manoramayā bhāradvājāśramaṃ prati gamanam
vyāsa uvāca
saṃyuge ca sati tatra bhūpayorāhavāya samupāttaśastrayoḥ |
krodhalobhavaśayoḥ samaṃ tataḥ sambabhūva tumulastu vimardaḥ
||1||संयुगे च सति तत्र भूपयोराहवाय समुपात्तशस्त्रयोः ।
क्रोधलोभवशयोः समं ततः सम्बभूव तुमुलस्तु विमर्दः
saṃsthitaḥ sa samare dhṛtacāpaḥ pārthivaḥ pṛthulabāhuyudhājit |
saṃyutaḥ svabalavāhanādikairāhavāya kṛtaniścayo nṛpaḥ
||2||संस्थितः स समरे धृतचापः पार्थिवः पृथुलबाहुयुधाजित् ।
संयुतः स्वबलवाहनादिकैराहवाय कृतनिश्चयो नृपः
vīrasena iha sainyasaṃyutaḥ kṣātradharmamanusṛtya saṅgare |
putrikātmajahitāya pārthivaḥ saṃsthitaḥ surapateḥ samatejāḥ
||3||वीरसेन इह सैन्यसंयुतः क्षात्रधर्ममनुसृत्य सङ्गरे ।
पुत्रिकात्मजहिताय पार्थिवः संस्थितः सुरपतेः समतेजाः
sa bāṇavṛṣṭiṃ visasarja pārthivo yudhājitaṃ vīkṣya raṇe sthitañca |
giriṃ taḍitvāniva toyavṛṣṭibhiḥ krodhānvitaḥ satyaparākramo'sau
||4||स बाणवृष्टिं विससर्ज पार्थिवो युधाजितं वीक्ष्य रणे स्थितञ्च ।
गिरिं तडित्वानिव तोयवृष्टिभिः क्रोधान्वितः सत्यपराक्रमोऽसौ
taṃ vīraseno viśikhaiḥ śilāśitaiḥ samāvṛṇodāśugamairajihmagaiḥ |
ciccheda bāṇaiśca śilīmukhānasau tenaiva muktānativegapātinaḥ
||5||तं वीरसेनो विशिखैः शिलाशितैः समावृणोदाशुगमैरजिह्मगैः ।
चिच्छेद बाणैश्च शिलीमुखानसौ तेनैव मुक्तानतिवेगपातिनः
gajarathaturagāṇāṃ sambabhūvātiyuddhaṃ suranaramunisaṅghairvīkṣitañcātighoram |
vitatavihagavṛndairāvṛtaṃ vyoma sadyaḥ piśitamaśitukāmaiḥ kāmagṛdhrādibhiśca
||6||गजरथतुरगाणां सम्बभूवातियुद्धं सुरनरमुनिसङ्घैर्वीक्षितञ्चातिघोरम् ।
विततविहगवृन्दैरावृतं व्योम सद्यः पिशितमशितुकामैः कामगृध्रादिभिश्च
tatrādbhutā kṣatajasindhuruvāha ghorā vṛndebhya eva gajavīraturaṅgamāṇām |
trāsāvahā nayanamārgagatā narāṇāṃ pāpātmanāṃ ravijamārgabhaveva kāmam
||7||तत्राद्भुता क्षतजसिन्धुरुवाह घोरा वृन्देभ्य एव गजवीरतुरङ्गमाणाम् ।
त्रासावहा नयनमार्गगता नराणां पापात्मनां रविजमार्गभवेव कामम्
kīrṇāni bhinnapuline naramastakāni keśāvṛtāni ca vibhānti yathaiva sindhau |
tumbīphalāni vihitāni vihartukāmai- rbālairyathā ravisutāprabhavaiśca nūnam
||8||कीर्णानि भिन्नपुलिने नरमस्तकानि केशावृतानि च विभान्ति यथैव सिन्धौ ।
तुम्बीफलानि विहितानि विहर्तुकामै- र्बालैर्यथा रविसुताप्रभवैश्च नूनम्
