kanyayā svapitaraṃ prati sudarśanena saha vivāhārthakathanam
vyāsa uvāca
subāhurapi tacchrutvā yuktamuktaṃ tayā tadā |
cintāviṣṭo babhūvāśu kiṃ kartavyamataḥ param
||1||सुबाहुरपि तच्छ्रुत्वा युक्तमुक्तं तया तदा ।
चिन्ताविष्टो बभूवाशु किं कर्तव्यमतः परम्
saṅgatāḥ pṛthivīpālāḥ sasainyāḥ saparigrahāḥ |
upaviṣṭāśca mañceṣu yoddhukāmā mahābalāḥ
||2||सङ्गताः पृथिवीपालाः ससैन्याः सपरिग्रहाः ।
उपविष्टाश्च मञ्चेषु योद्धुकामा महाबलाः
yadi bravīmi tānsarvānsutā nāyāti sāmpratam |
tathāpi kopasaṃyuktā hanyurmā duṣṭabuddhayaḥ
||3||यदि ब्रवीमि तान्सर्वान्सुता नायाति साम्प्रतम् ।
तथापि कोपसंयुक्ता हन्युर्मा दुष्टबुद्धयः
na me sainyabalaṃ tādṛṅna durgabalamadbhutam |
yenāhaṃ nṛpatīnsarvān pratyādeṣṭumihotsahe
||4||न मे सैन्यबलं तादृङ्न दुर्गबलमद्भुतम् ।
येनाहं नृपतीन्सर्वान् प्रत्यादेष्टुमिहोत्सहे
sudarśanastathaikākī hyasahāyo'dhanaḥ śiśuḥ |
kiṃ kartavyaṃ nimagno'haṃ sarvathā duḥkhasāgare
||5||सुदर्शनस्तथैकाकी ह्यसहायोऽधनः शिशुः ।
किं कर्तव्यं निमग्नोऽहं सर्वथा दुःखसागरे
iti cintāparo rājā jagāma nṛpasannidhau |
praṇamya tānuvācātha praśrayāvanato nṛpaḥ
||6||इति चिन्तापरो राजा जगाम नृपसन्निधौ ।
प्रणम्य तानुवाचाथ प्रश्रयावनतो नृपः
kiṃ kartavyaṃ nṛpāḥ kāmaṃ naiti me maṇḍape sutā |
bahuśaḥ preryamāṇā'pi sā mātrā'pi mayā'pi ca
||7||किं कर्तव्यं नृपाः कामं नैति मे मण्डपे सुता ।
बहुशः प्रेर्यमाणाऽपि सा मात्राऽपि मयाऽपि च
mūrghnā patāmi pādeṣu rājñāṃ dāso'smi sāmpratam |
pūjādikaṃ gṛhītvā'dya vrajantu sadanāni vaḥ
||8||मूर्घ्ना पतामि पादेषु राज्ञां दासोऽस्मि साम्प्रतम् ।
पूजादिकं गृहीत्वाऽद्य व्रजन्तु सदनानि वः
dadāmi bahuratnāni vastrāṇi ca gajān rathān |
gṛhītvā'dya kṛpāṃ kṛtvā vrajantu bhavanānyuta
||9||ददामि बहुरत्नानि वस्त्राणि च गजान् रथान् ।
गृहीत्वाऽद्य कृपां कृत्वा व्रजन्तु भवनान्युत
na vaśe me sutā bālā mriyate yadi kheditā |
tadā me syānmahadduḥkhaṃ tena cintāturo'smyaham
||10||न वशे मे सुता बाला म्रियते यदि खेदिता ।
तदा मे स्यान्महद्दुःखं तेन चिन्तातुरोऽस्म्यहम्
bhavantaḥ karuṇāvanto mahābhāgyā mahaujasaḥ |
kiṃ me tayā duhitrā tu mandayā durvinītayā
||11||भवन्तः करुणावन्तो महाभाग्या महौजसः ।
किं मे तया दुहित्रा तु मन्दया दुर्विनीतया
anugrāhyo'smi vaḥ kāmaṃ dāso'hamiti sarvathā |
sutā suteva mantavyā bhavadbhiḥ sarvathā mama
||12||अनुग्राह्योऽस्मि वः कामं दासोऽहमिति सर्वथा ।
सुता सुतेव मन्तव्या भवद्भिः सर्वथा मम
vyāsa uvāca
śrutvā subāhuvacanaṃ nocuḥ kecana bhūmipāḥ |
yudhājitkrodhatāmrākṣastamuvāca ruṣānvitaḥ
