guṇānāṃ guṇaparijñānavarṇanam
nārada uvāca
guṇānāṃ lakṣaṇaṃ tāta bhavatā kathitaṃ kila |
na tṛpto'smi pibanmiṣṭaṃ tvanmukhātpracyutaṃ rasam
||1||गुणानां लक्षणं तात भवता कथितं किल ।
न तृप्तोऽस्मि पिबन्मिष्टं त्वन्मुखात्प्रच्युतं रसम्
guṇānāṃ tu parijñānaṃ yathāvadanuvarṇaya |
yenāhaṃ paramāṃ śāntimadhigacchāmi cetasi
||2||गुणानां तु परिज्ञानं यथावदनुवर्णय ।
येनाहं परमां शान्तिमधिगच्छामि चेतसि
vyāsa uvāca
iti pṛṣṭastu putreṇa nāradena mahātmanā |
uvāca ca jagatkartā rajoguṇasamudbhavaḥ
||3||इति पृष्टस्तु पुत्रेण नारदेन महात्मना ।
उवाच च जगत्कर्ता रजोगुणसमुद्भवः
brahmovāca
śṛṇu nārada vakṣyāmi guṇānāṃ parivarṇanam |
samyaṅ nāhaṃ vijānāmi yathāmati vadāmi te
||4||शृणु नारद वक्ष्यामि गुणानां परिवर्णनम् ।
सम्यङ् नाहं विजानामि यथामति वदामि ते
sattvaṃ tu kevalaṃ naiva kutrāpi parilakṣyate |
miśrībhāvāttu teṣāṃ vai miśratvaṃ pratibhāti vai
||5||सत्त्वं तु केवलं नैव कुत्रापि परिलक्ष्यते ।
मिश्रीभावात्तु तेषां वै मिश्रत्वं प्रतिभाति वै
yathā kācidvarā nārī sarvabhūṣaṇabhūṣitā |
hāvabhāvayutā kāmaṃ bhartuḥ prītikarī bhavet
||6||यथा काचिद्वरा नारी सर्वभूषणभूषिता ।
हावभावयुता कामं भर्तुः प्रीतिकरी भवेत्
mātāpitrostathā saiva bandhuvargasya prītidā |
duḥkhaṃ mohaṃ sapatnīṣu janayatyapi saiva hi
||7||मातापित्रोस्तथा सैव बन्धुवर्गस्य प्रीतिदा ।
दुःखं मोहं सपत्नीषु जनयत्यपि सैव हि
evaṃ sattvena tenaiva strītvamāpāditena ca |
rajasastamasaścaiva janitā vṛttiranyathā
||8||एवं सत्त्वेन तेनैव स्त्रीत्वमापादितेन च ।
रजसस्तमसश्चैव जनिता वृत्तिरन्यथा
rajasā strīkṛtenaiva tamasā ca tathā punaḥ |
anyonyasya samāyogādanyathā pratibhāti vai
||9||रजसा स्त्रीकृतेनैव तमसा च तथा पुनः ।
अन्योन्यस्य समायोगादन्यथा प्रतिभाति वै
avasthānātsvabhāveṣu na vai jātyantarāṇi ca |
lakṣyate viparītāni yogānnārada kutracit
||10||अवस्थानात्स्वभावेषु न वै जात्यन्तराणि च ।
लक्ष्यते विपरीतानि योगान्नारद कुत्रचित्
yathā rūpavatī nārī yauvanena vibhūṣitā |
lajjāmādhuryayuktā ca tathā vinayasaṃyutā
||11||यथा रूपवती नारी यौवनेन विभूषिता ।
लज्जामाधुर्ययुक्ता च तथा विनयसंयुता
kāmaśāstravidhijñā ca dharmaśāstre'pi sammatā |
bhartuḥprītikarī bhūtvā sapatnīnāṃ ca duḥkhadā
||12||कामशास्त्रविधिज्ञा च धर्मशास्त्रेऽपि सम्मता ।
भर्तुःप्रीतिकरी भूत्वा सपत्नीनां च दुःखदा
mohaduḥkhasvabhāvasthā sattvasthetyucyate janaiḥ |
tathā sattvaṃ vikurvāṇamanyabhāvaṃ vibhāti vai
||13||मोहदुःखस्वभावस्था सत्त्वस्थेत्युच्यते जनैः ।
