śaśikalayā mātaraṃ prati saṃdeśapreṣaṇam
vyāsa uvāca
śrutvā tadvacanaṃ śyāmā premayuktā babhūva ha |
pratasthe brāhmaṇastasmātsthānāduktvā samāhitaḥ
||1||श्रुत्वा तद्वचनं श्यामा प्रेमयुक्ता बभूव ह ।
प्रतस्थे ब्राह्मणस्तस्मात्स्थानादुक्त्वा समाहितः
sā tu pūrvānurāgādvai magnā premṇā'ticañcalā |
kāmabāṇahatevāsa gate tasmindvijottame
||2||सा तु पूर्वानुरागाद्वै मग्ना प्रेम्णाऽतिचञ्चला ।
कामबाणहतेवास गते तस्मिन्द्विजोत्तमे
atha kāmārditā prāha sakhīṃ chando'nuvartinīm |
vikāraśca samutpanno dehe yacchravaṇādanu
||3||अथ कामार्दिता प्राह सखीं छन्दोऽनुवर्तिनीम् ।
विकारश्च समुत्पन्नो देहे यच्छ्रवणादनु
ajñātarasavijñānaṃ kumāraṃ kulasambhavam |
dunoti madanaḥ pāpaḥ kiṃ karomi kva yāmi ca
||4||अज्ञातरसविज्ञानं कुमारं कुलसम्भवम् ।
दुनोति मदनः पापः किं करोमि क्व यामि च
svapneṣu vā mayā dṛṣṭaḥ pañcabāṇa ivāparaḥ |
tapate me mano'tyarthaṃ virahākulitaṃ mṛdu
||5||स्वप्नेषु वा मया दृष्टः पञ्चबाण इवापरः ।
तपते मे मनोऽत्यर्थं विरहाकुलितं मृदु
candanaṃ dehalagnaṃ me viṣavadbhāti bhāmini |
sragiyaṃ sarpavaccaiva candrapādāśca vahnivat
||6||चन्दनं देहलग्नं मे विषवद्भाति भामिनि ।
स्रगियं सर्पवच्चैव चन्द्रपादाश्च वह्निवत्
na ca harmye vane śaṃ me dīrghikāyāṃ na parvate |
na divā na niśāyāṃ vā na sukhaṃ sukhasādhanaiḥ
||7||न च हर्म्ये वने शं मे दीर्घिकायां न पर्वते ।
न दिवा न निशायां वा न सुखं सुखसाधनैः
na śayyā na ca tāmbūlaṃ na gītaṃ na ca vādanam |
prīṇayanti mano me'dya na tṛpte mama locane
||8||न शय्या न च ताम्बूलं न गीतं न च वादनम् ।
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य न तृप्ते मम लोचने
prayāmyadya vane tatra yatrāsau vartate śaṭhaḥ |
bhītāsmi kulalajjāyāḥ paratantrā pitustathā
||9||प्रयाम्यद्य वने तत्र यत्रासौ वर्तते शठः ।
भीतास्मि कुललज्जायाः परतन्त्रा पितुस्तथा
svayaṃvaraṃ pitā me'dya na karoti karomi kim |
dāsyāmi rājaputrāya kāmaṃ sudarśanāya vai
||10||स्वयंवरं पिता मेऽद्य न करोति करोमि किम् ।
दास्यामि राजपुत्राय कामं सुदर्शनाय वै
santyanye pṛthivīpālāḥ śataśaḥ sambhṛtarddhayaḥ |
ramaṇīyā na me te'dya rājyahīno'pyasau mataḥ
||11||सन्त्यन्ये पृथिवीपालाः शतशः सम्भृतर्द्धयः ।
रमणीया न मे तेऽद्य राज्यहीनोऽप्यसौ मतः
vyāsa uvāca
ekākī nirdhanaścaiva balahīnaḥ sudarśanaḥ |
vanavāsī phalāhārastasyāścitte susaṃsthitā
||12||एकाकी निर्धनश्चैव बलहीनः सुदर्शनः ।
वनवासी फलाहारस्तस्याश्चित्ते सुसंस्थिता
vāgbījasya japātsiddhistasyā eṣāpyupasthitā |
