harabrahmakṛtastutivarṇanam
brahmovāca
ityuktvā virate viṣṇau devadeve janārdane |
uvāca śaṅkaraḥ śarvaḥ praṇataḥ purataḥ sthitaḥ
||1||इत्युक्त्वा विरते विष्णौ देवदेवे जनार्दने ।
उवाच शङ्करः शर्वः प्रणतः पुरतः स्थितः
śiva uvāca
yadi haristava devi vibhāvaja- stadanu padmaja eva tavodbhavaḥ |
kimahamatra tavāpi na sadguṇaḥ sakalalokavidhau caturā śive
||2||यदि हरिस्तव देवि विभावज- स्तदनु पद्मज एव तवोद्भवः ।
किमहमत्र तवापि न सद्गुणः सकललोकविधौ चतुरा शिवे
tvamasi bhūḥ salilaṃ pavanastathā khamapi vahniguṇaśca tathā punaḥ |
janani tāni punaḥ karaṇāni ca tvamasi buddhimano'pyatha haṅkṛtiḥ
||3||त्वमसि भूः सलिलं पवनस्तथा खमपि वह्निगुणश्च तथा पुनः ।
जननि तानि पुनः करणानि च त्वमसि बुद्धिमनोऽप्यथ हङ्कृतिः
na ca vidanti vadanti ca ye'nyathā hariharājakṛtaṃ nikhilaṃ jagat |
tava kṛtāstraya eva sadaiva te viracayanti jagatsacarācaram
||4||न च विदन्ति वदन्ति च येऽन्यथा हरिहराजकृतं निखिलं जगत् ।
तव कृतास्त्रय एव सदैव ते विरचयन्ति जगत्सचराचरम्
avanivāyukhavahnijalādibhiḥ saviṣayaiḥ saguṇaiśca jagadbhavet |
yadi tadā kathamadya ca tatsphuṭaṃ prabhavatīti tavāmba kalāmṛte
||5||अवनिवायुखवह्निजलादिभिः सविषयैः सगुणैश्च जगद्भवेत् ।
यदि तदा कथमद्य च तत्स्फुटं प्रभवतीति तवाम्ब कलामृते
bhavasi sarvamidaṃ sacarācaraṃ tvamajaviṣṇuśivākṛtikalpitam |
vividhaveṣavilāsakutūhalai- rviramase ramase'mba yathāruci
||6||भवसि सर्वमिदं सचराचरं त्वमजविष्णुशिवाकृतिकल्पितम् ।
विविधवेषविलासकुतूहलै- र्विरमसे रमसेऽम्ब यथारुचि
sakalalokasisṛkṣurahaṃ hariḥ kamalabhūśca bhavāma yadā'mbike |
tava padāmbujapāṃsuparigrahaṃ samadhigamya tadā nanu cakrima
||7||सकललोकसिसृक्षुरहं हरिः कमलभूश्च भवाम यदाऽम्बिके ।
तव पदाम्बुजपांसुपरिग्रहं समधिगम्य तदा ननु चक्रिम
yadi dayārdramanā na sadāmbike kathamahaṃ vihitaśca tamoguṇaḥ |
kamalajaśca rajoguṇasaṃbhavaḥ suvihitaḥ kimu sattvaguṇo hariḥ
||8||यदि दयार्द्रमना न सदाम्बिके कथमहं विहितश्च तमोगुणः ।
कमलजश्च रजोगुणसंभवः सुविहितः किमु सत्त्वगुणो हरिः
yadi na te viṣamā matirambike kathamidaṃ bahudhā vihitaṃ jagat |
sacivabhūpatibhṛtyajanāvṛtaṃ bahudhanairadhanaiśca samākulam
||9||यदि न ते विषमा मतिरम्बिके कथमिदं बहुधा विहितं जगत् ।
सचिवभूपतिभृत्यजनावृतं बहुधनैरधनैश्च समाकुलम्
tava guṇāsraya eva sadā kṣamāḥ prakaṭanāvanasaṃharaṇeṣu vai |
hariharadruhiṇāśca kramāttvayā viracitāstrijagatāṃ kila kāraṇam
||10||तव गुणास्रय एव सदा क्षमाः प्रकटनावनसंहरणेषु वै ।
