tattvanirūpaṇavarṇanam
brahmovāca
evaṃprabhāvā sā devī mayā dṛṣṭātha viṣṇunā |
śivenāpi mahābhāga tāstā devyaḥ pṛthakpṛthak
||1||एवंप्रभावा सा देवी मया दृष्टाथ विष्णुना ।
शिवेनापि महाभाग तास्ता देव्यः पृथक्पृथक्
vyāsa uvāca
ityākarṇya piturvākyaṃ nārado munisattamaḥ |
papraccha paramaprītaḥ prajāpatimidaṃ vacaḥ
||2||इत्याकर्ण्य पितुर्वाक्यं नारदो मुनिसत्तमः ।
पप्रच्छ परमप्रीतः प्रजापतिमिदं वचः
nārada uvāca
pumānādyo'vināśī yo nirguṇo'cyutiravyayaḥ |
dṛṣṭaścaivānubhūtaśca tadvadasva pitāmaha
||3||पुमानाद्योऽविनाशी यो निर्गुणोऽच्युतिरव्ययः ।
दृष्टश्चैवानुभूतश्च तद्वदस्व पितामह
triguṇā vīkṣitā śaktirnirguṇā kīdṛśī pitaḥ |
tasyāḥ svarūpaṃ me brūhi puruṣasya ca padmaja
||4||त्रिगुणा वीक्षिता शक्तिर्निर्गुणा कीदृशी पितः ।
तस्याः स्वरूपं मे ब्रूहि पुरुषस्य च पद्मज
yadarthañca mayā taptaṃ śvetadvīpe mahātapaḥ |
dṛṣṭāḥ siddhā mahātmānastāpasā gatamanyavaḥ
||5||यदर्थञ्च मया तप्तं श्वेतद्वीपे महातपः ।
दृष्टाः सिद्धा महात्मानस्तापसा गतमन्यवः
paramātmā na samprāpto mayā'sau dṛṣṭigocaraḥ |
punaḥ punastapastīvraṃ kṛtaṃ tatra prajāpate
||6||परमात्मा न सम्प्राप्तो मयाऽसौ दृष्टिगोचरः ।
पुनः पुनस्तपस्तीव्रं कृतं तत्र प्रजापते
bhavatā saguṇā śaktirdṛṣṭā tāta manoramā |
nirguṇā nirguṇaścaiva kīdṛśau tau vadasva me
||7||भवता सगुणा शक्तिर्दृष्टा तात मनोरमा ।
निर्गुणा निर्गुणश्चैव कीदृशौ तौ वदस्व मे
vyāsa uvāca
iti pṛṣṭhaḥ pitā tena nāradena prajāpatiḥ |
uvāca vacanaṃ tathyaṃ smitapūrvaṃ pitāmahaḥ
||8||इति पृष्ठः पिता तेन नारदेन प्रजापतिः ।
उवाच वचनं तथ्यं स्मितपूर्वं पितामहः
brahmovāca
nirguṇasya mune rūpaṃ na bhaveddṛṣṭigocaram |
dṛśyañca naśvaraṃ yasmādarūpaṃ dṛśyate katham
||9||निर्गुणस्य मुने रूपं न भवेद्दृष्टिगोचरम् ।
दृश्यञ्च नश्वरं यस्मादरूपं दृश्यते कथम्
nirguṇā durgamā śaktirnirguṇaśca tathā pumān |
jñānagamyau munīnāṃ tu bhāvanīyau tathā punaḥ
||10||निर्गुणा दुर्गमा शक्तिर्निर्गुणश्च तथा पुमान् ।
ज्ञानगम्यौ मुनीनां तु भावनीयौ तथा पुनः
anādinidhanau viddhi sadā prakṛtipūruṣau |
viśvāsenābhigamyau tau nāviśvāsena karhicit
||11||अनादिनिधनौ विद्धि सदा प्रकृतिपूरुषौ ।
विश्वासेनाभिगम्यौ तौ नाविश्वासेन कर्हिचित्
caitanyaṃ sarvabhūteṣu yattadviddhi parātmakam |
tejaḥ sarvatragaṃ nityaṃ nānābhāveṣu nārada
||12||चैतन्यं सर्वभूतेषु यत्तद्विद्धि परात्मकम् ।
तेजः सर्वत्रगं नित्यं नानाभावेषु नारद
tañca tāñca mahābhāga vyāpakau viddhi sarvagau |
tābhyāṃ vihīnaṃ saṃsāre na kiñcidvastu vidyate
||13||तञ्च ताञ्च महाभाग व्यापकौ विद्धि सर्वगौ ।
ताभ्यां विहीनं संसारे न किञ्चिद्वस्तु विद्यते
tau vicintyau sadā dehe miśrībhūtau sadāvyayau |