तथा सत्त्वं विकुर्वाणमन्यभावं विभाति वै
corairupadrutānāṃ hi sādhūnāṃ sukhadā bhavet |
duḥkhā mūḍhā ca dasyūnāṃ saiva senā tathāguṇā
||14||चोरैरुपद्रुतानां हि साधूनां सुखदा भवेत् ।
दुःखा मूढा च दस्यूनां सैव सेना तथागुणा
viparītapratītiṃ vai varjayanti svabhāvataḥ |
yathā ca durdinaṃ jātaṃ mahāmeghaghanāvṛtam
||15||विपरीतप्रतीतिं वै वर्जयन्ति स्वभावतः ।
यथा च दुर्दिनं जातं महामेघघनावृतम्
vidyutstanitasaṃyuktaṃ timireṇāvaguṇṭhitam |
siṃcadbhūmiṃ pravarṣadvai tamorūpamudāhṛtam
||16||विद्युत्स्तनितसंयुक्तं तिमिरेणावगुण्ठितम् ।
सिंचद्भूमिं प्रवर्षद्वै तमोरूपमुदाहृतम्
yadetatkarṣakāṇāṃ vai tadevātīva durdinam |
bījopaskarayuktānāṃ sukhadaṃ prabhavatyuta
||17||यदेतत्कर्षकाणां वै तदेवातीव दुर्दिनम् ।
बीजोपस्करयुक्तानां सुखदं प्रभवत्युत
apracchannagṛhāṇāṃ ca durbhagānāṃ viśeṣataḥ |
tṛṇakāṣṭhagṛhītānāṃ duḥkhadaṃ gṛhamedhinām
||18||अप्रच्छन्नगृहाणां च दुर्भगानां विशेषतः ।
तृणकाष्ठगृहीतानां दुःखदं गृहमेधिनाम्
proṣitabhartṛkāṇāṃ vai mohadaṃ pravadantyapi |
svabhāvasthā guṇāḥ sarve viparītā vibhānti vai
||19||प्रोषितभर्तृकाणां वै मोहदं प्रवदन्त्यपि ।
स्वभावस्था गुणाः सर्वे विपरीता विभान्ति वै
lakṣaṇāni punasteṣāṃ śṛṇu putra bravīmyaham |
laghuprakāśakaṃ sattvaṃ nirmalaṃ viśadaṃ sadā
||20||लक्षणानि पुनस्तेषां शृणु पुत्र ब्रवीम्यहम् ।
लघुप्रकाशकं सत्त्वं निर्मलं विशदं सदा
yadāṅgāni laghūnyeva netrādīnīndriyāṇi ca |
nirmalaṃ ca tathā ceto gṛhṇāti viṣayānna tān
||21||यदाङ्गानि लघून्येव नेत्रादीनीन्द्रियाणि च ।
निर्मलं च तथा चेतो गृह्णाति विषयान्न तान्
tadā sattvaṃ śarīre vai mantavyañca samutkaṭam |
jṛmbhāṃ stambhaṃ ca tandrāṃ ca calañcaiva rajaḥ punaḥ
||22||तदा सत्त्वं शरीरे वै मन्तव्यञ्च समुत्कटम् ।
जृम्भां स्तम्भं च तन्द्रां च चलञ्चैव रजः पुनः
yadā tadutkaṭaṃ jātaṃ dehe yasya ca kasyacit |
kaliṃ mṛgayate kartuṃ gantuṃ grāmāntaraṃ tathā
||23||यदा तदुत्कटं जातं देहे यस्य च कस्यचित् ।
कलिं मृगयते कर्तुं गन्तुं ग्रामान्तरं तथा
calacittasya so'tyarthaṃ vivāde codyatastathā |
gurumāvaraṇaṃ kāmaṃ tamo bhavati tadyadā
||24||चलचित्तस्य सोऽत्यर्थं विवादे चोद्यतस्तथा ।
गुरुमावरणं कामं तमो भवति तद्यदा
tadāṅgāni gurūṇyāśu prabhavantyāvṛtāni ca |
indriyāṇi manaḥ śūnyaṃ nidrāṃ naivābhivāñchati
||25||तदाङ्गानि गुरूण्याशु प्रभवन्त्यावृतानि च ।
इन्द्रियाणि मनः शून्यं निद्रां नैवाभिवाञ्छति
guṇānāṃ lakṣaṇānyevaṃ vijñeyānīha nārada |