हरिहरद्रुहिणाश्च क्रमात्त्वया विरचितास्त्रिजगतां किल कारणम्
paricitāni mayā hariṇā tathā kamalajena vimānagatena vai |
pathigatairbhuvanāni kṛtāni vā kathaya kena bhavāni navāni ca
||11||परिचितानि मया हरिणा तथा कमलजेन विमानगतेन वै ।
पथिगतैर्भुवनानि कृतानि वा कथय केन भवानि नवानि च
sṛjasi pāsi jagajjagadambike svakalayā kiyadicchasi nāśitum |
ramayase svapatiṃ puruṣaṃ sadā tava gatiṃ na hi vidma vayaṃ śive
||12||सृजसि पासि जगज्जगदम्बिके स्वकलया कियदिच्छसि नाशितुम् ।
रमयसे स्वपतिं पुरुषं सदा तव गतिं न हि विद्म वयं शिवे
janani dehi padāmbujasevanaṃ yuvatibhāgavatānapi naḥ sadā |
puruṣatāmadhigamya padāmbujā- dvirahitāḥ kva labhema sukhaṃ sphuṭam
||13||जननि देहि पदाम्बुजसेवनं युवतिभागवतानपि नः सदा ।
पुरुषतामधिगम्य पदाम्बुजा- द्विरहिताः क्व लभेम सुखं स्फुटम्
na rucirasti mamāmba padāmbujaṃ tava vihāya śive bhuvaneṣvalam |
nivasituṃ naradehamavāpya ca tribhuvanasya patitvamavāpya vai
||14||न रुचिरस्ति ममाम्ब पदाम्बुजं तव विहाय शिवे भुवनेष्वलम् ।
निवसितुं नरदेहमवाप्य च त्रिभुवनस्य पतित्वमवाप्य वै
sudati nāsti manāgapi me rati- ryuvatibhāvamavāpya tavāntike |
puruṣatā kva sukhāya bhavatyalaṃ tava padaṃ na yadīkṣaṇagocaram
||15||सुदति नास्ति मनागपि मे रति- र्युवतिभावमवाप्य तवान्तिके ।
पुरुषता क्व सुखाय भवत्यलं तव पदं न यदीक्षणगोचरम्
tribhuvaneṣu bhavatviyamambike mama sadaiva hi kīrtiranāvilā |
yuvatibhāvamavāpya padāmbujaṃ paricitaṃ tava saṃsṛtināśanam
||16||त्रिभुवनेषु भवत्वियमम्बिके मम सदैव हि कीर्तिरनाविला ।
युवतिभावमवाप्य पदाम्बुजं परिचितं तव संसृतिनाशनम्
bhuvi vihāya tavāntikasevanaṃ ka iha vāñchati rājyamakaṃṭakam |
truṭirasau kila yāti yugātmatāṃ na nikaṭaṃ yadi te'ṅghrisaroruham
||17||भुवि विहाय तवान्तिकसेवनं क इह वाञ्छति राज्यमकंटकम् ।
त्रुटिरसौ किल याति युगात्मतां न निकटं यदि तेऽङ्घ्रिसरोरुहम्
tapasi ye niratā munayo'malā- stava vihāya padāmbujapūjanam |
janani te vidhinā kila vañcitāḥ paribhavo vibhave parikalpitaḥ
||18||तपसि ये निरता मुनयोऽमला- स्तव विहाय पदाम्बुजपूजनम् ।
जननि ते विधिना किल वञ्चिताः परिभवो विभवे परिकल्पितः
na tapasā na damena samādhinā na ca tathā vihitaiḥ kratubhiryathā |
tava padābjaparāganiṣevaṇā- dbhavati muktiraje bhavasāgarāt
||19||न तपसा न दमेन समाधिना न च तथा विहितैः क्रतुभिर्यथा ।
तव पदाब्जपरागनिषेवणा- द्भवति मुक्तिरजे भवसागरात्
kuru dayāṃ dayase yadi devi māṃ kathaya mantramanāvilamadbhutam |
samabhavaṃ prajapansukhito hyahaṃ suviśadaṃ ca navārṇamanuttamam