||13||श्रुत्वा सुबाहुवचनं नोचुः केचन भूमिपाः ।
युधाजित्क्रोधताम्राक्षस्तमुवाच रुषान्वितः
rājanmūrkho'si kiṃ brūṣe kṛtvā kārya suninditam |
svayaṃvaraḥ kathaṃ mohādracitaḥ saṃśaye sati
||14||राजन्मूर्खोऽसि किं ब्रूषे कृत्वा कार्य सुनिन्दितम् ।
स्वयंवरः कथं मोहाद्रचितः संशये सति
militā bhūbhujaḥ sarve tvayāhūtāḥ svayaṃvare |
kathamadya nṛpā gantuṃ yogyāste svagṛhānprati
||15||मिलिता भूभुजः सर्वे त्वयाहूताः स्वयंवरे ।
कथमद्य नृपा गन्तुं योग्यास्ते स्वगृहान्प्रति
avamānya nṛpānsarvāṃstvaṃ kiṃ sudarśanāya vai |
dātumicchasi putrīñca kimanāryamataḥ param
||16||अवमान्य नृपान्सर्वांस्त्वं किं सुदर्शनाय वै ।
दातुमिच्छसि पुत्रीञ्च किमनार्यमतः परम्
vicārya puruṣeṇādau kāryaṃ vai śubhamicchatā |
ārabdhavyaṃ tvayā tattu kṛtaṃ rājannajānatā
||17||विचार्य पुरुषेणादौ कार्यं वै शुभमिच्छता ।
आरब्धव्यं त्वया तत्तु कृतं राजन्नजानता
etānvihāya nṛpatīnbalavāhanasaṃyutān |
varaṃ sudarśanaṃ kartuṃ kathamicchasi sāmpratam
||18||एतान्विहाय नृपतीन्बलवाहनसंयुतान् ।
वरं सुदर्शनं कर्तुं कथमिच्छसि साम्प्रतम्
ahaṃ tvāṃ hanmi pāpiṣṭhaṃ tathā paścātsudarśanam |
dauhitrāyādya te kanyāṃ dāsyāmīti viniścayaḥ
||19||अहं त्वां हन्मि पापिष्ठं तथा पश्चात्सुदर्शनम् ।
दौहित्रायाद्य ते कन्यां दास्यामीति विनिश्चयः
mayi tiṣṭhati ko'nyosti yaḥ kanyāṃ hartumicchati |
sudarśanaḥ kiyānadya nirdhano nirbalaḥ śiśuḥ
||20||मयि तिष्ठति कोऽन्योस्ति यः कन्यां हर्तुमिच्छति ।
सुदर्शनः कियानद्य निर्धनो निर्बलः शिशुः
bhāradvājāśrame pūrvaṃ mukto munikṛte mayā |
nādyāhaṃ mocayiṣyāmi sarvathā jīvitaṃ śiśoḥ
||21||भारद्वाजाश्रमे पूर्वं मुक्तो मुनिकृते मया ।
नाद्याहं मोचयिष्यामि सर्वथा जीवितं शिशोः
tasmādvicārya samyaktvaṃ putryā ca bhāryayā saha |
dauhitrāya priyāṃ kanyāṃ dehi me subhruvaṃ kila
||22||तस्माद्विचार्य सम्यक्त्वं पुत्र्या च भार्यया सह ।
दौहित्राय प्रियां कन्यां देहि मे सुभ्रुवं किल
sambandhī bhava dattvā tvaṃ putrīmetāṃ manoramām |
uccāśrayaḥ prakartavyaḥ sarvadā śubhamicchatā
||23||सम्बन्धी भव दत्त्वा त्वं पुत्रीमेतां मनोरमाम् ।
उच्चाश्रयः प्रकर्तव्यः सर्वदा शुभमिच्छता
sudarśanāya dattvā tvaṃ putrīṃ prāṇapriyāṃ śubhām |
ekākine'pyarājyāya kiṃ sukhaṃ prāptumicchasi
||24||सुदर्शनाय दत्त्वा त्वं पुत्रीं प्राणप्रियां शुभाम् ।
एकाकिनेऽप्यराज्याय किं सुखं प्राप्तुमिच्छसि
( kulaṃ vittaṃ balaṃ rūpaṃ rājyaṃ durgaṃ suhṛjjanam |
dṛṣṭvā kanyā pradātavyā nānyathā sukhamṛcchati) |
paricintaya dharmaṃ tvaṃ rājanītiñca śāśvatīm |
kuru kāryaṃ yathāyogyaṃ mā kṛthā matimanyathā
