svapitaraṃ prati śaśikalāvākyam
vyāsa uvāca
itivādini bhūpāle keralādhipatau tadā |
pratyuvāca mahābhāga yudhājidapi pārthivaḥ
||1||इतिवादिनि भूपाले केरलाधिपतौ तदा ।
प्रत्युवाच महाभाग युधाजिदपि पार्थिवः
nītireṣā mahīpāla yadbravīti bhavāniha |
samāje pārthivānāṃ vai satyavāgvijitendriyaḥ
||2||नीतिरेषा महीपाल यद्ब्रवीति भवानिह ।
समाजे पार्थिवानां वै सत्यवाग्विजितेन्द्रियः
yogyeṣu vartamāneṣu kanyāratnaṃ kulodvaha |
ayogyo'rhati bhūpāla nyāyo'yaṃ tava rocate
||3||योग्येषु वर्तमानेषु कन्यारत्नं कुलोद्वह ।
अयोग्योऽर्हति भूपाल न्यायोऽयं तव रोचते
bhāgaṃ siṃhasya gomāyurbhoktumarhati vā katham |
tathā sudarśano'yaṃ vai kanyāratnaṃ kimarhati
||4||भागं सिंहस्य गोमायुर्भोक्तुमर्हति वा कथम् ।
तथा सुदर्शनोऽयं वै कन्यारत्नं किमर्हति
balaṃ vedo hi viprāṇāṃ bhūbhujāṃ cāpajaṃ balam |
kimanyāyyaṃ mahārāja bravīmyahamihādhunā
||5||बलं वेदो हि विप्राणां भूभुजां चापजं बलम् ।
किमन्याय्यं महाराज ब्रवीम्यहमिहाधुना
balaṃ śulkaṃ yathā rājñāṃ vivāhe parikīrtitam |
balavāneva gṛhṇātu nābalastu kadācana
||6||बलं शुल्कं यथा राज्ञां विवाहे परिकीर्तितम् ।
बलवानेव गृह्णातु नाबलस्तु कदाचन
tasmātkanyāpaṇaṃ kṛtvā nītiratra vidhīyatām |
anyathā kalahaḥ kāmaṃ bhaviṣyati mahībhujām
||7||तस्मात्कन्यापणं कृत्वा नीतिरत्र विधीयताम् ।
अन्यथा कलहः कामं भविष्यति महीभुजाम्
evaṃ vivāde saṃvṛtte rājñāṃ tatra parasparam |
āhūtastu sabhāmadhye subāhurnṛpasattamaḥ
||8||एवं विवादे संवृत्ते राज्ञां तत्र परस्परम् ।
आहूतस्तु सभामध्ये सुबाहुर्नृपसत्तमः
samāhūya nṛpāḥ sarve tamūcustattvadarśinaḥ |
rājannītistvayā kāryā vivāhe'tra samāhitā
||9||समाहूय नृपाः सर्वे तमूचुस्तत्त्वदर्शिनः ।
राजन्नीतिस्त्वया कार्या विवाहेऽत्र समाहिता
kiṃ te cikīrṣitaṃ rājaṃstadvadasva samāhitaḥ |
putryāḥ pradānaṃ kasmai te rocate nṛpa cetasi
||10||किं ते चिकीर्षितं राजंस्तद्वदस्व समाहितः ।
पुत्र्याः प्रदानं कस्मै ते रोचते नृप चेतसि
subāhuruvāca
putryā me manasā kāmaṃ vṛtaḥ kila sudarśanaḥ |
mayā nivārito'tyarthaṃ na sā pratyeti me vacaḥ
||11||पुत्र्या मे मनसा कामं वृतः किल सुदर्शनः ।
मया निवारितोऽत्यर्थं न सा प्रत्येति मे वचः
kiṃ karomi sutāyā me na vaśe vartate manaḥ |
sudarśanastathaikākī samprāpto'sti nirākulaḥ
||12||किं करोमि सुताया मे न वशे वर्तते मनः ।
सुदर्शनस्तथैकाकी सम्प्राप्तोऽस्ति निराकुलः
vyāsa uvāca
sampannā bhūbhujaḥ sarve samāhūya sudarśanam |