vīraṃ mṛtaṃ bhuvi gataṃ patitaṃ rathādvai gṛdhraḥ palārthamupari bhramatīti manye |
jīvo'pyasau nijaśarīramavekṣya kāntaṃ kāṅkṣatyaho'tivivaśo'pi punaḥ praveṣṭum
||9||वीरं मृतं भुवि गतं पतितं रथाद्वै गृध्रः पलार्थमुपरि भ्रमतीति मन्ये ।
जीवोऽप्यसौ निजशरीरमवेक्ष्य कान्तं काङ्क्षत्यहोऽतिविवशोऽपि पुनः प्रवेष्टुम्
ājau hato'pi nṛvaraḥ suvimānarūḍhaḥ svāṅke sthitāṃ suravadhūṃ pravadatyabhīṣṭam |
paśyādhunā mama śarīramidaṃ pṛthivyāṃ bāṇāhataṃ nipatitaṃ karabhoru kāntam
||10||आजौ हतोऽपि नृवरः सुविमानरूढः स्वाङ्के स्थितां सुरवधूं प्रवदत्यभीष्टम् ।
पश्याधुना मम शरीरमिदं पृथिव्यां बाणाहतं निपतितं करभोरु कान्तम्
eko hatastu ripuṇaiva gato'ntarikṣaṃ devāṅganāṃ samadhigamya yuto vimāne |
tāvatpriyā hutavahe susamarpya dehaṃ jagrāha kāntamabalā sabalā svakīyā
||11||एको हतस्तु रिपुणैव गतोऽन्तरिक्षं देवाङ्गनां समधिगम्य युतो विमाने ।
तावत्प्रिया हुतवहे सुसमर्प्य देहं जग्राह कान्तमबला सबला स्वकीया
yuddhe mṛtau ca subhaṭau divi saṅgatau tā- vanyonyaśastranihatau saha samprayātau |
tatraiva jaghnaturalaṃ paramāhitāstrā- vekāpsaro'rthavihatau kalahākulau ca
||12||युद्धे मृतौ च सुभटौ दिवि सङ्गतौ ता- वन्योन्यशस्त्रनिहतौ सह सम्प्रयातौ ।
तत्रैव जघ्नतुरलं परमाहितास्त्रा- वेकाप्सरोऽर्थविहतौ कलहाकुलौ च
kaścidyuvā samadhigamya surāṅganāṃ vai rūpādhikāṃ guṇavatīṃ kila bhaktiyuktaḥ |
svīyān guṇānpravitatānpravadaṃstadā'sau tāṃ premadāmanucakāra ca yogayuktaḥ
||13||कश्चिद्युवा समधिगम्य सुराङ्गनां वै रूपाधिकां गुणवतीं किल भक्तियुक्तः ।
स्वीयान् गुणान्प्रविततान्प्रवदंस्तदाऽसौ तां प्रेमदामनुचकार च योगयुक्तः
bhaumaṃ rajo'tivitataṃ divi saṃsthitañca rātriṃ cakāra taraṇiñca samāvṛṇodyat |
magnaṃ tadeva rudhirāmbunidhāvakasmāt prādurbabhūva ravirapyatikāntiyuktaḥ
||14||भौमं रजोऽतिविततं दिवि संस्थितञ्च रात्रिं चकार तरणिञ्च समावृणोद्यत् ।
मग्नं तदेव रुधिराम्बुनिधावकस्मात् प्रादुर्बभूव रविरप्यतिकान्तियुक्तः
kaścidgatastu gaganaṃ kila devakanyāṃ samprāpya cāruvadanāṃ kila bhaktiyuktām |
nāṅgīcakāra caturo vratanāśabhīto yāsyatyayaṃ mama vṛthā hyanukūlaśabdaḥ
||15||कश्चिद्गतस्तु गगनं किल देवकन्यां सम्प्राप्य चारुवदनां किल भक्तियुक्ताम् ।
नाङ्गीचकार चतुरो व्रतनाशभीतो यास्यत्ययं मम वृथा ह्यनुकूलशब्दः