||20||कुरु दयां दयसे यदि देवि मां कथय मन्त्रमनाविलमद्भुतम् ।
समभवं प्रजपन्सुखितो ह्यहं सुविशदं च नवार्णमनुत्तमम्
prathamajanmani cādhigato mayā tadadhunā na vibhāti navākṣaraḥ |
kathaya māṃ manumadya bhavārṇavā- jjanani tāraya tāraya tārake
||21||प्रथमजन्मनि चाधिगतो मया तदधुना न विभाति नवाक्षरः ।
कथय मां मनुमद्य भवार्णवा- ज्जननि तारय तारय तारके
ityuktā sā tadā devī śivenādbhutatejasā |
uccacārāmbikā mantraṃ prasphuṭaṃ ca navākṣaram
||22||इत्युक्ता सा तदा देवी शिवेनाद्भुततेजसा ।
उच्चचाराम्बिका मन्त्रं प्रस्फुटं च नवाक्षरम्
taṃ gṛhītvā mahādevaḥ parāṃ mudamavāpa ha |
praṇamya caraṇau devyāstatraivāvasthitaḥ śivaḥ
||23||तं गृहीत्वा महादेवः परां मुदमवाप ह ।
प्रणम्य चरणौ देव्यास्तत्रैवावस्थितः शिवः
japannavākṣaraṃ mantraṃ kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā |
bījayuktaṃ śubhoccāraṃ śaṅkarastasthivāṃstadā
||24||जपन्नवाक्षरं मन्त्रं कामदं मोक्षदं तथा ।
बीजयुक्तं शुभोच्चारं शङ्करस्तस्थिवांस्तदा
taṃ tathā'vasthitaṃ dṛṣṭvā śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram |
avocaṃ tāṃ mahāmāyāṃ saṃsthito'haṃ padāntike
||25||तं तथाऽवस्थितं दृष्ट्वा शङ्करं लोकशङ्करम् ।
अवोचं तां महामायां संस्थितोऽहं पदान्तिके
na vedāstvāmevaṃ kalayitumihāsannapaṭavo yataste nocustvāṃ sakalajanadhātrīmavikalām |
svadhābhūtā devī sakalamakhahomeṣu vihitā tadā tvaṃ sarvajñā janani khalu jātā tribhuvane
||26||न वेदास्त्वामेवं कलयितुमिहासन्नपटवो यतस्ते नोचुस्त्वां सकलजनधात्रीमविकलाम् ।
स्वधाभूता देवी सकलमखहोमेषु विहिता तदा त्वं सर्वज्ञा जननि खलु जाता त्रिभुवने
kartā'haṃ prakaromi sarvamakhilaṃ brahmāṇḍamatyadbhutaṃ ko'nyostīha carācare tribhuvane mattaḥ samarthaḥ pumān |
dhanyo'smyatra na saṃśayaḥ kila yadā brahmā'smi lokātigo magno'haṃ bhavasāgare pravitate garvābhiveśāditi
||27||कर्ताऽहं प्रकरोमि सर्वमखिलं ब्रह्माण्डमत्यद्भुतं कोऽन्योस्तीह चराचरे त्रिभुवने मत्तः समर्थः पुमान् ।
धन्योऽस्म्यत्र न संशयः किल यदा ब्रह्माऽस्मि लोकातिगो मग्नोऽहं भवसागरे प्रवितते गर्वाभिवेशादिति
adyāhaṃ tava pādapaṅkajaparāgādānagarveṇa vai dhanyo'smīti yathārthavādanipuṇo jātaḥ prasādācca te |
yāce tvāṃ bhavabhītināśacaturāṃ muktipradāṃ ceśvarīṃ hitvā mohakṛtaṃ mahārtinigaḍaṃ tvadbhaktiyuktaṃ kuru
||28||अद्याहं तव पादपङ्कजपरागादानगर्वेण वै धन्योऽस्मीति यथार्थवादनिपुणो जातः प्रसादाच्च ते ।
याचे त्वां भवभीतिनाशचतुरां मुक्तिप्रदां चेश्वरीं हित्वा मोहकृतं महार्तिनिगडं त्वद्भक्तियुक्तं कुरु