ekarūpau cidātmānau niguṇau nirmalāvubhau
||14||तौ विचिन्त्यौ सदा देहे मिश्रीभूतौ सदाव्ययौ ।
एकरूपौ चिदात्मानौ निगुणौ निर्मलावुभौ
yā śaktiḥ paramātmā'sau sā yo'sau sā paramā matā |
antaraṃ naitayoḥ ko'pi sūkṣmaṃ veda ca nārada
||15||या शक्तिः परमात्माऽसौ सा योऽसौ सा परमा मता ।
अन्तरं नैतयोः कोऽपि सूक्ष्मं वेद च नारद
adhītya sarvaśāstrāṇi vedānsāṅgāṃśca nārada |
na jānāti tayoḥ sūkṣmamantaraṃ viratiṃ vinā
||16||अधीत्य सर्वशास्त्राणि वेदान्साङ्गांश्च नारद ।
न जानाति तयोः सूक्ष्ममन्तरं विरतिं विना
ahaṅkārakṛtaṃ sarvaṃ viśvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kathaṃ tadrahitaṃ putra bhavetkalpaśatairapi
||17||अहङ्कारकृतं सर्वं विश्वं स्थावरजङ्गमम् ।
कथं तद्रहितं पुत्र भवेत्कल्पशतैरपि
nirguṇaṃ saguṇaḥ putra kathaṃ paśyati cakṣuṣā |
saguṇaṃ ca mahābuddhe cetasā saṃvicāraya
||18||निर्गुणं सगुणः पुत्र कथं पश्यति चक्षुषा ।
सगुणं च महाबुद्धे चेतसा संविचारय
pittenācchāditā jihvā cakṣuśca munisattama |
kaṭu pittaṃ vijānāti rasaṃ rūpaṃ na tattathā
||19||पित्तेनाच्छादिता जिह्वा चक्षुश्च मुनिसत्तम ।
कटु पित्तं विजानाति रसं रूपं न तत्तथा
guṇaiḥ samāvṛtaṃ cetaḥ kathaṃ jānāti nirguṇam |
ahaṅkārodbhavaṃ tacca tadvihīnaṃ kathaṃ bhavet
||20||गुणैः समावृतं चेतः कथं जानाति निर्गुणम् ।
अहङ्कारोद्भवं तच्च तद्विहीनं कथं भवेत्
yāvanna guṇavicchedastāvattaddarśanaṃ kutaḥ |
taṃ paśyati tadā citte yadā'haṅkāravarjitaḥ
||21||यावन्न गुणविच्छेदस्तावत्तद्दर्शनं कुतः ।
तं पश्यति तदा चित्ते यदाऽहङ्कारवर्जितः
nārada uvāca
svarūpaṃ devadeveśa trayāṇāmeva vistarāt |
guṇānāṃ yatsvarūpo'sti hyahaṅkārastrirūpakaḥ
||22||स्वरूपं देवदेवेश त्रयाणामेव विस्तरात् ।
गुणानां यत्स्वरूपोऽस्ति ह्यहङ्कारस्त्रिरूपकः
sāttviko rājasaścaiva tāmasaśca tathāparaḥ |
vibhedena svarūpāṇi vadasva puruṣottama
||23||सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च तथापरः ।
विभेदेन स्वरूपाणि वदस्व पुरुषोत्तम
yajjñātvā vipramucye'haṃ jñānaṃ tadvada me prabho |
guṇānāṃ lakṣaṇānyeva vitatāni vibhāgaśaḥ
||24||यज्ज्ञात्वा विप्रमुच्येऽहं ज्ञानं तद्वद मे प्रभो ।
गुणानां लक्षणान्येव विततानि विभागशः
brahmovāca
trayāṇāṃ śaktayastistrastadbravīmi tavānagha |
jñānaśaktiḥ kriyāśaktirarthaśaktistathāparā
||25||त्रयाणां शक्तयस्तिस्त्रस्तद्ब्रवीमि तवानघ ।
ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरर्थशक्तिस्तथापरा
sāttvikasya jñānaśaktī rājasasya kriyātmikā |
dravyaśaktistāmasasya tisraśca kathitāstava
||26||सात्त्विकस्य ज्ञानशक्ती राजसस्य क्रियात्मिका ।
द्रव्यशक्तिस्तामसस्य तिस्रश्च कथितास्तव
