brahmādīnāṅgativarṇanam
vyāsa uvāca
yattvayā ca mahābāho pṛṣṭo'haṃ kurusattama |
tānpraśnānnāradaḥ prāha mayā pṛṣṭo munīśvaraḥ
||1||यत्त्वया च महाबाहो पृष्टोऽहं कुरुसत्तम ।
तान्प्रश्नान्नारदः प्राह मया पृष्टो मुनीश्वरः
nārada uvāca
vyāsa kiṃ te bravīmyadya purā'yaṃ saṃśayo mama |
utpanno hṛdaye'tyarthaṃ saṃdehāsārapīḍitaḥ
||2||व्यास किं ते ब्रवीम्यद्य पुराऽयं संशयो मम ।
उत्पन्नो हृदयेऽत्यर्थं संदेहासारपीडितः
gatvā'haṃ pitaraṃ sthāne brahmāṇamamitaujasam |
apṛcchaṃ yattvayā pṛṣṭaṃ vyāsādya praśnamuttamam
||3||गत्वाऽहं पितरं स्थाने ब्रह्माणममितौजसम् ।
अपृच्छं यत्त्वया पृष्टं व्यासाद्य प्रश्नमुत्तमम्
pitaḥ kutaḥ samutpannaṃ brahmāṇḍamakhilaṃ vibho |
bhavatkṛtena vā samyak kiṃ vā viṣṇukṛtaṃ tvidam
||4||पितः कुतः समुत्पन्नं ब्रह्माण्डमखिलं विभो ।
भवत्कृतेन वा सम्यक् किं वा विष्णुकृतं त्विदम्
rudrakṛtaṃ vā viśvātman brūhi satyaṃ jagatpate |
ārādhanīyaḥ kaḥ kāmaṃ sarvotkṛṣṭaśca kaḥ prabhuḥ
||5||रुद्रकृतं वा विश्वात्मन् ब्रूहि सत्यं जगत्पते ।
आराधनीयः कः कामं सर्वोत्कृष्टश्च कः प्रभुः
tatsarvaṃ vada me brahmansandehāṃśchindhi cānagha |
nimagno hyasmi saṃsāre duḥkharūpe'nṛtopame
||6||तत्सर्वं वद मे ब्रह्मन्सन्देहांश्छिन्धि चानघ ।
निमग्नो ह्यस्मि संसारे दुःखरूपेऽनृतोपमे
sandehāndolitaṃ ceto na praśāmyati kutracit |
na tīrtheṣu na deveṣu sādhaneṣvitareṣu ca
||7||सन्देहान्दोलितं चेतो न प्रशाम्यति कुत्रचित् ।
न तीर्थेषु न देवेषु साधनेष्वितरेषु च
avijñāya paraṃ tattvaṃ kutaḥ śāntiḥ parantapa |
vikīrṇaṃ bahudhā cittaṃ naikatra sthiratāṃ vrajet
||8||अविज्ञाय परं तत्त्वं कुतः शान्तिः परन्तप ।
विकीर्णं बहुधा चित्तं नैकत्र स्थिरतां व्रजेत्
kaṃ smarāmi yaje kaṃ vā kaṃ vrajāmyarcayāmi kam |
staumi kaṃ nābhijānāmi deva sarveśvareśvaram
||9||कं स्मरामि यजे कं वा कं व्रजाम्यर्चयामि कम् ।
स्तौमि कं नाभिजानामि देव सर्वेश्वरेश्वरम्
tato māṃ pratyuvācedaṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
mayā satyavatīsūno kṛte praśne sudustare
||10||ततो मां प्रत्युवाचेदं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
मया सत्यवतीसूनो कृते प्रश्ने सुदुस्तरे
brahmovāca
kiṃ bravīmi sutādyāhaṃ durbodhaṃ praśnamuttamam |
tvayāśakyaṃ mahābhāga viṣṇorapi suniścayāt
||11||किं ब्रवीमि सुताद्याहं दुर्बोधं प्रश्नमुत्तमम् ।
त्वयाशक्यं महाभाग विष्णोरपि सुनिश्चयात्
rāgī ko'pi na jānāti saṃsāre'sminmahāmate |
viraktaśca vijānāti nirīho yo vimatsaraḥ
||12||रागी कोऽपि न जानाति संसारेऽस्मिन्महामते ।
विरक्तश्च विजानाति निरीहो यो विमत्सरः
ekārṇave purā jāte naṣṭe sthāvarajaṅgame bhūtamātre samutpanne sañjajñe kamalādaham
||13||एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजङ्गमे भूतमात्रे समुत्पन्ने सञ्जज्ञे कमलादहम्
nāpaśyaṃ taraṇiṃ somaṃ na vṛkṣānna ca parvatān |