ato'hañca jāto vimuktaḥ kathaṃ syāṃ sarojādameyāttvadāviṣkṛtādvai |
tavājñākaraḥ kiṅkaro'smīti nūnaṃ śive pāhi māṃ mohamagnaṃ bhavābdhau
||29||अतोऽहञ्च जातो विमुक्तः कथं स्यां सरोजादमेयात्त्वदाविष्कृताद्वै ।
तवाज्ञाकरः किङ्करोऽस्मीति नूनं शिवे पाहि मां मोहमग्नं भवाब्धौ
na jānanti ye mānavāste vadanti prabhuṃ māṃ tavādyaṃ caritraṃ pavitram |
yajantīha ye yājakāḥ svargakāmā na te te prabhāvaṃ vidantyeva kāmam
||30||न जानन्ति ये मानवास्ते वदन्ति प्रभुं मां तवाद्यं चरित्रं पवित्रम् ।
यजन्तीह ये याजकाः स्वर्गकामा न ते ते प्रभावं विदन्त्येव कामम्
tvayā nirmito'haṃ vidhitve vihāraṃ vikartuṃ caturdhā vidhāyādisargam |
ahaṃ vedmi ko'nyo vivedātimāye kṣamasvāparādhaṃ tvahaṅkārajaṃ me
||31||त्वया निर्मितोऽहं विधित्वे विहारं विकर्तुं चतुर्धा विधायादिसर्गम् ।
अहं वेद्मि कोऽन्यो विवेदातिमाये क्षमस्वापराधं त्वहङ्कारजं मे
śramaṃ ye'ṣṭadhā yogamārge pravṛttāḥ prakurvanti mūḍhāḥ samādhau sthitā vai |
na jānanti te nāma mokṣapradaṃ vā samuccāritaṃ jātu mātarmiṣeṇa
||32||श्रमं येऽष्टधा योगमार्गे प्रवृत्ताः प्रकुर्वन्ति मूढाः समाधौ स्थिता वै ।
न जानन्ति ते नाम मोक्षप्रदं वा समुच्चारितं जातु मातर्मिषेण
vicāre pare tattvasaṃkhyāvidhāne pade mohitā nāma te saṃvihāya |
na kiṃ te vimūḍhā bhavābdhau bhavāni tvamevāsi saṃsāramuktipradā vai
||33||विचारे परे तत्त्वसंख्याविधाने पदे मोहिता नाम ते संविहाय ।
न किं ते विमूढा भवाब्धौ भवानि त्वमेवासि संसारमुक्तिप्रदा वै
paraṃ tattvavijñānamādyairjanairyai- raje cānubhūtaṃ tyajantyeva te kim |
nimeṣārdhamātraṃ pavitraṃ caritraṃ śivā cāmbikā śaktirīśeti nāma
||34||परं तत्त्वविज्ञानमाद्यैर्जनैर्यै- रजे चानुभूतं त्यजन्त्येव ते किम् ।
निमेषार्धमात्रं पवित्रं चरित्रं शिवा चाम्बिका शक्तिरीशेति नाम
na kiṃ tvaṃ samarthā'si viśvaṃ vidhātuṃ dṛśaivāśu sarvaṃ caturdhā vibhaktam |
vinodārthamevaṃ vidhiṃ māṃ vidhāyā- disarge kiledaṃ karoṣīti kāmam
||35||न किं त्वं समर्थाऽसि विश्वं विधातुं दृशैवाशु सर्वं चतुर्धा विभक्तम् ।
विनोदार्थमेवं विधिं मां विधाया- दिसर्गे किलेदं करोषीति कामम्
hariḥ pālakaḥ kiṃ tvayā'sau madhorvā tathā kaiṭabhādrakṣitaḥ sindhumadhye |
haraḥ saṃhṛtaḥ kiṃ tvayā'sau na kāle kathaṃ me bhruvormadhyadeśātsa jātaḥ
||36||हरिः पालकः किं त्वयाऽसौ मधोर्वा तथा कैटभाद्रक्षितः सिन्धुमध्ये ।
हरः संहृतः किं त्वयाऽसौ न काले कथं मे भ्रुवोर्मध्यदेशात्स जातः
na te janma kutrāpi dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā kutaḥ sambhavaste na ko'pīha veda |