||25||( कुलं वित्तं बलं रूपं राज्यं दुर्गं सुहृज्जनम् ।
दृष्ट्वा कन्या प्रदातव्या नान्यथा सुखमृच्छति) ।
परिचिन्तय धर्मं त्वं राजनीतिञ्च शाश्वतीम् ।
कुरु कार्यं यथायोग्यं मा कृथा मतिमन्यथा
suhṛdasi mamātyarthaṃ hitaṃ te prabravīmyaham |
samānaya sutāṃ rājan maṇḍape tāṃ sakhīvṛtām
||26||सुहृदसि ममात्यर्थं हितं ते प्रब्रवीम्यहम् ।
समानय सुतां राजन् मण्डपे तां सखीवृताम्
sudarśanamṛte ceyaṃ variṣyati yadā'pyasau |
vigraho me tadā na syādvivāho'stu tavepsitaḥ
||27||सुदर्शनमृते चेयं वरिष्यति यदाऽप्यसौ ।
विग्रहो मे तदा न स्याद्विवाहोऽस्तु तवेप्सितः
anye nṛpatayaḥ sarve kulīnāḥ sabalāḥ samāḥ |
virodhaḥ kīdṛśastvenaṃ vṛṇodyadi nṛpottama
||28||अन्ये नृपतयः सर्वे कुलीनाः सबलाः समाः ।
विरोधः कीदृशस्त्वेनं वृणोद्यदि नृपोत्तम
anyathā'haṃ hariṣye'dya balātkanyāmimāṃ śubhām |
mā virodhaṃ suduḥsādhyaṃ gaccha pārthivasattama
||29||अन्यथाऽहं हरिष्येऽद्य बलात्कन्यामिमां शुभाम् ।
मा विरोधं सुदुःसाध्यं गच्छ पार्थिवसत्तम
vyāsa uvāca
yudhājitā samādiṣṭaḥ subāhuḥ śokasaṃyutaḥ |
niḥśvasanbhavanaṃ gatvā bhāryāṃ prāha śucāvṛtaḥ
||30||युधाजिता समादिष्टः सुबाहुः शोकसंयुतः ।
निःश्वसन्भवनं गत्वा भार्यां प्राह शुचावृतः
putrīṃ brūhi sudharmajñe kalahe samupasthite |
kiṃ karttavyaṃ mayā śakyaṃ tvadvaśo'smi sulocane
||31||पुत्रीं ब्रूहि सुधर्मज्ञे कलहे समुपस्थिते ।
किं कर्त्तव्यं मया शक्यं त्वद्वशोऽस्मि सुलोचने
vyāsa uvāca
sā śrutvā pativākyaṃ tu gatvā prāha sutāntikam |
vatse rājātiduḥkhārtaḥ pitā te'dyāpi vartate
||32||सा श्रुत्वा पतिवाक्यं तु गत्वा प्राह सुतान्तिकम् ।
वत्से राजातिदुःखार्तः पिता तेऽद्यापि वर्तते
tvadarthe vigrahaḥ kāmaṃ samutpanno'dya bhūbhṛtām |
anyaṃ varaya suśroṇi sudarśanamṛte nṛpam
||33||त्वदर्थे विग्रहः कामं समुत्पन्नोऽद्य भूभृताम् ।
अन्यं वरय सुश्रोणि सुदर्शनमृते नृपम्
yadi sudarśanaṃ vatse haṭhāttvaṃ vai variṣyasi |
yudhājittvāṃ ca māṃ caiva haniṣyati balānvitaḥ
||34||यदि सुदर्शनं वत्से हठात्त्वं वै वरिष्यसि ।
युधाजित्त्वां च मां चैव हनिष्यति बलान्वितः
sudarśanaṃ ca rājā'sau balamattaḥ pratāpavān |
dvitīyaste patiḥ paścādbhavitā kalahe sati
||35||सुदर्शनं च राजाऽसौ बलमत्तः प्रतापवान् ।
द्वितीयस्ते पतिः पश्चाद्भविता कलहे सति
tasmātsudarśanaṃ tyaktvā varayānyaṃ nṛpottamam |
sukhamicchasi cenmahyaṃ tubhyaṃ vā mṛgalocane |
iti mātrā bodhitāṃ tāṃ paścādrājāpyabodhayat |
ubhayorvacanaṃ śrutvā nirbhayovāca kanyakā
||36||तस्मात्सुदर्शनं त्यक्त्वा वरयान्यं नृपोत्तमम् ।
सुखमिच्छसि चेन्मह्यं तुभ्यं वा मृगलोचने ।
इति मात्रा बोधितां तां पश्चाद्राजाप्यबोधयत् ।