sopi dhyānaparo'tyantaṃ jajāpa mantramuttamam
||13||वाग्बीजस्य जपात्सिद्धिस्तस्या एषाप्युपस्थिता ।
सोपि ध्यानपरोऽत्यन्तं जजाप मन्त्रमुत्तमम्
svapne paśyatyasau devīṃ viṣṇumāyāmakhaṇḍitām |
viśvamātaramavyaktāṃ sarvasampatkarāmbikām
||14||स्वप्ने पश्यत्यसौ देवीं विष्णुमायामखण्डिताम् ।
विश्वमातरमव्यक्तां सर्वसम्पत्कराम्बिकाम्
śṛṅgaverapurādhyakṣo niṣādaḥ samupetya tam |
dadau rathavaraṃ tasmai sarvopaskarasaṃyutam
||15||शृङ्गवेरपुराध्यक्षो निषादः समुपेत्य तम् ।
ददौ रथवरं तस्मै सर्वोपस्करसंयुतम्
caturbhisturagairyuktaṃ patākāvaramaṇḍitam |
jaitraṃ rājasutaṃ jñātvā dadau copāyanaṃ tadā
||16||चतुर्भिस्तुरगैर्युक्तं पताकावरमण्डितम् ।
जैत्रं राजसुतं ज्ञात्वा ददौ चोपायनं तदा
so'pi jagrāha taṃ prītyā mitratvena susaṃsthitam |
vanyairmūlaphalaiḥ samyagarcayāmāsa śambaram
||17||सोऽपि जग्राह तं प्रीत्या मित्रत्वेन सुसंस्थितम् ।
वन्यैर्मूलफलैः सम्यगर्चयामास शम्बरम्
kṛtātithye gate tasminniṣādādhipatau tadā |
munayaḥ prītiyuktāste tamūcustāpasā mithaḥ
||18||कृतातिथ्ये गते तस्मिन्निषादाधिपतौ तदा ।
मुनयः प्रीतियुक्तास्ते तमूचुस्तापसा मिथः
rājaputra dhruvaṃ rājyaṃ prāpsyasi tvaṃ ca sarvathā |
svalpairahobhiravyagraḥ pratāpānnātra saṃśayaḥ
||19||राजपुत्र ध्रुवं राज्यं प्राप्स्यसि त्वं च सर्वथा ।
स्वल्पैरहोभिरव्यग्रः प्रतापान्नात्र संशयः
prasannā te'mbikā devī varadā viśvamohinī |
sahāyastu susampanno na cintāṃ kuru suvrata
||20||प्रसन्ना तेऽम्बिका देवी वरदा विश्वमोहिनी ।
सहायस्तु सुसम्पन्नो न चिन्तां कुरु सुव्रत
manoramāṃ tathocuste munayaḥ saṃśitavratāḥ |
putraste'dya dharādhīśo bhaviṣyati śucismite
||21||मनोरमां तथोचुस्ते मुनयः संशितव्रताः ।
पुत्रस्तेऽद्य धराधीशो भविष्यति शुचिस्मिते
sā tānuvāca tanvaṅgī vacanaṃ vo'stu satphalam |
dāso'yaṃ bhavatāṃ viprāḥ kiṃ citraṃ sadupāsanāt
||22||सा तानुवाच तन्वङ्गी वचनं वोऽस्तु सत्फलम् ।
दासोऽयं भवतां विप्राः किं चित्रं सदुपासनात्
na sainyaṃ sacivāḥ kośo na sahāyaśca kaścana |
kena yogena putro me rājyaṃ prāptumihārhati
||23||न सैन्यं सचिवाः कोशो न सहायश्च कश्चन ।
केन योगेन पुत्रो मे राज्यं प्राप्तुमिहार्हति
āśīrvādaiśca vo nūnaṃ putro'yaṃ me mahīpatiḥ |
bhaviṣyati na sandeho bhavanto mantravittamāḥ
||24||आशीर्वादैश्च वो नूनं पुत्रोऽयं मे महीपतिः ।
भविष्यति न सन्देहो भवन्तो मन्त्रवित्तमाः
vyāsa uvāca
rathārūḍhaḥ sa medhāvī yatra yāti sudarśanaḥ |
akṣauhiṇīsamāvṛtta ivābhāti sa tejasā
||25||रथारूढः स मेधावी यत्र याति सुदर्शनः ।