teṣāṃ kāryāṇi vakṣyāmi śṛṇu nārada tattvataḥ |
tāmasyā dravyaśakteśca śabdasparśasamudbhavaḥ
||27||तेषां कार्याणि वक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः ।
तामस्या द्रव्यशक्तेश्च शब्दस्पर्शसमुद्भवः
rūpaṃ rasaśca gandhaśca tanmātrāṇi pracakṣate |
śabdaikaguṇamākāśaṃ vāyuḥ sparśaguṇastathā
||28||रूपं रसश्च गन्धश्च तन्मात्राणि प्रचक्षते ।
शब्दैकगुणमाकाशं वायुः स्पर्शगुणस्तथा
surūpaikaguṇo'gniśca jalaṃ rasaguṇātmakam |
pṛthvī gandhaguṇā jñeyā sūkṣmāṇyetāni nārada
||29||सुरूपैकगुणोऽग्निश्च जलं रसगुणात्मकम् ।
पृथ्वी गन्धगुणा ज्ञेया सूक्ष्माण्येतानि नारद
daśaitāni militvā tu dravyaśaktiyutāni vai |
tāmasāhaṅkārajaḥ syātsargastadanuvṛttikaḥ
||30||दशैतानि मिलित्वा तु द्रव्यशक्तियुतानि वै ।
तामसाहङ्कारजः स्यात्सर्गस्तदनुवृत्तिकः
rājasyāśca kriyāśakterutpannāni śṛṇuṣva me |
śrotraṃ tvagrasanā cakṣurghrāṇaṃ caiva ca pañcamam
||31||राजस्याश्च क्रियाशक्तेरुत्पन्नानि शृणुष्व मे ।
श्रोत्रं त्वग्रसना चक्षुर्घ्राणं चैव च पञ्चमम्
jñānendriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca |
vākpāṇipādapāyuśca guhyāntāni ca pañca vai
||32||ज्ञानेन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।
वाक्पाणिपादपायुश्च गुह्यान्तानि च पञ्च वै
prāṇo'pānaśca vyānaśca samānodānavāyavaḥ |
pañcadaśa militvaiva rājasaḥ sarga ucyate
||33||प्राणोऽपानश्च व्यानश्च समानोदानवायवः ।
पञ्चदश मिलित्वैव राजसः सर्ग उच्यते
sādhanāni kilaitāni kriyāśaktimayāni ca |
upādānaṃ kilaiteṣāṃ cidanuvṛttirucyate
||34||साधनानि किलैतानि क्रियाशक्तिमयानि च ।
उपादानं किलैतेषां चिदनुवृत्तिरुच्यते
jñānaśaktisamāyuktāḥ sāttvikācca samudbhavāḥ |
diśo vāyuśca sūryaśca varuṇaścāśvināvapi
||35||ज्ञानशक्तिसमायुक्ताः सात्त्विकाच्च समुद्भवाः ।
दिशो वायुश्च सूर्यश्च वरुणश्चाश्विनावपि
jñānendriyāṇāṃ pañcānāṃ pañcādhiṣṭhātṛdevatāḥ |
candro brahmā tathā rudraḥ kṣetrajñaśca caturthakaḥ
||36||ज्ञानेन्द्रियाणां पञ्चानां पञ्चाधिष्ठातृदेवताः ।
चन्द्रो ब्रह्मा तथा रुद्रः क्षेत्रज्ञश्च चतुर्थकः
ityantaḥkaraṇākhyasya buddhyādeścādhidaivatam |
catvāryeva tathā proktāḥ kilādhiṣṭhātṛdevatāḥ
||37||इत्यन्तःकरणाख्यस्य बुद्ध्यादेश्चाधिदैवतम् ।
चत्वार्येव तथा प्रोक्ताः किलाधिष्ठातृदेवताः
manasā saha caitāni nūnaṃ pañcadaśaiva tu |
sāttvikasya tu sargo'yaṃ sāttvikākhyaḥ prakīrtitaḥ
||38||मनसा सह चैतानि नूनं पञ्चदशैव तु ।
सात्त्विकस्य तु सर्गोऽयं सात्त्विकाख्यः प्रकीर्तितः
sthūlasūkṣmādibhedena dve rūpe paramātmanaḥ |
jñānarūpaṃ nirākāraṃ nidānaṃ tatpracakṣate
||39||स्थूलसूक्ष्मादिभेदेन द्वे रूपे परमात्मनः ।
ज्ञानरूपं निराकारं निदानं तत्प्रचक्षते