saṅgrāme saṃvṛte tatra yudhājitpṛthivīpatiḥ |
jaghāna vīrasenaṃ taṃ bāṇaistīvraiḥ sudāruṇaiḥ
||16||सङ्ग्रामे संवृते तत्र युधाजित्पृथिवीपतिः ।
जघान वीरसेनं तं बाणैस्तीव्रैः सुदारुणैः
nihataḥ sa papātorvyāṃ chinnamūrdhā mahīpatiḥ |
prabhagnaṃ tadbalaṃ sarvaṃ nirgataṃ ca caturdiśam
||17||निहतः स पपातोर्व्यां छिन्नमूर्धा महीपतिः ।
प्रभग्नं तद्बलं सर्वं निर्गतं च चतुर्दिशम्
manoramā hataṃ śrutvā pitaraṃ raṇamūrdhani |
bhayatrastātha sañjātā piturvairamanusmaran
||18||मनोरमा हतं श्रुत्वा पितरं रणमूर्धनि ।
भयत्रस्ताथ सञ्जाता पितुर्वैरमनुस्मरन्
haniṣyati yudhājidvai putraṃ mama durāśayaḥ |
rājyalobhena pāpātmā seti cintāparābhavat
||19||हनिष्यति युधाजिद्वै पुत्रं मम दुराशयः ।
राज्यलोभेन पापात्मा सेति चिन्तापराभवत्
kiṃ karomi kva gacchāmi pitā me nihato raṇe |
bhartā cāpi mṛto'dyaiva putro'yaṃ mama bālakaḥ
||20||किं करोमि क्व गच्छामि पिता मे निहतो रणे ।
भर्ता चापि मृतोऽद्यैव पुत्रोऽयं मम बालकः
lobho'tīva ca pāpiṣṭhastena ko na vaśīkṛtaḥ |
kiṃ na kuryāttadāviṣṭaḥ pāpaṃ pārthivasattamaḥ
||21||लोभोऽतीव च पापिष्ठस्तेन को न वशीकृतः ।
किं न कुर्यात्तदाविष्टः पापं पार्थिवसत्तमः
pitaraṃ mātaraṃ bhrātṝngurūnsvajanabāndhavān |
hanti lobhasamāviṣṭo jano nātra vicāraṇā
||22||पितरं मातरं भ्रातॄन्गुरून्स्वजनबान्धवान् ।
हन्ति लोभसमाविष्टो जनो नात्र विचारणा
abhakṣyabhakṣaṇaṃ lobhādagamyāgamanaṃ tathā |
karoti kila tṛṣṇārto dharmatyāgaṃ tathā punaḥ
||23||अभक्ष्यभक्षणं लोभादगम्यागमनं तथा ।
करोति किल तृष्णार्तो धर्मत्यागं तथा पुनः
na sahāyo'sti me kaścinnagare'tra mahābalaḥ |
yadādhāre sthitā cāhaṃ pālayāmi sutaṃ śubham
||24||न सहायोऽस्ति मे कश्चिन्नगरेऽत्र महाबलः ।
यदाधारे स्थिता चाहं पालयामि सुतं शुभम्
hate putre nṛpeṇādya kiṃ kariṣyāmyahaṃ punaḥ |
na me trātā'sti bhuvane yena vai susthitā hyaham
||25||हते पुत्रे नृपेणाद्य किं करिष्याम्यहं पुनः ।
न मे त्राताऽस्ति भुवने येन वै सुस्थिता ह्यहम्
sāpi vairayutā kāmaṃ sapatnī sarvadā bhavet |
līlāvatī na me putre bhaviṣyati dayāvatī
||26||सापि वैरयुता कामं सपत्नी सर्वदा भवेत् ।
लीलावती न मे पुत्रे भविष्यति दयावती
yudhājiti samāyāte na me niḥsaraṇaṃ bhavet |
jñātvā bālaṃ sutaṃ so'dya kārāgāraṃ nayiṣyati
||27||युधाजिति समायाते न मे निःसरणं भवेत् ।