karṇikāyāṃ samāviṣṭaścintāmakaravaṃ tadā
||14||नापश्यं तरणिं सोमं न वृक्षान्न च पर्वतान् ।
कर्णिकायां समाविष्टश्चिन्तामकरवं तदा
kasmādahaṃ samudbhūtaḥ salile'sminmahārṇave |
ko me trātā prabhuḥ kartā saṃhartā vā yugātyaye
||15||कस्मादहं समुद्भूतः सलिलेऽस्मिन्महार्णवे ।
को मे त्राता प्रभुः कर्ता संहर्ता वा युगात्यये
na ca bhūrvidyate spaṣṭā yadādhāraṃ jalaṃ tvidam |
paṅkajaṃ kathamutpannaṃ prasiddhaṃ rūḍhiyogayoḥ
||16||न च भूर्विद्यते स्पष्टा यदाधारं जलं त्विदम् ।
पङ्कजं कथमुत्पन्नं प्रसिद्धं रूढियोगयोः
paśyāmyadyāsya paṅkaṃ taṃ mūlaṃ vai paṅkajasya ca |
bhaviṣyati dharā tatra mūlaṃ nāstyatra saṃśayaḥ
||17||पश्याम्यद्यास्य पङ्कं तं मूलं वै पङ्कजस्य च ।
भविष्यति धरा तत्र मूलं नास्त्यत्र संशयः
uttaransalile tatra yāvadvarṣasahasrakam |
anveṣamāṇo dharaṇīṃ nāvāpa tāṃ yadā tadā
||18||उत्तरन्सलिले तत्र यावद्वर्षसहस्रकम् ।
अन्वेषमाणो धरणीं नावाप तां यदा तदा
tapastapeti cākāśe vāgabhūdaśarīriṇī |
tato mayā tapastaptaṃ padme varṣasahasrakam
||19||तपस्तपेति चाकाशे वागभूदशरीरिणी ।
ततो मया तपस्तप्तं पद्मे वर्षसहस्रकम्
sṛjeti punarudbhūtā vāṇī tatra śrutā mayā |
vimūḍho'haṃ tadākarṇya kaṃ sṛjāmi karomi kim
||20||सृजेति पुनरुद्भूता वाणी तत्र श्रुता मया ।
विमूढोऽहं तदाकर्ण्य कं सृजामि करोमि किम्
tadā daityāvapi prāptau dāruṇau madhukaiṭabhau |
tābhyāṃ vibhīṣitaścāhaṃ yuddhāya makarālaye
||21||तदा दैत्यावपि प्राप्तौ दारुणौ मधुकैटभौ ।
ताभ्यां विभीषितश्चाहं युद्धाय मकरालये
tato'haṃ nālamālambya vārimadhyamavātaram |
tadā tatra mayā dṛṣṭaḥ puruṣaḥ paramādbhutaḥ
||22||ततोऽहं नालमालम्ब्य वारिमध्यमवातरम् ।
तदा तत्र मया दृष्टः पुरुषः परमाद्भुतः
meghaśyāmaśarīrastu pītavāsāścaturbhujaḥ |
śeṣaśāyī jagannātho vanamālāvibhūṣitaḥ
||23||मेघश्यामशरीरस्तु पीतवासाश्चतुर्भुजः ।
शेषशायी जगन्नाथो वनमालाविभूषितः
śaṅkhacakragadāpadmādyāyudhaiḥ suvirājitaḥ |
tamadrākṣaṃ mahāviṣṇuṃ śeṣaparyaṅkaśāyinam
||24||शङ्खचक्रगदापद्माद्यायुधैः सुविराजितः ।
तमद्राक्षं महाविष्णुं शेषपर्यङ्कशायिनम्
yoganidrāsamākrāntamavispandinamacyutam |
śayānaṃ taṃ samālokya bhogibhogopari sthitam
||25||योगनिद्रासमाक्रान्तमविस्पन्दिनमच्युतम् ।
शयानं तं समालोक्य भोगिभोगोपरि स्थितम्
cintā mamādbhutā jātā kiṃ karomīti nārada |
mayā smṛtā tadā devī stutā nidrāsvarūpiṇī
||26||चिन्ता ममाद्भुता जाता किं करोमीति नारद ।
मया स्मृता तदा देवी स्तुता निद्रास्वरूपिणी
dehānnirgatya sā devī gagane saṃsthitā śivā |
avitarkyaśarīrā sā divyābharaṇamaṇḍitā
||27||देहान्निर्गत्य सा देवी गगने संस्थिता शिवा ।
अवितर्क्यशरीरा सा दिव्याभरणमण्डिता
viṣṇordehaṃ vihāyāśu virarāja nabhaḥsthitā |
udatiṣṭhadameyātmā tayā mukto janārdanaḥ
||28||विष्णोर्देहं विहायाशु विरराज नभःस्थिता ।
उदतिष्ठदमेयात्मा तया मुक्तो जनार्दनः
