devīsthāpanavarṇanam
vyāsa uvāca
gatvā'yodhyāṃ nṛpaśreṣṭho gṛhaṃ rājñaḥ suhṛdvṛtaḥ |
śatrujinmātaraṃ prāha praṇamya śokasaṅkulām
||1||गत्वाऽयोध्यां नृपश्रेष्ठो गृहं राज्ञः सुहृद्वृतः ।
शत्रुजिन्मातरं प्राह प्रणम्य शोकसङ्कुलाम्
mātarna te mayā putraḥ saṅgrāme nihataḥ kila |
na pitā te yudhājicca śape te caraṇau tathā
||2||मातर्न ते मया पुत्रः सङ्ग्रामे निहतः किल ।
न पिता ते युधाजिच्च शपे ते चरणौ तथा
durgayā tau hatau saṃkhye nāparādho mamātra vai |
avaśyambhāvibhāveṣu pratīkāro na vidyate
||3||दुर्गया तौ हतौ संख्ये नापराधो ममात्र वै ।
अवश्यम्भाविभावेषु प्रतीकारो न विद्यते
na śoko'tra tvayā kāryo mṛtaputrasya mānini |
svakarmavaśago jīvo bhuṅkte bhogānsukhāsukhān
||4||न शोकोऽत्र त्वया कार्यो मृतपुत्रस्य मानिनि ।
स्वकर्मवशगो जीवो भुङ्क्ते भोगान्सुखासुखान्
dāso'smi tava bho mātaryathā mama manoramā |
tathā tvamapi dharmajñe na bhedo'sti manāgapi
||5||दासोऽस्मि तव भो मातर्यथा मम मनोरमा ।
तथा त्वमपि धर्मज्ञे न भेदोऽस्ति मनागपि
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham |
tasmānna śocitavyaṃ te sukhe duḥkhe kadācana
||6||अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।
तस्मान्न शोचितव्यं ते सुखे दुःखे कदाचन
duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikam |
ātmānaṃ śokaharṣābhyāṃ śatrubhyāmiva nārpayet
||7||दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकम् ।
आत्मानं शोकहर्षाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत्
daivādhīnamidaṃ sarvaṃ nātmādhīnaṃ kadācana |
na śokena tadā''tmānaṃ śoṣayenmatimānnaraḥ
||8||दैवाधीनमिदं सर्वं नात्माधीनं कदाचन ।
न शोकेन तदाऽऽत्मानं शोषयेन्मतिमान्नरः
yathā dārumayī yoṣā naṭādīnāṃ praceṣṭate |
tathā svakarmavaśago dehī sarvatra vartate
||9||यथा दारुमयी योषा नटादीनां प्रचेष्टते ।
तथा स्वकर्मवशगो देही सर्वत्र वर्तते
ahaṃ vanagato mātarnābhavaṃ duḥkhamānasaḥ |
cintayansvakṛtaṃ karma bhoktavyamiti vedmi ca
||10||अहं वनगतो मातर्नाभवं दुःखमानसः ।
चिन्तयन्स्वकृतं कर्म भोक्तव्यमिति वेद्मि च
mṛto mātāmaho'traiva vidhurā jananī mama |
bhayāturā gṛhītvā māṃ niryayau gahanaṃ vanam
||11||मृतो मातामहोऽत्रैव विधुरा जननी मम ।
भयातुरा गृहीत्वा मां निर्ययौ गहनं वनम्
luṇṭhitā taskarairmārge vastrahīnā tathā kṛtā |
pātheyañca hṛtaṃ sarvaṃ bālaputrā nirāśrayā