उभयोर्वचनं श्रुत्वा निर्भयोवाच कन्यका
kanyovāca
satyamuktaṃ nṛpaśreṣṭha jānāsi ca vrataṃ mama
||37||सत्यमुक्तं नृपश्रेष्ठ जानासि च व्रतं मम
nānyaṃ vṛṇomi bhūpāla sudarśanamṛte kvacit |
bibheṣi yadi rājendra nṛpebhyaḥ kila kātaraḥ
||38||नान्यं वृणोमि भूपाल सुदर्शनमृते क्वचित् ।
बिभेषि यदि राजेन्द्र नृपेभ्यः किल कातरः
sudarśanāya dattvā māṃ visarjaya purādbahiḥ |
sa māṃ rathe sāmāropya nirgamiṣyati te purāt
||39||सुदर्शनाय दत्त्वा मां विसर्जय पुराद्बहिः ।
स मां रथे सामारोप्य निर्गमिष्यति ते पुरात्
bhavitavyaṃ tu paścādvai bhaviṣyati na cānyathā |
nātra cintā tvayā kāryā bhavitavye nṛpottama
||40||भवितव्यं तु पश्चाद्वै भविष्यति न चान्यथा ।
नात्र चिन्ता त्वया कार्या भवितव्ये नृपोत्तम
yadbhāvi tadbhavatyeva sarvathātra na saṃśayaḥ |
rājovāca |
na putri sāhasaṃ kāryaṃ matimadbhiḥ kadācana
||41||यद्भावि तद्भवत्येव सर्वथात्र न संशयः ।
राजोवाच ।
न पुत्रि साहसं कार्यं मतिमद्भिः कदाचन
bahubhirna viroddhavyamiti vedavido viduḥ |
visrakṣyāmi kathaṃ kanyāṃ dattvā rājasutāya ca
||42||बहुभिर्न विरोद्धव्यमिति वेदविदो विदुः ।
विस्रक्ष्यामि कथं कन्यां दत्त्वा राजसुताय च
rājāno varasaṃyuktāḥ kiṃ na kuryurasāmpratam |
yadi te rocate vatse paṇaṃ saṃvidadhāmyaham
||43||राजानो वरसंयुक्ताः किं न कुर्युरसाम्प्रतम् ।
यदि ते रोचते वत्से पणं संविदधाम्यहम्
janakena yathā pūrvaṃ kṛtaḥ sītāsvayaṃvare |
śaivaṃ dhanuryathā tena dhṛtaṃ kṛtvā paṇaṃ tathā
||44||जनकेन यथा पूर्वं कृतः सीतास्वयंवरे ।
शैवं धनुर्यथा तेन धृतं कृत्वा पणं तथा
tathāhamapi tanvaṅgi karomyadya durāsadam |
vivādo yena rājñāṃ vai kṛte sati śamaṃ vrajet
||45||तथाहमपि तन्वङ्गि करोम्यद्य दुरासदम् ।
विवादो येन राज्ञां वै कृते सति शमं व्रजेत्
pālayiṣyati yaḥ kāmaṃ sa te bhartā bhaviṣyati |
sudarśanastathā'nyo vā yaḥ kaścidbalavattaraḥ
||46||पालयिष्यति यः कामं स ते भर्ता भविष्यति ।
सुदर्शनस्तथाऽन्यो वा यः कश्चिद्बलवत्तरः
pālayitvā paṇaṃ tvāṃ vai varayiṣyati sarvathā |
evaṃ kṛte nṛpāṇāṃ tu vivādaḥ śamito bhavet
||47||पालयित्वा पणं त्वां वै वरयिष्यति सर्वथा ।
एवं कृते नृपाणां तु विवादः शमितो भवेत्
sukhenāhaṃ vivāhaṃ te kariṣyāmi tataḥ param |
kanyovāca |
sandehe naiva majjāmi mūrkhakṛtyamidaṃ yataḥ
||48||सुखेनाहं विवाहं ते करिष्यामि ततः परम् ।
कन्योवाच ।
सन्देहे नैव मज्जामि मूर्खकृत्यमिदं यतः
mayā sudarśanaḥ pūrvaṃ dhṛtaścetasi nānyathā |
kāraṇaṃ puṇyapāpānāṃ mana eva mahīpate
||49||मया सुदर्शनः पूर्वं धृतश्चेतसि नान्यथा ।
कारणं पुण्यपापानां मन एव महीपते