ūcuḥ samāgataṃ śāntamekākinamatandritāḥ
||13||सम्पन्ना भूभुजः सर्वे समाहूय सुदर्शनम् ।
ऊचुः समागतं शान्तमेकाकिनमतन्द्रिताः
rājaputra mahābhāga kenāhūto'si suvrata |
ekākī yaḥ samāyātaḥ samāje bhūbhṛtāmiha
||14||राजपुत्र महाभाग केनाहूतोऽसि सुव्रत ।
एकाकी यः समायातः समाजे भूभृतामिह
na vai sainyaṃ na sacivā na kośo na bṛhadbalam |
kimarthañca samāyātastattvaṃ brūhi mahāmate
||15||न वै सैन्यं न सचिवा न कोशो न बृहद्बलम् ।
किमर्थञ्च समायातस्तत्त्वं ब्रूहि महामते
yuddhakāmā nṛpatayo vartante'tra samāgame |
kanyārthaṃ sainyasampannāḥ kiṃ tvaṃ kartumihecchasi
||16||युद्धकामा नृपतयो वर्तन्तेऽत्र समागमे ।
कन्यार्थं सैन्यसम्पन्नाः किं त्वं कर्तुमिहेच्छसि
bhrātā te subalaḥ śūraḥ samprāpto'sti jighṛkṣayā |
yudhājicca mahābāhuḥ sāhāyyaṃ kartumāgataḥ
||17||भ्राता ते सुबलः शूरः सम्प्राप्तोऽस्ति जिघृक्षया ।
युधाजिच्च महाबाहुः साहाय्यं कर्तुमागतः
gaccha vā tiṣṭha rājendra yāthātathyamudāhṛtam |
tvayi sainyavihīne ca yatheṣṭaṃ kuru suvrata
||18||गच्छ वा तिष्ठ राजेन्द्र याथातथ्यमुदाहृतम् ।
त्वयि सैन्यविहीने च यथेष्टं कुरु सुव्रत
sudarśana uvāca
na balaṃ na sahāyo me na kośo durgasaṃśrayaḥ |
na mitrāṇi na sauhārdī na nṛpā rakṣakā mama
||19||न बलं न सहायो मे न कोशो दुर्गसंश्रयः ।
न मित्राणि न सौहार्दी न नृपा रक्षका मम
atra svayaṃvaraṃ śrutvā draṣṭukāma ihāgataḥ |
svapne devyā prerito'smi bhagavatyā na saṃśayaḥ
||20||अत्र स्वयंवरं श्रुत्वा द्रष्टुकाम इहागतः ।
स्वप्ने देव्या प्रेरितोऽस्मि भगवत्या न संशयः
nānyaccikīrṣitaṃ me'dya māmāha jagadīśvarī |
tayā yadvihitaṃ tacca bhavitā'dya na saṃśayaḥ
||21||नान्यच्चिकीर्षितं मेऽद्य मामाह जगदीश्वरी ।
तया यद्विहितं तच्च भविताऽद्य न संशयः
na śatrurasti saṃsāre ko'pyatra jagatīśvarāḥ |
sarvatra paśyato me'dya bhavānīṃ jagadambikām
||22||न शत्रुरस्ति संसारे कोऽप्यत्र जगतीश्वराः ।
सर्वत्र पश्यतो मेऽद्य भवानीं जगदम्बिकाम्
yaḥ kariṣyati śatrutvaṃ mayā saha nṛpātmajāḥ |
śāstā tasya mahāvidyā nāhaṃ jānāmi śatrutām
||23||यः करिष्यति शत्रुत्वं मया सह नृपात्मजाः ।
शास्ता तस्य महाविद्या नाहं जानामि शत्रुताम्
yadbhāvi tadvai bhavitā nānyathā nṛpasattamāḥ |
kā cintā hyatra kartavyā daivādhīno'smi sarvathā
||24||यद्भावि तद्वै भविता नान्यथा नृपसत्तमाः ।
का चिन्ता ह्यत्र कर्तव्या दैवाधीनोऽस्मि सर्वथा
devabhūtamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu sarvadā |