||12||लुण्ठिता तस्करैर्मार्गे वस्त्रहीना तथा कृता ।
पाथेयञ्च हृतं सर्वं बालपुत्रा निराश्रया
mātā gṛhītvā māṃ prāptā bhāradvājāśramaṃ prati |
vidallo'yaṃ samāyātastathā dhātreyikā'balā
||13||माता गृहीत्वा मां प्राप्ता भारद्वाजाश्रमं प्रति ।
विदल्लोऽयं समायातस्तथा धात्रेयिकाऽबला
munibhirmunipatnībhirdayāyuktaiḥ samantataḥ |
poṣitāḥ phalanīvārairvayaṃ tatra sthitāstrayaḥ
||14||मुनिभिर्मुनिपत्नीभिर्दयायुक्तैः समन्ततः ।
पोषिताः फलनीवारैर्वयं तत्र स्थितास्त्रयः
duḥkhaṃ name tadā hyāsītsukhaṃ nādya dhanāgame |
na vairaṃ na ca mātsaryaṃ mama citte tu karhicit
||15||दुःखं नमे तदा ह्यासीत्सुखं नाद्य धनागमे ।
न वैरं न च मात्सर्यं मम चित्ते तु कर्हिचित्
nīvārabhakṣaṇaṃ śreṣṭhaṃ rājabhogātparantape |
tadāśī narakaṃ yāti na nīvārāśanaḥ kvacit
||16||नीवारभक्षणं श्रेष्ठं राजभोगात्परन्तपे ।
तदाशी नरकं याति न नीवाराशनः क्वचित्
dharmasyācaraṇaṃ kāryaṃ puruṣeṇa vijānatā |
sañjityendriyavargaṃ vai yathā na narakaṃ vrajet
||17||धर्मस्याचरणं कार्यं पुरुषेण विजानता ।
सञ्जित्येन्द्रियवर्गं वै यथा न नरकं व्रजेत्
mānuṣyaṃ durlabhaṃ mātaḥ khaṇḍe'sminbhārate śubhe |
āhārādi sukhaṃ nūnaṃ bhavetsarvāsu yoniṣu
||18||मानुष्यं दुर्लभं मातः खण्डेऽस्मिन्भारते शुभे ।
आहारादि सुखं नूनं भवेत्सर्वासु योनिषु
prāpya taṃ mānuṣaṃ dehaṃ kartavyaṃ dharmasādhanam |
svargamokṣapradaṃ nṝṇāṃ durlabhaṃ cānyayoniṣu
||19||प्राप्य तं मानुषं देहं कर्तव्यं धर्मसाधनम् ।
स्वर्गमोक्षप्रदं नॄणां दुर्लभं चान्ययोनिषु
vyāsa uvāca
ityuktā sā tadā tena līlāvatyatilajjitā |
putraśokaṃ parityajya tamāhāśruvilocanā
||20||इत्युक्ता सा तदा तेन लीलावत्यतिलज्जिता ।
पुत्रशोकं परित्यज्य तमाहाश्रुविलोचना
sāparādhā'smi putrāhaṃ kṛtā pitrā yudhājitā |
hatyā mātāmahaṃ te'tra hṛtaṃ rājyaṃ tu yena vai
||21||सापराधाऽस्मि पुत्राहं कृता पित्रा युधाजिता ।
हत्या मातामहं तेऽत्र हृतं राज्यं तु येन वै
na taṃ vārayituṃ śaktā tadā'haṃ na sutaṃ mama |
yatkṛtaṃ karma tenaiva nāparādho'sti me suta
||22||न तं वारयितुं शक्ता तदाऽहं न सुतं मम ।
यत्कृतं कर्म तेनैव नापराधोऽस्ति मे सुत
tau mṛtau svakṛtenaiva kāraṇaṃ tvaṃ tayorna ca |
nāhaṃ śocāmi taṃ putraṃ sadā śocāmi tatkṛtam
||23||तौ मृतौ स्वकृतेनैव कारणं त्वं तयोर्न च ।
नाहं शोचामि तं पुत्रं सदा शोचामि तत्कृतम्
