśayaṃ cetaḥ samartho'si mahāmune |
trāhi saṃsāravārdhestvaṃ jñānapotena māṃ mune
||49||कुरु मेऽसंशयं चेतः समर्थोऽसि महामुने ।
त्राहि संसारवार्धेस्त्वं ज्ञानपोतेन मां मुने
majjantaṃ cotpatantaṃ ca magnaṃ mohajalāvile
||50||मज्जन्तं चोत्पतन्तं च मग्नं मोहजलाविले
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe bhuvaneśvarīvarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||