nārada uvāca |
vibhinnalakṣaṇāḥ proktāḥ pitāmaha guṇāstrayaḥ
||26||गुणानां लक्षणान्येवं विज्ञेयानीह नारद ।
नारद उवाच ।
विभिन्नलक्षणाः प्रोक्ताः पितामह गुणास्त्रयः
kathamekatra saṃsthāne kāryaṃ kurvanti śāśvatam |
parasparaṃ militvā hi vibhinnāḥ śatravaḥ kila
||27||कथमेकत्र संस्थाने कार्यं कुर्वन्ति शाश्वतम् ।
परस्परं मिलित्वा हि विभिन्नाः शत्रवः किल
ekatrasthāḥ kathaṃ kāryaṃ kurvantīti vadasva me |
brahmovāca |
śṛṇu putra pravakṣyāmi guṇāste dīpavṛttayaḥ
||28||एकत्रस्थाः कथं कार्यं कुर्वन्तीति वदस्व मे ।
ब्रह्मोवाच ।
शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुणास्ते दीपवृत्तयः
pradīpaśca yathā kāryaṃ prakarotyarthadarśanam |
vartistailaṃ yathārciśca viruddhāśca parasparam
||29||प्रदीपश्च यथा कार्यं प्रकरोत्यर्थदर्शनम् ।
वर्तिस्तैलं यथार्चिश्च विरुद्धाश्च परस्परम्
viruddhaṃ hi tathā tailamagninā saha saṅgatam |
tailaṃ vartivirodhyeva pāvako'pi parasparam
||30||विरुद्धं हि तथा तैलमग्निना सह सङ्गतम् ।
तैलं वर्तिविरोध्येव पावकोऽपि परस्परम्
ekatrasthāḥ padārthānāṃ prakurvanti pradarśanam |
nārada uvāca |
evaṃ prakṛtijāḥ proktā guṇāḥ satyavatīsuta
||31||एकत्रस्थाः पदार्थानां प्रकुर्वन्ति प्रदर्शनम् ।
नारद उवाच ।
एवं प्रकृतिजाः प्रोक्ता गुणाः सत्यवतीसुत
viśvasya kāraṇaṃ te vai mayā pūrvaṃ yathā śrutam |
vyāsa uvāca |
ityuktaṃ nāradenātha mama sarvaṃ savistaram
||32||विश्वस्य कारणं ते वै मया पूर्वं यथा श्रुतम् ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्तं नारदेनाथ मम सर्वं सविस्तरम्
guṇānāṃ lakṣaṇaṃ sarvaṃ kāryaṃ caiva vibhāgaśaḥ |
ārādhyā paramā śaktiryayā sarvamidaṃ tatam
||33||गुणानां लक्षणं सर्वं कार्यं चैव विभागशः ।
आराध्या परमा शक्तिर्यया सर्वमिदं ततम्
saguṇā nirguṇā caiva kāryabhede sadaiva hi |
akartā puruṣaḥ pūrṇo nirīhaḥ paramo'vyayaḥ
||34||सगुणा निर्गुणा चैव कार्यभेदे सदैव हि ।
अकर्ता पुरुषः पूर्णो निरीहः परमोऽव्ययः
karotyeṣā mahāmāyā viśvaṃ sadasadātmakam |
brahmā viṣṇustathā rudraḥsūryaścandraḥ śacīpatiḥ
||35||करोत्येषा महामाया विश्वं सदसदात्मकम् ।
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रःसूर्यश्चन्द्रः शचीपतिः
aśvinau vasavastvaṣṭā kubero yādasāṃ patiḥ |
vahnirvāyustathā pūṣā senānīśca vināyakaḥ
||36||अश्विनौ वसवस्त्वष्टा कुबेरो यादसां पतिः ।
वह्निर्वायुस्तथा पूषा सेनानीश्च विनायकः
sarve śaktiyutāḥ śaktāḥ kartuṃ kāryāṇi svāni ca |
anyathā te'pyaśaktā vai praspanditumanīśvarāḥ