putra tvamasi kalyāṇa bhaginī me manoramā |
na krodho na ca śoko me tvayi putra manāgapi
||24||पुत्र त्वमसि कल्याण भगिनी मे मनोरमा ।
न क्रोधो न च शोको मे त्वयि पुत्र मनागपि
kuru rājyaṃ mahābhāga prajāḥ pālaya suvrata |
bhagavatyāḥ prasādena prāptametadakaṇṭakam
||25||कुरु राज्यं महाभाग प्रजाः पालय सुव्रत ।
भगवत्याः प्रसादेन प्राप्तमेतदकण्टकम्
tadākarṇya vaco māturnatvā tāṃ nṛpanandanaḥ |
jagāma bhavanaṃ ramyaṃ yatra pūrvaṃ manoramā
||26||तदाकर्ण्य वचो मातुर्नत्वा तां नृपनन्दनः ।
जगाम भवनं रम्यं यत्र पूर्वं मनोरमा
nyavasattatra gatvā tu sarvānāhūya mantriṇaḥ |
daivajñānatha papraccha muhūrtaṃ divasaṃ śubham
||27||न्यवसत्तत्र गत्वा तु सर्वानाहूय मन्त्रिणः ।
दैवज्ञानथ पप्रच्छ मुहूर्तं दिवसं शुभम्
siṃhāsanaṃ tathā haimaṃ kārayitvā manoharam |
siṃhāsane sthitāṃ devīṃ pūjayiṣye sadā'pyaham
||28||सिंहासनं तथा हैमं कारयित्वा मनोहरम् ।
सिंहासने स्थितां देवीं पूजयिष्ये सदाऽप्यहम्
sthāpayitvā''sane devīṃ dharmārthakāmamokṣadām |
rājyaṃ paścātkariṣyāmi yathā rāmādibhiḥ kṛtam
||29||स्थापयित्वाऽऽसने देवीं धर्मार्थकाममोक्षदाम् ।
राज्यं पश्चात्करिष्यामि यथा रामादिभिः कृतम्
pūjanīyā sadā devī sarvairnāgarikairjanaiḥ |
mānanīyā śivā śaktiḥ sarvakāmārthasiddhidā
||30||पूजनीया सदा देवी सर्वैर्नागरिकैर्जनैः ।
माननीया शिवा शक्तिः सर्वकामार्थसिद्धिदा
ityuktā mantriṇaste tu cakrurvai rājaśāsanam |
prāsādaṃ kārayāmāsuḥ śilpibhiḥ sumanoramam
||31||इत्युक्ता मन्त्रिणस्ते तु चक्रुर्वै राजशासनम् ।
प्रासादं कारयामासुः शिल्पिभिः सुमनोरमम्
pratimāṃ kārayitvā'tha muhūrte'tha śubhe dine |
dvijānāhūya vedajñānsthāpayāmāsa bhūpatiḥ
||32||प्रतिमां कारयित्वाऽथ मुहूर्तेऽथ शुभे दिने ।
द्विजानाहूय वेदज्ञान्स्थापयामास भूपतिः
havanaṃ vidhivatkṛtvā pūjayitvā'tha devatām |
prāsāde matimān devyāḥ sthāpayāmāsa bhūmipaḥ
||33||हवनं विधिवत्कृत्वा पूजयित्वाऽथ देवताम् ।
प्रासादे मतिमान् देव्याः स्थापयामास भूमिपः
utsavastatra saṃvṛtto vāditrāṇāñca niḥsvanaiḥ |
brāhmaṇānāṃ vedaghoṣairgānaistu vidhidhairnṛpa
||34||उत्सवस्तत्र संवृत्तो वादित्राणाञ्च निःस्वनैः ।
ब्राह्मणानां वेदघोषैर्गानैस्तु विधिधैर्नृप
vyāsa uvāca
pratiṣṭhāpya śivāṃ devīṃ vidhivadvedavādibhiḥ |
pūjāṃ nānāvidhāṃ rājā cakārātividhānataḥ
||35||प्रतिष्ठाप्य शिवां देवीं विधिवद्वेदवादिभिः ।