manasā vidhṛtaṃ tyaktvā kathamanyaṃ vṛṇe pitaḥ |
kṛte paṇe mahārāja sarveṣāṃ vaśagā hyaham
||50||मनसा विधृतं त्यक्त्वा कथमन्यं वृणे पितः ।
कृते पणे महाराज सर्वेषां वशगा ह्यहम्
ekaḥ pālayitā dvau vā bahavo vā bhavanti cet |
kiṃ kartavyaṃ tadā tāta vivāde samupasthite
||51||एकः पालयिता द्वौ वा बहवो वा भवन्ति चेत् ।
किं कर्तव्यं तदा तात विवादे समुपस्थिते
saṃśayādhiṣṭhite kārye matiṃ nāhaṃ karomyataḥ |
mā cintāṃ kuru rājendra dehi sudarśanāya mām
||52||संशयाधिष्ठिते कार्ये मतिं नाहं करोम्यतः ।
मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र देहि सुदर्शनाय माम्
vivāhaṃ vidhinā kṛtvā śaṃ vidhāsyati caṇḍikā |
yannāmakīrtanādeva duḥkhaugho vilayaṃ vrajet
||53||विवाहं विधिना कृत्वा शं विधास्यति चण्डिका ।
यन्नामकीर्तनादेव दुःखौघो विलयं व्रजेत्
tāṃ smṛtvā paramāṃ śaktiṃ kuru kāryamatandritaḥ |
gatvā vada nṛpebhyastvaṃ kṛtāñjalipuṭo'dya vai
||54||तां स्मृत्वा परमां शक्तिं कुरु कार्यमतन्द्रितः ।
गत्वा वद नृपेभ्यस्त्वं कृताञ्जलिपुटोऽद्य वै
āgantavyañca śvaḥ sarvairiha bhūpaiḥ svayaṃvare |
ityuktvā tvaṃ visṛjyāśu sarvaṃ nṛpatimaṇḍalam
||55||आगन्तव्यञ्च श्वः सर्वैरिह भूपैः स्वयंवरे ।
इत्युक्त्वा त्वं विसृज्याशु सर्वं नृपतिमण्डलम्
vivāhaṃ kuru rātrau me vedoktavidhinā nṛpa |
pāribarhaṃ yathāyogyaṃ dattvā tasmai visarjaya
||56||विवाहं कुरु रात्रौ मे वेदोक्तविधिना नृप ।
पारिबर्हं यथायोग्यं दत्त्वा तस्मै विसर्जय
gamiṣyati gṛhītvā māṃ dhruvasandhisutaḥ kila |
kadācitte nṛpāḥ kruddhāḥ saṅgrāmaṃ karttumudyatāḥ
||57||गमिष्यति गृहीत्वा मां ध्रुवसन्धिसुतः किल ।
कदाचित्ते नृपाः क्रुद्धाः सङ्ग्रामं कर्त्तुमुद्यताः
bhaviṣyati tadā devī sāhāyyaṃ naḥ kariṣyati |
so'pi rājasutastaistu saṅgrāmaṃ saṃvidhāsyati
||58||भविष्यति तदा देवी साहाय्यं नः करिष्यति ।
सोऽपि राजसुतस्तैस्तु सङ्ग्रामं संविधास्यति
daivānmṛdhe mṛte tasminmariṣyāmyahamapyuta |
svasti testu gṛhe tiṣṭha dattvā māṃ sahasainyakaḥ
||59||दैवान्मृधे मृते तस्मिन्मरिष्याम्यहमप्युत ।
स्वस्ति तेस्तु गृहे तिष्ठ दत्त्वा मां सहसैन्यकः
ekaivāhaṃ gamiṣyāmi tena sārdhaṃ riraṃsayā |
vyāsa uvāca |
iti tasyā vacaḥ śrutvā rājā'sau kṛtaniścayaḥ |
matiṃ cakre tathā kartuṃ viśvāsaṃ pratipadya ca
||60||एकैवाहं गमिष्यामि तेन सार्धं रिरंसया ।
व्यास उवाच ।
इति तस्या वचः श्रुत्वा राजाऽसौ कृतनिश्चयः ।
मतिं चक्रे तथा कर्तुं विश्वासं प्रतिपद्य च
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kanyayā svapitaraṃ prati sudarśanena saha vivāhārthakathanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||