kilādyāsi śaktistvamekā bhavāni svatantraiḥ samastairato bodhitā'si
||37||न ते जन्म कुत्रापि दृष्टं श्रुतं वा कुतः सम्भवस्ते न कोऽपीह वेद ।
किलाद्यासि शक्तिस्त्वमेका भवानि स्वतन्त्रैः समस्तैरतो बोधिताऽसि
tvayā saṃyuto'haṃ vikartuṃ samartho haristrātumamba tvayā saṃyutaśca |
haraḥ samprahartuṃ tvayaiveha yuktaḥ kṣamā nādya sarve tvayā viprayuktāḥ
||38||त्वया संयुतोऽहं विकर्तुं समर्थो हरिस्त्रातुमम्ब त्वया संयुतश्च ।
हरः सम्प्रहर्तुं त्वयैवेह युक्तः क्षमा नाद्य सर्वे त्वया विप्रयुक्ताः
yathā'haṃ hariḥ śaṅkaraḥ kiṃ tathā'nye na jātā na santīha no vā'bhaviṣyan |
na muhyanti ke'smiṃstavātyantacitre vinode vivādāspade'lpāśayānām
||39||यथाऽहं हरिः शङ्करः किं तथाऽन्ये न जाता न सन्तीह नो वाऽभविष्यन् ।
न मुह्यन्ति केऽस्मिंस्तवात्यन्तचित्रे विनोदे विवादास्पदेऽल्पाशयानाम्
akartā guṇaspaṣṭa evādya devo nirīho'nupādhiḥ sadaivākalaśca |
tathāpīśvaraste vitīrṇaṃ vinodaṃ susampaśyatītyāhurevaṃ vidhijñāḥ
||40||अकर्ता गुणस्पष्ट एवाद्य देवो निरीहोऽनुपाधिः सदैवाकलश्च ।
तथापीश्वरस्ते वितीर्णं विनोदं सुसम्पश्यतीत्याहुरेवं विधिज्ञाः
dṛṣṭādṛṣṭavibhede'sminprāktvatto vai pumānparaḥ |
nānyaḥ ko'pi tṛtīyo'sti prameye suvicārite
||41||दृष्टादृष्टविभेदेऽस्मिन्प्राक्त्वत्तो वै पुमान्परः ।
नान्यः कोऽपि तृतीयोऽस्ति प्रमेये सुविचारिते
na mithyā vedavākyaṃ vai kalpanīyaṃ kadācana |
virodho'yaṃ mayā'tyantaṃ hṛdaye tu viśaṅkitaḥ
||42||न मिथ्या वेदवाक्यं वै कल्पनीयं कदाचन ।
विरोधोऽयं मयाऽत्यन्तं हृदये तु विशङ्कितः
ekamevādvitīyaṃ yadbrahma vedā vadanti vai |
sā kiṃ tvaṃ vāpyasau vā kiṃ sandehaṃ vinivartaya
||43||एकमेवाद्वितीयं यद्ब्रह्म वेदा वदन्ति वै ।
सा किं त्वं वाप्यसौ वा किं सन्देहं विनिवर्तय
niḥsaṃśayaṃ na me cetaḥ prabhavatyaviśaṅkitam |
dvitvaikatvavicāre'sminnimagnaṃ kṣullakaṃ manaḥ
||44||निःसंशयं न मे चेतः प्रभवत्यविशङ्कितम् ।
द्वित्वैकत्वविचारेऽस्मिन्निमग्नं क्षुल्लकं मनः
svamukhenāpi sandehaṃ chettumarhasi māmakam |
puṇyabhogācca me prāptā saṅgatistava pādayoḥ
||45||स्वमुखेनापि सन्देहं छेत्तुमर्हसि मामकम् ।
पुण्यभोगाच्च मे प्राप्ता सङ्गतिस्तव पादयोः
pumānasi tvaṃ strī vāsi vada vistarato mama |
jñātvā'haṃ paramāṃ śaktiṃ muktaḥ syāṃ bhavasāgarāt
||46||पुमानसि त्वं स्त्री वासि वद विस्तरतो मम ।
ज्ञात्वाऽहं परमां शक्तिं मुक्तः स्यां भवसागरात्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe harabrahmakṛtastutivarṇanaṃ pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||