sarveṣāṃ tatkṛtā bhaktirnānyathā nṛpasattamāḥ
||25||देवभूतमनुष्येषु सर्वभूतेषु सर्वदा ।
सर्वेषां तत्कृता भक्तिर्नान्यथा नृपसत्तमाः
sā yaṃ cikīrṣate bhūpaṃ taṃ karoti nṛpādhipāḥ |
nirdhanaṃ vā naraṃ kāmaṃ kā cintā vai tadā mama
||26||सा यं चिकीर्षते भूपं तं करोति नृपाधिपाः ।
निर्धनं वा नरं कामं का चिन्ता वै तदा मम
tāmṛte paramāṃ śaktiṃ brahmaviṣṇuharādayaḥ |
na śaktāḥ spandituṃ devāḥ kā cintā me tadā nṛpāḥ
||27||तामृते परमां शक्तिं ब्रह्मविष्णुहरादयः ।
न शक्ताः स्पन्दितुं देवाः का चिन्ता मे तदा नृपाः
aśakto vā saśakto vā yādṛśastādṛśastvaham |
tadājñayā nṛpādyaiva samprāpto'smi svayaṃvare
||28||अशक्तो वा सशक्तो वा यादृशस्तादृशस्त्वहम् ।
तदाज्ञया नृपाद्यैव सम्प्राप्तोऽस्मि स्वयंवरे
sā yadicchati tatkuryānmama kiṃ cintanena vai |
nātra śaṃkā prakartavyā satyametadbravīmyaham
||29||सा यदिच्छति तत्कुर्यान्मम किं चिन्तनेन वै ।
नात्र शंका प्रकर्तव्या सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
jaye parājaye lajjā na me'trāṇvapi pārthivāḥ |
bhagavatyāstu lajjāsti tadadhīno'smi sarvathā
||30||जये पराजये लज्जा न मेऽत्राण्वपि पार्थिवाः ।
भगवत्यास्तु लज्जास्ति तदधीनोऽस्मि सर्वथा
vyāsa uvāca
iti tasya tadākarṇya vacanaṃ rājasattamāḥ |
ūcuḥ parasparaṃ prekṣya niścayajñā narādhipāḥ
||31||इति तस्य तदाकर्ण्य वचनं राजसत्तमाः ।
ऊचुः परस्परं प्रेक्ष्य निश्चयज्ञा नराधिपाः
satyamuktaṃ tvayā sādho na mithyā karhicidbhavet |
tathāpyujjayanīnāthastvāṃ hantuṃ parikāṅkṣati
||32||सत्यमुक्तं त्वया साधो न मिथ्या कर्हिचिद्भवेत् ।
तथाप्युज्जयनीनाथस्त्वां हन्तुं परिकाङ्क्षति
tvatkṛte na dayādiṣṭā tvāṃ bravīmo mahāmate |
yadyuktaṃ tattvayā kāryaṃ vicārya manasā'nagha
||33||त्वत्कृते न दयादिष्टा त्वां ब्रवीमो महामते ।
यद्युक्तं तत्त्वया कार्यं विचार्य मनसाऽनघ
sudarśana uvāca
satyamuktaṃ bhavadbhiśca kṛpāvadbhiḥ suhṛjjanaiḥ |
kiṃ bravīmi punarvākyamuktvā nṛpatisattamāḥ
||34||सत्यमुक्तं भवद्भिश्च कृपावद्भिः सुहृज्जनैः ।
किं ब्रवीमि पुनर्वाक्यमुक्त्वा नृपतिसत्तमाः
na mṛtyuḥ kenacidbhāvyaḥ kasyacidvā kadācana |
daivādhīnamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
||35||न मृत्युः केनचिद्भाव्यः कस्यचिद्वा कदाचन ।
दैवाधीनमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
svavaśo'yaṃ na jīvo'sti svakarmavaśagaḥ sadā |
tatkarma trividhaṃ proktaṃ vidvadbhistattvadarśibhiḥ
||36||स्ववशोऽयं न जीवोऽस्ति स्वकर्मवशगः सदा ।