||37||सर्वे शक्तियुताः शक्ताः कर्तुं कार्याणि स्वानि च ।
अन्यथा तेऽप्यशक्ता वै प्रस्पन्दितुमनीश्वराः
sā caiva kāraṇaṃ rājan jagataḥ parameśvarī |
samārādhaya tāṃ bhūpa kuru yajñaṃ janādhipa
||38||सा चैव कारणं राजन् जगतः परमेश्वरी ।
समाराधय तां भूप कुरु यज्ञं जनाधिप
pūjanaṃ parayā bhaktyā tasyā eva vidhānataḥ |
mahālakṣmīrmahākālī tathā mahāsarasvatī
||39||पूजनं परया भक्त्या तस्या एव विधानतः ।
महालक्ष्मीर्महाकाली तथा महासरस्वती
īśvarī sarvabhūtānāṃ sarvakāraṇakāraṇam |
sarvakāmārthadā śāntā sukhasevyā dayānvitā
||40||ईश्वरी सर्वभूतानां सर्वकारणकारणम् ।
सर्वकामार्थदा शान्ता सुखसेव्या दयान्विता
nāmoccāraṇamātreṇa vāñchitārthaphalapradā |
devairārādhitā pūrvaṃ brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ
||41||नामोच्चारणमात्रेण वाञ्छितार्थफलप्रदा ।
देवैराराधिता पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः
mokṣakāmaiśca vividhaistāpasairvijitātmabhiḥ |
aspaṣṭamapi yannāma prasaṅgenāpi bhāṣitam
||42||मोक्षकामैश्च विविधैस्तापसैर्विजितात्मभिः ।
अस्पष्टमपि यन्नाम प्रसङ्गेनापि भाषितम्
dadāti vāñchitānarthāndurlabhānapi sarvathā |
ai ai iti bhayārtena dṛṣṭvā vyāghrādikaṃ vane
||43||ददाति वाञ्छितानर्थान्दुर्लभानपि सर्वथा ।
ऐ ऐ इति भयार्तेन दृष्ट्वा व्याघ्रादिकं वने
binduhīnamapītyuktaṃ vāñchitaṃ pradadāti vai |
tatra satyavratasyaiva dṛṣṭānto nṛpasattama
||44||बिन्दुहीनमपीत्युक्तं वाञ्छितं प्रददाति वै ।
तत्र सत्यव्रतस्यैव दृष्टान्तो नृपसत्तम
pratyakṣa eva cāsmākaṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |
brāhmaṇānāṃ samājeṣu tasyodāharaṇaṃ budhaiḥ
||45||प्रत्यक्ष एव चास्माकं मुनीनां भावितात्मनाम् ।
ब्राह्मणानां समाजेषु तस्योदाहरणं बुधैः
kathyamānaṃ mayā rājañchrutaṃ sarvaṃ savistaram |
anakṣaro mahāmūrkho nāmnā satyavrato dvijaḥ
||46||कथ्यमानं मया राजञ्छ्रुतं सर्वं सविस्तरम् ।
अनक्षरो महामूर्खो नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः
śrutvā'kṣaraṃ kolamukhātsamuccārya svayaṃ tataḥ |
binduhīnaṃ prasaṃgena jāto'sau vibudhottamaḥ
||47||श्रुत्वाऽक्षरं कोलमुखात्समुच्चार्य स्वयं ततः ।
बिन्दुहीनं प्रसंगेन जातोऽसौ विबुधोत्तमः
aikāroccāraṇāddevī tuṣṭā bhagavatī tadā |
cakāra kavirājaṃ taṃ dayārdrā parameśvarī
||48||ऐकारोच्चारणाद्देवी तुष्टा भगवती तदा ।
चकार कविराजं तं दयार्द्रा परमेश्वरी
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe guṇaparijñānavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||