paṃcavarṣasahasrāṇi kṛtavān yuddhamuttamam |
tadā vilokitau daityau hariṇā vinipātitau
||29||पंचवर्षसहस्राणि कृतवान् युद्धमुत्तमम् ।
तदा विलोकितौ दैत्यौ हरिणा विनिपातितौ
utsaṅgaṃ vimalaṃ kṛtvā tatraiva nihatau ca tau |
rudrastatraiva samprāpto yatrāvāṃ saṃsthitāvubhau
||30||उत्सङ्गं विमलं कृत्वा तत्रैव निहतौ च तौ ।
रुद्रस्तत्रैव सम्प्राप्तो यत्रावां संस्थितावुभौ
tribhiḥ saṃvīkṣitāsmāmiḥ svasthā devī manoharā |
saṃstutā paramā śaktiruvācāsmānavasthitān
||31||त्रिभिः संवीक्षितास्मामिः स्वस्था देवी मनोहरा ।
संस्तुता परमा शक्तिरुवाचास्मानवस्थितान्
kṛpāvalokanaiḥ kṛtvā pāvanairmuditānatha |
devyuvāca |
kājeśāḥ svāni kāryāṇi kurudhvaṃ samatandritāḥ
||32||कृपावलोकनैः कृत्वा पावनैर्मुदितानथ ।
देव्युवाच ।
काजेशाः स्वानि कार्याणि कुरुध्वं समतन्द्रिताः
sṛṣṭisthitiviśiṣṭāni hatāvetau mahāsurau |
kṛtvā svāni niketāni vasadhvaṃ vigatajvarāḥ
||33||सृष्टिस्थितिविशिष्टानि हतावेतौ महासुरौ ।
कृत्वा स्वानि निकेतानि वसध्वं विगतज्वराः
prajāścaturvidhāḥ sarvāḥ sṛjadhvaṃ svavibhūtibhiḥ |
brahmovāca |
tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ peśalaṃ sukhadaṃ mṛdu
||34||प्रजाश्चतुर्विधाः सर्वाः सृजध्वं स्वविभूतिभिः ।
ब्रह्मोवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः पेशलं सुखदं मृदु
abrūma tāmaśaktiḥ smaḥ kathaṃ kurmastvimāḥ prajāḥ |
na mahī vitatā mātaḥ sarvatra vitataṃ jalam
||35||अब्रूम तामशक्तिः स्मः कथं कुर्मस्त्विमाः प्रजाः ।
न मही वितता मातः सर्वत्र विततं जलम्
na bhūtāni guṇāścāpi tanmātrāṇīndriyāṇi ca |
tadākarṇya vaco'smākaṃ śivā jātā smitānanā
||36||न भूतानि गुणाश्चापि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।
तदाकर्ण्य वचोऽस्माकं शिवा जाता स्मितानना
jhaṭityevāgataṃ tatra vimānaṃ gaganācchubham |
sovācāsminsurāḥ kāmaṃ viśadhvaṃ gatasādhvasāḥ
||37||झटित्येवागतं तत्र विमानं गगनाच्छुभम् ।
सोवाचास्मिन्सुराः कामं विशध्वं गतसाध्वसाः
vimāne brahmaviṣṇvīśā darśayāmyadya cādbhutam |
tanniśamya vacastasyā omityuktvā punarvayam
||38||विमाने ब्रह्मविष्ण्वीशा दर्शयाम्यद्य चाद्भुतम् ।
तन्निशम्य वचस्तस्या ओमित्युक्त्वा पुनर्वयम्
samāruhyopaviṣṭāḥ smo vimāne ratnamaṇḍite |
muktādāmasusaṃvīte kiṅkiṇījālaśabdite
||39||समारुह्योपविष्टाः स्मो विमाने रत्नमण्डिते ।
मुक्तादामसुसंवीते किङ्किणीजालशब्दिते
surasadmanibhe ramye trayastatrāviśaṅkitāḥ |
sopaviṣṭāṃstato dṛṣṭvā devyasmānvijitendriyān
||40||सुरसद्मनिभे रम्ये त्रयस्तत्राविशङ्किताः ।
सोपविष्टांस्ततो दृष्ट्वा देव्यस्मान्विजितेन्द्रियान्
svaśaktyā tadvimānaṃ vai nodayāmāsa cāmbare
||41||स्वशक्त्या तद्विमानं वै नोदयामास चाम्बरे
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe brahmādīnāṅgativarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||