तत्कर्म त्रिविधं प्रोक्तं विद्वद्भिस्तत्त्वदर्शिभिः
sañcitaṃ vartamānañca prārabdhañca tṛtīyakam |
kālakarmasvabhāvaiśca tataṃ sarvamidaṃ jagat
||37||सञ्चितं वर्तमानञ्च प्रारब्धञ्च तृतीयकम् ।
कालकर्मस्वभावैश्च ततं सर्वमिदं जगत्
na devo mānuṣaṃ hantuṃ śaktaḥ kālāgamaṃ vinā |
hataṃ nimittamātreṇa hanti kālaḥ sanātanaḥ
||38||न देवो मानुषं हन्तुं शक्तः कालागमं विना ।
हतं निमित्तमात्रेण हन्ति कालः सनातनः
yathā pitā me nihataḥ siṃhenāmitrakarṣaṇaḥ |
tathā mātāmaho'pyevaṃ yuddhe yudhājitā hataḥ
||39||यथा पिता मे निहतः सिंहेनामित्रकर्षणः ।
तथा मातामहोऽप्येवं युद्धे युधाजिता हतः
yatnakoṭiṃ prakurvāṇo hanyate daivayogataḥ |
jīvedvarṣasahasrāṇi rakṣaṇena vinā naraḥ
||40||यत्नकोटिं प्रकुर्वाणो हन्यते दैवयोगतः ।
जीवेद्वर्षसहस्राणि रक्षणेन विना नरः
nāhaṃ bibhemi dharmiṣṭhāḥ kadācicca yudhājitaḥ |
daivameva paraṃ matvā susthito'smi sadā nṛpāḥ
||41||नाहं बिभेमि धर्मिष्ठाः कदाचिच्च युधाजितः ।
दैवमेव परं मत्वा सुस्थितोऽस्मि सदा नृपाः
smaraṇaṃ satataṃ nityaṃ bhagavatyāḥ karomyaham |
viśvasya jananī devī kalyāṇaṃ sā kariṣyati
||42||स्मरणं सततं नित्यं भगवत्याः करोम्यहम् ।
विश्वस्य जननी देवी कल्याणं सा करिष्यति
pūrvārjitaṃ hi bhoktavyaṃ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ tathā |
svakṛtasya ca bhogena kīdṛkśoko vijānatām
||43||पूर्वार्जितं हि भोक्तव्यं शुभं वाप्यशुभं तथा ।
स्वकृतस्य च भोगेन कीदृक्शोको विजानताम्
svakarmaphalayogena prāpya duḥkhamacetanaḥ |
nimittakāraṇe vairaṃ karotyalpamatiḥ kila
||44||स्वकर्मफलयोगेन प्राप्य दुःखमचेतनः ।
निमित्तकारणे वैरं करोत्यल्पमतिः किल
na tathā'haṃ vijānāmi vairaṃ śokaṃ bhayaṃ tathā |
niḥśaṅkamiha samprāptaḥ samāje bhūbhṛtāmiha
||45||न तथाऽहं विजानामि वैरं शोकं भयं तथा ।
निःशङ्कमिह सम्प्राप्तः समाजे भूभृतामिह
ekākī draṣṭukāmo'haṃ svayaṃvaramanuttamam |
bhaviṣyati ca yadbhāvyaṃ prāpto'smi caṇḍikājñayā
||46||एकाकी द्रष्टुकामोऽहं स्वयंवरमनुत्तमम् ।
भविष्यति च यद्भाव्यं प्राप्तोऽस्मि चण्डिकाज्ञया
bhagavatyāḥ pramāṇaṃ me nānyaṃ jānāmi saṃyataḥ |
tatkṛtañca sukhaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati ca nānyathā
||47||भगवत्याः प्रमाणं मे नान्यं जानामि संयतः ।
तत्कृतञ्च सुखं दुःखं भविष्यति च नान्यथा
yudhājitsukhamāpnotu na me vairaṃ nṛpottamāḥ |
yaḥ kariṣyati me vairaṃ sa prāpsyati phalaṃ tathā
||48||युधाजित्सुखमाप्नोतु न मे वैरं नृपोत्तमाः ।