sādhakasya tu dhyānādau sthūlarūpaṃ pracakṣate |
śarīraṃ sūkṣmamevedaṃ puruṣasya prakīrtitam
||40||साधकस्य तु ध्यानादौ स्थूलरूपं प्रचक्षते ।
शरीरं सूक्ष्ममेवेदं पुरुषस्य प्रकीर्तितम्
mama caiva śarīraṃ vai sūtramityabhidhīyate |
sthūlaṃ śarīraṃ vakṣyāmi brahmaṇaḥ paramātmanaḥ
||41||मम चैव शरीरं वै सूत्रमित्यभिधीयते ।
स्थूलं शरीरं वक्ष्यामि ब्रह्मणः परमात्मनः
śṛṇu nārada yatnena yacchrutvā vipramucyate |
tanmātrāṇi puroktāni bhūtasūkṣmāṇi yāni vai
||42||शृणु नारद यत्नेन यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यते ।
तन्मात्राणि पुरोक्तानि भूतसूक्ष्माणि यानि वै
pañcīkṛtya tu tānyeva pañcabhūtasamudbhavaḥ |
pañcīkaraṇabhedo'yaṃ śṛṇu saṃvadataḥ kila
||43||पञ्चीकृत्य तु तान्येव पञ्चभूतसमुद्भवः ।
पञ्चीकरणभेदोऽयं शृणु संवदतः किल
prathamaṃ rasatanmātrāmupādāya manasyapi |
kalpayecca tathā tadvai yathā bhavati codakam
||44||प्रथमं रसतन्मात्रामुपादाय मनस्यपि ।
कल्पयेच्च तथा तद्वै यथा भवति चोदकम्
śiṣṭānāṃ caiva bhūtānāmaṃśānkṛtvā pṛthakpṛthak |
udake miśrayeccāṃśānkṛte rasamaye tataḥ
||45||शिष्टानां चैव भूतानामंशान्कृत्वा पृथक्पृथक् ।
उदके मिश्रयेच्चांशान्कृते रसमये ततः
tadā bhūtavibhāge ca caitanye ca prakāśite |
caitanyasya praveśāttu tadā'hamiti saṃśayaḥ
||46||तदा भूतविभागे च चैतन्ये च प्रकाशिते ।
चैतन्यस्य प्रवेशात्तु तदाऽहमिति संशयः
pratīyamāne tenaiva viśeṣeṇābhimānataḥ |
ādinārāyaṇo devo bhagavāniti cocyate
||47||प्रतीयमाने तेनैव विशेषेणाभिमानतः ।
आदिनारायणो देवो भगवानिति चोच्यते
ghanībhūte'tha bhūtānāṃ vibhāge spaṣṭatāṃ gate |
vṛddhiṃ prāpya guṇaiścetthamekaikaguṇavṛddhitaḥ
||48||घनीभूतेऽथ भूतानां विभागे स्पष्टतां गते ।
वृद्धिं प्राप्य गुणैश्चेत्थमेकैकगुणवृद्धितः
ākāśasya guṇaścaikaḥ śabda eva na cāparaḥ |
śabdasparśau ca vāyośca dvau guṇau parikīrtitau
||49||आकाशस्य गुणश्चैकः शब्द एव न चापरः ।
शब्दस्पर्शौ च वायोश्च द्वौ गुणौ परिकीर्तितौ
agneḥ śabdaśca sparśaśca rūpamete trayo guṇāḥ |
śabdasparśarūparasāścatvāro vai jalasya ca
||50||अग्नेः शब्दश्च स्पर्शश्च रूपमेते त्रयो गुणाः ।
शब्दस्पर्शरूपरसाश्चत्वारो वै जलस्य च
sparśaśabdarasā rūpaṃ gandhaśca pṛthivīguṇāḥ |
evaṃ militayogaiśca brahmāṇḍotpattirucyate
||51||स्पर्शशब्दरसा रूपं गन्धश्च पृथिवीगुणाः ।
एवं मिलितयोगैश्च ब्रह्माण्डोत्पत्तिरुच्यते
sarve jīvā militvaiva brahmāṇḍāṃśasamudbhavāḥ |
caturaśītilakṣāśca proktā vai jīvajātayaḥ
||52||सर्वे जीवा मिलित्वैव ब्रह्माण्डांशसमुद्भवाः ।
चतुरशीतिलक्षाश्च प्रोक्ता वै जीवजातयः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe tattvanirūpaṇavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||