ज्ञात्वा बालं सुतं सोऽद्य कारागारं नयिष्यति
śrūyate hi purendreṇa māturgarbhagataḥ śiśuḥ |
kṛntitaḥ saptadhā paścātkṛtāste sapta saptadhā
||28||श्रूयते हि पुरेन्द्रेण मातुर्गर्भगतः शिशुः ।
कृन्तितः सप्तधा पश्चात्कृतास्ते सप्त सप्तधा
praviśya codaraṃ mātuḥ kare kṛtvālpakaṃ pavim |
ekonapañcāśadapi te'bhavanmaruto divi
||29||प्रविश्य चोदरं मातुः करे कृत्वाल्पकं पविम् ।
एकोनपञ्चाशदपि तेऽभवन्मरुतो दिवि
sapatnyai garalaṃ dattaṃ sapatnyā nṛpabhāryayā |
garbhanāśārthamuddiśya puraitadvai mayā śrutam
||30||सपत्न्यै गरलं दत्तं सपत्न्या नृपभार्यया ।
गर्भनाशार्थमुद्दिश्य पुरैतद्वै मया श्रुतम्
jātastu bālakaḥ paścāddehe viṣayutaḥ kila |
tenāsau sagaro nāma vikhyāto bhuvi maṇḍale
||31||जातस्तु बालकः पश्चाद्देहे विषयुतः किल ।
तेनासौ सगरो नाम विख्यातो भुवि मण्डले
jīvamāno'tha bhartā vai kaikeyyā nṛpabhāryayā |
rāmaḥ pravrājito jyeṣṭho mṛto daśaratho nṛpaḥ
||32||जीवमानोऽथ भर्ता वै कैकेय्या नृपभार्यया ।
रामः प्रव्राजितो ज्येष्ठो मृतो दशरथो नृपः
mantriṇastvavaśāḥ kāmaṃ ye me putraṃ sudarśanam |
rājānaṃ kartukāmā vai yudhājidvaśagāśca te
||33||मन्त्रिणस्त्ववशाः कामं ये मे पुत्रं सुदर्शनम् ।
राजानं कर्तुकामा वै युधाजिद्वशगाश्च ते
na me bhrātā tathā śūro yo māṃ bandhātpramocayet |
mahatkaṣṭañca samprāptaṃ mayā vai daivayogataḥ
||34||न मे भ्राता तथा शूरो यो मां बन्धात्प्रमोचयेत् ।
महत्कष्टञ्च सम्प्राप्तं मया वै दैवयोगतः
udyamaḥ sarvathā kāryaḥ siddhirdaivāddhi jāyate |
upāyaṃ putrarakṣārthaṃ karomyadya tvarānvitā
||35||उद्यमः सर्वथा कार्यः सिद्धिर्दैवाद्धि जायते ।
उपायं पुत्ररक्षार्थं करोम्यद्य त्वरान्विता
iti sañcintya sā bālā vidallaṃ cātimāninam |
nipuṇaṃ sarvakāryeṣu cintyaṃ mantrivarottamam
||36||इति सञ्चिन्त्य सा बाला विदल्लं चातिमानिनम् ।
निपुणं सर्वकार्येषु चिन्त्यं मन्त्रिवरोत्तमम्
samāhūya tamekānte provāca bahuduḥkhitā |
gṛhītvā bālakaṃ haste rudatī dīnamānasā
||37||समाहूय तमेकान्ते प्रोवाच बहुदुःखिता ।
गृहीत्वा बालकं हस्ते रुदती दीनमानसा
pitā me nihataḥ saṃkhye putro'yaṃ bālakastathā |
yudhājidbalavān rājā kiṃ vidheyaṃ vadasva me
||38||पिता मे निहतः संख्ये पुत्रोऽयं बालकस्तथा ।
युधाजिद्बलवान् राजा किं विधेयं वदस्व मे
tāmuvāca vidallo'sau nātra sthātavyameva ca |