अक्षौहिणीसमावृत्त इवाभाति स तेजसा
pratāpo mantrabījasya nānyaḥ kaścana bhūpate |
evaṃ vai japatastasya prītiyuktasya sarvathā
||26||प्रतापो मन्त्रबीजस्य नान्यः कश्चन भूपते ।
एवं वै जपतस्तस्य प्रीतियुक्तस्य सर्वथा
samprāpya sadgurorbījaṃ kāmarājākhyamadbhutam |
japedyastu śuciḥ śāntaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt
||27||सम्प्राप्य सद्गुरोर्बीजं कामराजाख्यमद्भुतम् ।
जपेद्यस्तु शुचिः शान्तः सर्वान्कामानवाप्नुयात्
na tadasti pṛthivyāṃ vā divi vāpi sudurlabham |
prasannāyāḥ śivāyāśca yadaprāpyaṃ nṛpottama
||28||न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि वापि सुदुर्लभम् ।
प्रसन्नायाः शिवायाश्च यदप्राप्यं नृपोत्तम
te mandāste'tidurbhāgyā rogaiste samabhidrutāḥ |
yeṣāṃ citte na viśvāso bhavedambārcanādiṣu
||29||ते मन्दास्तेऽतिदुर्भाग्या रोगैस्ते समभिद्रुताः ।
येषां चित्ते न विश्वासो भवेदम्बार्चनादिषु
yā mātā sarvadevānāṃ yugādau parikīrtitā |
ādimāteti vikhyātā nāmnā tena kurūdvaha
||30||या माता सर्वदेवानां युगादौ परिकीर्तिता ।
आदिमातेति विख्याता नाम्ना तेन कुरूद्वह
buddhiḥ kīrtirdhṛtirlakṣmīḥ śaktiḥ śraddhā matiḥ smṛtiḥ |
sarveṣāṃ prāṇināṃ sā vai pratyakṣaṃ vai vibhāsate
||31||बुद्धिः कीर्तिर्धृतिर्लक्ष्मीः शक्तिः श्रद्धा मतिः स्मृतिः ।
सर्वेषां प्राणिनां सा वै प्रत्यक्षं वै विभासते
na jānanti narā ye vai mohitā māyayā kila |
na bhajanti kutarkajñā devīṃ viśveśvarīṃ śivām
||32||न जानन्ति नरा ये वै मोहिता मायया किल ।
न भजन्ति कुतर्कज्ञा देवीं विश्वेश्वरीं शिवाम्
brahmā viṣṇustathā śambhurvāsavo varuṇo yamaḥ |
vāyuragniḥ kuberaśca tvaṣṭā pūṣāśvinau bhagaḥ
||33||ब्रह्मा विष्णुस्तथा शम्भुर्वासवो वरुणो यमः ।
वायुरग्निः कुबेरश्च त्वष्टा पूषाश्विनौ भगः
ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ |
sarve dhyāyanti tāṃ devīṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm
||34||आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।
सर्वे ध्यायन्ति तां देवीं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम्
ko na seveta vidvānvai tāṃ śaktiṃ paramātmikām |
sudarśanena sā jñātā devī sarvārthadā śivā
||35||को न सेवेत विद्वान्वै तां शक्तिं परमात्मिकाम् ।
सुदर्शनेन सा ज्ञाता देवी सर्वार्थदा शिवा
brahmaiva sā'tiduṣprāpyā vidyāvidyāsvarūpiṇī |
yogagamyā parā śaktirmumukṣūṇāṃ ca vallabhā
||36||ब्रह्मैव साऽतिदुष्प्राप्या विद्याविद्यास्वरूपिणी ।
योगगम्या परा शक्तिर्मुमुक्षूणां च वल्लभा
paramātmasvarūpaṃ ko vettumarhati tāṃ vinā |