यः करिष्यति मे वैरं स प्राप्स्यति फलं तथा
vyāsa uvāca
ityuktāste tathā tena santuṣṭā bhūbhujaḥ sthitāḥ |
so'pi svamāśramaṃ prāpya susthitaḥ sambabhūva ha
||49||इत्युक्तास्ते तथा तेन सन्तुष्टा भूभुजः स्थिताः ।
सोऽपि स्वमाश्रमं प्राप्य सुस्थितः सम्बभूव ह
apare'hni śubhe kāle nṛpāḥ sammantritāḥ kila |
subāhunā nṛpeṇātha rucire vai svamaṇḍape
||50||अपरेऽह्नि शुभे काले नृपाः सम्मन्त्रिताः किल ।
सुबाहुना नृपेणाथ रुचिरे वै स्वमण्डपे
divyāstaraṇayukteṣu mañceṣu raciteṣu ca |
upaviṣṭāśca rājānaḥ śubhālaṅkaraṇairyutāḥ
||51||दिव्यास्तरणयुक्तेषु मञ्चेषु रचितेषु च ।
उपविष्टाश्च राजानः शुभालङ्करणैर्युताः
divyaveṣadharāḥ kāmaṃ vimāneṣvamarā iva |
dīpyamānāḥ sthitāstatra svayaṃvaradidṛkṣayā
||52||दिव्यवेषधराः कामं विमानेष्वमरा इव ।
दीप्यमानाः स्थितास्तत्र स्वयंवरदिदृक्षया
iti cintāparāḥ sarve kadā sāpyāgamiṣyati |
bhāgyavantaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ śrutapuṇyaṃ variṣyati
||53||इति चिन्तापराः सर्वे कदा साप्यागमिष्यति ।
भाग्यवन्तं नृपश्रेष्ठं श्रुतपुण्यं वरिष्यति
yadā sudarśanaṃ daivātsrajā sambhūṣayediha |
vivādo vai nṛpāṇāṃ ca bhavitā nātra saṃśayaḥ
||54||यदा सुदर्शनं दैवात्स्रजा सम्भूषयेदिह ।
विवादो वै नृपाणां च भविता नात्र संशयः
ityevaṃ cintyamānāste bhūpā mañceṣu saṃsthitāḥ |
vāditraghoṣaḥ sumahānutthito nṛpamaṇḍape
||55||इत्येवं चिन्त्यमानास्ते भूपा मञ्चेषु संस्थिताः ।
वादित्रघोषः सुमहानुत्थितो नृपमण्डपे
atha kāśīpatiḥ prāha sutāṃ snātāṃ svalaṅkṛtām |
madhūkamālāsaṃyuktāṃ kṣaumavāsovibhūṣitām
||56||अथ काशीपतिः प्राह सुतां स्नातां स्वलङ्कृताम् ।
मधूकमालासंयुक्तां क्षौमवासोविभूषिताम्
vivāhopaskarairyuktāṃ divyāṃ sindhusutopamām |
cintāparāṃ suvasanāṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ
||57||विवाहोपस्करैर्युक्तां दिव्यां सिन्धुसुतोपमाम् ।
चिन्तापरां सुवसनां स्मितपूर्वमिदं वचः
uttiṣṭha putri sunase kare dhṛtvā śubhāṃ srajam |
vraja maṇḍapamadhye'dya samājaṃ paśya bhūbhujām
||58||उत्तिष्ठ पुत्रि सुनसे करे धृत्वा शुभां स्रजम् ।
व्रज मण्डपमध्येऽद्य समाजं पश्य भूभुजाम्
guṇavān rūpasampannaḥ kulīnaśca nṛpottamaḥ |
tava citte vasedyastu taṃ vṛṇuṣva sumadhyame
||59||गुणवान् रूपसम्पन्नः कुलीनश्च नृपोत्तमः ।
तव चित्ते वसेद्यस्तु तं वृणुष्व सुमध्यमे
deśadeśādhipāḥ sarve mañceṣu raciteṣu ca |
saṃviṣṭāḥ paśya tanvaṅgi varayasva yathāruci
||60||देशदेशाधिपाः सर्वे मञ्चेषु रचितेषु च ।