gamiṣyāmo vane kāmaṃ vārāṇasyāḥ punaḥ kila
||39||तामुवाच विदल्लोऽसौ नात्र स्थातव्यमेव च ।
गमिष्यामो वने कामं वाराणस्याः पुनः किल
tatra me mātulaḥ śrīmānvartate balavattaraḥ |
subāhuriti vikhyāto rakṣitā sa bhaviṣyati
||40||तत्र मे मातुलः श्रीमान्वर्तते बलवत्तरः ।
सुबाहुरिति विख्यातो रक्षिता स भविष्यति
yudhājiddarśanotkaṇṭhamanasā nagarādbahiḥ |
nirgatya rathamāruhya gantavyaṃ nātra saṃśayaḥ
||41||युधाजिद्दर्शनोत्कण्ठमनसा नगराद्बहिः ।
निर्गत्य रथमारुह्य गन्तव्यं नात्र संशयः
ityuktā tena sā rājñī gatvā līlāvatīṃ prati |
uvāca pitaraṃ draṣṭuṃ gacchāmyadya sulocane
||42||इत्युक्ता तेन सा राज्ञी गत्वा लीलावतीं प्रति ।
उवाच पितरं द्रष्टुं गच्छाम्यद्य सुलोचने
ityuktvā rathamāruhya sairandhrīsaṃyutā tadā |
vidallena ca saṃyuktā niḥsṛtā nagarādbahiḥ
||43||इत्युक्त्वा रथमारुह्य सैरन्ध्रीसंयुता तदा ।
विदल्लेन च संयुक्ता निःसृता नगराद्बहिः
trastā hyārtātikṛpaṇā pituḥ śokasamākulā |
dṛṣṭvā yudhājitaṃ bhūpaṃ pitaraṃ gatajīvitam
||44||त्रस्ता ह्यार्तातिकृपणा पितुः शोकसमाकुला ।
दृष्ट्वा युधाजितं भूपं पितरं गतजीवितम्
saṃskārya ca tvarāyuktā vepamānā bhayākulā |
dinadvayena samprāptā rājñī bhāgīrathītaṭam
||45||संस्कार्य च त्वरायुक्ता वेपमाना भयाकुला ।
दिनद्वयेन सम्प्राप्ता राज्ञी भागीरथीतटम्
niṣādailuṇṭhitā tatra gṛhītaṃ sakalaṃ vasu |
rathañcāpi gṛhītvā te nirgatā dasyavaḥ śaṭhāḥ
||46||निषादैलुण्ठिता तत्र गृहीतं सकलं वसु ।
रथञ्चापि गृहीत्वा ते निर्गता दस्यवः शठाः
rudatī sutamādāya cāruvastrā manoramā |
niryayau jāhnavītīre sairandhrīkaralambitā
||47||रुदती सुतमादाय चारुवस्त्रा मनोरमा ।
निर्ययौ जाह्नवीतीरे सैरन्ध्रीकरलम्बिता
āruhya ca bhayācchīghramuḍupaṃ sā bhayākulā |
tīrtvā bhāgīrathīṃ puṇyāṃ yayau trikūṭaparvatam
||48||आरुह्य च भयाच्छीघ्रमुडुपं सा भयाकुला ।
तीर्त्वा भागीरथीं पुण्यां ययौ त्रिकूटपर्वतम्
bhāradvājāśramaṃ prāptā tvarayā ca bhayākulā |
saṃvīkṣya tāpasāṃstatra sañjātā nirbhayā tadā
||49||भारद्वाजाश्रमं प्राप्ता त्वरया च भयाकुला ।
संवीक्ष्य तापसांस्तत्र सञ्जाता निर्भया तदा
muninā sā tataḥ pṛṣṭā kā'si kasya parigrahaḥ |
kaṣṭenātra kathaṃ prāptā satyaṃ brūhi śucismite
||50||मुनिना सा ततः पृष्टा काऽसि कस्य परिग्रहः ।
कष्टेनात्र कथं प्राप्ता सत्यं ब्रूहि शुचिस्मिते