पूजां नानाविधां राजा चकारातिविधानतः
kṛtvā pūjāvidhiṃ rājā rājyaṃ prāpya svapaitṛkam |
vikhyātaścāmbikā devī kosaleṣu babhūva ha
||36||कृत्वा पूजाविधिं राजा राज्यं प्राप्य स्वपैतृकम् ।
विख्यातश्चाम्बिका देवी कोसलेषु बभूव ह
rājyaṃ prāpya nṛpaḥ sarvaṃ sāmantakanṛpānatha |
vaśe cakre'tidharmiṣṭhānsaddharmavijayī nṛpaḥ
||37||राज्यं प्राप्य नृपः सर्वं सामन्तकनृपानथ ।
वशे चक्रेऽतिधर्मिष्ठान्सद्धर्मविजयी नृपः
yathā rāmaḥ svarājye'bhūddilīpasya raghuryathā |
prajānāṃ vai sukhaṃ tadvanmaryādā'pi tathā'bhavat
||38||यथा रामः स्वराज्येऽभूद्दिलीपस्य रघुर्यथा ।
प्रजानां वै सुखं तद्वन्मर्यादाऽपि तथाऽभवत्
dharmo varṇāśramāṇāṃ ca catuṣpādabhavattathā |
nādharme ramate cittaṃ keṣāmapi mahītale
||39||धर्मो वर्णाश्रमाणां च चतुष्पादभवत्तथा ।
नाधर्मे रमते चित्तं केषामपि महीतले
grāme grāme ca prāsādāṃścakruḥ sarve janādhipāḥ |
devyāḥ pūjā tadā prītyā kosaleṣu pravartitā
||40||ग्रामे ग्रामे च प्रासादांश्चक्रुः सर्वे जनाधिपाः ।
देव्याः पूजा तदा प्रीत्या कोसलेषु प्रवर्तिता
subāhurapi kāśyāṃ tu durgāyāḥ pratimāṃ śubhām |
kārayitvā ca prāsādaṃ sthāpayāmāsa bhaktitaḥ
||41||सुबाहुरपि काश्यां तु दुर्गायाः प्रतिमां शुभाम् ।
कारयित्वा च प्रासादं स्थापयामास भक्तितः
tatra tasyā janāḥ sarve premabhaktiparāyaṇāḥ |
pūjāṃ cakrurvidhānena yathā viśveśvarasya ha
||42||तत्र तस्या जनाः सर्वे प्रेमभक्तिपरायणाः ।
पूजां चक्रुर्विधानेन यथा विश्वेश्वरस्य ह
vikhyātā sā babhūvātha durgādevī dharātale |
deśe deśe mahārāja tasyā bhaktirvyavardhata
||43||विख्याता सा बभूवाथ दुर्गादेवी धरातले ।
देशे देशे महाराज तस्या भक्तिर्व्यवर्धत
sarvatra bhārate loke sarvavarṇeṣu sarvathā |
bhajanīyā bhavānī tu sarveṣāmabhavattadā
||44||सर्वत्र भारते लोके सर्ववर्णेषु सर्वथा ।
भजनीया भवानी तु सर्वेषामभवत्तदा
śaktibhaktiratāḥ sarve māninaścābhavannṛpa |
āgamoktairatha stotrairjapadhyānaparāyaṇāḥ
||45||शक्तिभक्तिरताः सर्वे मानिनश्चाभवन्नृप ।
आगमोक्तैरथ स्तोत्रैर्जपध्यानपरायणाः
navarātreṣu sarveṣu cakruḥ sarve vidhānataḥ |
arcanaṃ havanaṃ yāgaṃ devyā bhaktiparā janāḥ
||46||नवरात्रेषु सर्वेषु चक्रुः सर्वे विधानतः ।
अर्चनं हवनं यागं देव्या भक्तिपरा जनाः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe devīsthāpanavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 ||