संविष्टाः पश्य तन्वङ्गि वरयस्व यथारुचि
vyāsa uvāca
taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ vai pitaraṃ mitabhāṣiṇī |
uvāca vacanaṃ bālā lalitaṃ dharmasaṃyutam
||61||तं तथा भाषमाणं वै पितरं मितभाषिणी ।
उवाच वचनं बाला ललितं धर्मसंयुतम्
śaśikalovāca
nāhaṃ dṛṣṭipathe rājñāṃ gamiṣyāmi pitaḥ kila |
kāmukānāṃ nareśānāṃ gacchantyanyāśca yoṣitaḥ
||62||नाहं दृष्टिपथे राज्ञां गमिष्यामि पितः किल ।
कामुकानां नरेशानां गच्छन्त्यन्याश्च योषितः
dharmaśāstre śrutaṃ tāta mayedaṃ vacanaṃ kila |
eka eva varo nāryā nirīkṣyaḥ syānna cāparaḥ
||63||धर्मशास्त्रे श्रुतं तात मयेदं वचनं किल ।
एक एव वरो नार्या निरीक्ष्यः स्यान्न चापरः
satītvaṃ nirgataṃ tasyā yā prayāti bahūnatha |
saṅkalpayanti te sarve dṛṣṭvā me bhavatāttviti
||64||सतीत्वं निर्गतं तस्या या प्रयाति बहूनथ ।
सङ्कल्पयन्ति ते सर्वे दृष्ट्वा मे भवतात्त्विति
svayaṃvare srajaṃ dhṛtvā yadāgacchati maṇḍape |
sāmānyā sā tadā jātā kulaṭevāparā vadhūḥ
||65||स्वयंवरे स्रजं धृत्वा यदागच्छति मण्डपे ।
सामान्या सा तदा जाता कुलटेवापरा वधूः
vārastrī vipaṇe gatvā yathā vīkṣya narāṃsthitān |
guṇāguṇaparijñānaṃ karoti nijamānase
||66||वारस्त्री विपणे गत्वा यथा वीक्ष्य नरांस्थितान् ।
गुणागुणपरिज्ञानं करोति निजमानसे
naikabhāvā yathā veśyā vṛthā paśyati kāmukam |
tathā'haṃ maṇḍape gatvā kurve vārastriyā kṛtam
||67||नैकभावा यथा वेश्या वृथा पश्यति कामुकम् ।
तथाऽहं मण्डपे गत्वा कुर्वे वारस्त्रिया कृतम्
vṛddhairetaiḥ kṛtaṃ dharmaṃ na kariṣyāmi sāmpratam |
patnīvrataṃ tathā kāmaṃ cariṣye'haṃ dhṛtavratā
||68||वृद्धैरेतैः कृतं धर्मं न करिष्यामि साम्प्रतम् ।
पत्नीव्रतं तथा कामं चरिष्येऽहं धृतव्रता
sāmānyā prathamaṃ gatvā kṛtvā saṅkalpitaṃ bahu |
vṛṇoti caikaṃ tadvadvai vṛṇomi kathamadya vai
||69||सामान्या प्रथमं गत्वा कृत्वा सङ्कल्पितं बहु ।
वृणोति चैकं तद्वद्वै वृणोमि कथमद्य वै
sudarśano mayā pūrvaṃ vṛtaḥ sarvātmanā pitaḥ |
tamṛte nānyathā kartumicchāmi nṛpasattama
||70||सुदर्शनो मया पूर्वं वृतः सर्वात्मना पितः ।
तमृते नान्यथा कर्तुमिच्छामि नृपसत्तम
vivāhavidhinā dehi kanyādānaṃ śubhe dine |
sudarśanāya nṛpate yadīcchasi śubhaṃ mama
||71||विवाहविधिना देहि कन्यादानं शुभे दिने ।
सुदर्शनाय नृपते यदीच्छसि शुभं मम
iti śrīdevībhāgavata mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe svapitaraṃ prati śaśikalāvākyaṃ nāmaviṃśodhyāyaḥ || 20 ||