devī vā mānuṣī vāsi bālaputrā vane katham |
rājyabhraṣṭeva vāmoru bhāsi tvaṃ kamalekṣaṇe
||51||देवी वा मानुषी वासि बालपुत्रा वने कथम् ।
राज्यभ्रष्टेव वामोरु भासि त्वं कमलेक्षणे
evaṃ sā muninā pṛṣṭā novāca varavarṇinī |
rudatī duḥkhasantaptā vidallaṃ ca samādiśat
||52||एवं सा मुनिना पृष्टा नोवाच वरवर्णिनी ।
रुदती दुःखसन्तप्ता विदल्लं च समादिशत्
vidallastamuvācedaṃ dhruvasandhirnṛpottamaḥ |
tasya bhāryā dharmapatnī nāmnā ceyaṃ manoramā
||53||विदल्लस्तमुवाचेदं ध्रुवसन्धिर्नृपोत्तमः ।
तस्य भार्या धर्मपत्नी नाम्ना चेयं मनोरमा
siṃhena nihato rājā sūryavaṃśī mahābalaḥ |
putro'yaṃ nṛpatestasya nāmnā caiva sudarśanaḥ
||54||सिंहेन निहतो राजा सूर्यवंशी महाबलः ।
पुत्रोऽयं नृपतेस्तस्य नाम्ना चैव सुदर्शनः
asyāḥ pitātidharmātmā dauhitrārthaṃ mṛto raṇe |
yudhājidbhayasantrastā samprāptā vijane vane
||55||अस्याः पितातिधर्मात्मा दौहित्रार्थं मृतो रणे ।
युधाजिद्भयसन्त्रस्ता सम्प्राप्ता विजने वने
tvāmeva śaraṇaṃ prāptā bālaputrā nṛpātmajā |
trātā bhava mahābhāga tvamasyā munisattama
||56||त्वामेव शरणं प्राप्ता बालपुत्रा नृपात्मजा ।
त्राता भव महाभाग त्वमस्या मुनिसत्तम
ārtasya rakṣaṇe puṇyaṃ yajñādhikamudāhṛtam |
bhayatastasya dīnasya viśeṣaphaladaṃ smṛtam
||57||आर्तस्य रक्षणे पुण्यं यज्ञाधिकमुदाहृतम् ।
भयतस्तस्य दीनस्य विशेषफलदं स्मृतम्
ṛṣiruvāca
nirbhayā vasa kalyāṇi putraṃ pālaya suvrate |
na te bhayaṃ viśālākṣi kartavyaṃ śatrusambhavam
||58||निर्भया वस कल्याणि पुत्रं पालय सुव्रते ।
न ते भयं विशालाक्षि कर्तव्यं शत्रुसम्भवम्
pālayasva sutaṃ kāntaṃ rājā te'yaṃ bhaviṣyati |
nātra duḥkhaṃ tathā śokaḥ kadācitsambhaviṣyati
||59||पालयस्व सुतं कान्तं राजा तेऽयं भविष्यति ।
नात्र दुःखं तथा शोकः कदाचित्सम्भविष्यति
vyāsa uvāca
ityuktā muninā rājñī svasthā sā sambabhūva ha |
uṭaje muninā datte vītaśokā tadāvasat
||60||इत्युक्ता मुनिना राज्ञी स्वस्था सा सम्बभूव ह ।
उटजे मुनिना दत्ते वीतशोका तदावसत्
sairandhrīsahitā tatra vidallena ca saṃyutā |
sudarśanaṃ pālayānā nyavasatsā manoramā
||61||सैरन्ध्रीसहिता तत्र विदल्लेन च संयुता ।
सुदर्शनं पालयाना न्यवसत्सा मनोरमा
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe manoramayā bhāradvājāśramaṃ prati gamanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||