yā sṛṣṭiṃ trividhāṃ kṛtvā darśayatyakhilātmane
||37||परमात्मस्वरूपं को वेत्तुमर्हति तां विना ।
या सृष्टिं त्रिविधां कृत्वा दर्शयत्यखिलात्मने
sudarśanastu tāṃ devīṃ manasā paricintayan |
rājyalābhātparaṃ prāpya sukhaṃ vai kānane sthitaḥ
||38||सुदर्शनस्तु तां देवीं मनसा परिचिन्तयन् ।
राज्यलाभात्परं प्राप्य सुखं वै कानने स्थितः
sāpi candrakalātyarthaṃ kāmabāṇaprapīḍitā |
nānopacārairaniśaṃ dadhāra duḥkhitaṃ vapuḥ
||39||सापि चन्द्रकलात्यर्थं कामबाणप्रपीडिता ।
नानोपचारैरनिशं दधार दुःखितं वपुः
tāvattasyāḥ pitā jñātvā kanyāṃ putravarārthinīm |
subāhuḥ kārayāmāsa svayaṃvaramatandritaḥ
||40||तावत्तस्याः पिता ज्ञात्वा कन्यां पुत्रवरार्थिनीम् ।
सुबाहुः कारयामास स्वयंवरमतन्द्रितः
svayaṃvarastu trividho vidvadbhiḥ parikīrtitaḥ |
rājñāṃ vivāhayogyau vai nānyeṣāṃ kathitaḥ kila
||41||स्वयंवरस्तु त्रिविधो विद्वद्भिः परिकीर्तितः ।
राज्ञां विवाहयोग्यौ वै नान्येषां कथितः किल
icchāsvayaṃvaraścaiko dvitīyaśca paṇābhidhaḥ |
yathā rāmeṇa bhagnaṃ vai tryambakasya śarāsanam
||42||इच्छास्वयंवरश्चैको द्वितीयश्च पणाभिधः ।
यथा रामेण भग्नं वै त्र्यम्बकस्य शरासनम्
tṛtīyaḥ śauryaśulkaśca śūrāṇāṃ parikīrtitaḥ |
icchāsvayaṃvaraṃ tatra cakāra nṛpasattamaḥ
||43||तृतीयः शौर्यशुल्कश्च शूराणां परिकीर्तितः ।
इच्छास्वयंवरं तत्र चकार नृपसत्तमः
śilpibhiḥ kāritā mañcāḥ śubhairāstaraṇairyutāḥ |
tataśca vividhākārāḥ sklṛptāḥ sabhyamaṇḍapāḥ
||44||शिल्पिभिः कारिता मञ्चाः शुभैरास्तरणैर्युताः ।
ततश्च विविधाकाराः सु्क्लृप्ताः सभ्यमण्डपाः
evaṃ kṛte'tisambhāre vivāhārthaṃ suvistare |
sakhīṃ śaśikalā prāha duḥkhitā cārulocanā
||45||एवं कृतेऽतिसम्भारे विवाहार्थं सुविस्तरे ।
सखीं शशिकला प्राह दुःखिता चारुलोचना
idaṃ me mātaraṃ brūhi tvamekānte vaco mama |
mayā vṛtaḥ patiścitte dhruvasandhisutaḥ śubhaḥ
||46||इदं मे मातरं ब्रूहि त्वमेकान्ते वचो मम ।
मया वृतः पतिश्चित्ते ध्रुवसन्धिसुतः शुभः
nānyaṃ varaṃ variṣyāmi tamṛte vai sudarśanam |
sa me bhartā nṛpasuto bhagavatyā pratiṣṭhitaḥ
||47||नान्यं वरं वरिष्यामि तमृते वै सुदर्शनम् ।
स मे भर्ता नृपसुतो भगवत्या प्रतिष्ठितः
vyāsa uvāca
ityuktā sā sakhī gatvā mātaraṃ prāha satvarā |
vaidarbhīṃ vijane vākyaṃ madhuraṃ mañjubhāṣiṇī
||48||इत्युक्ता सा सखी गत्वा मातरं प्राह सत्वरा ।
वैदर्भीं विजने वाक्यं मधुरं मञ्जुभाषिणी
putrī te duḥkhitā prāha sādhvī tvāṃ manmukhena yat |
śṛṇu tvaṃ kuru kalyāṇi taddhitaṃ tvaritā'dhunā
||49||पुत्री ते दुःखिता प्राह साध्वी त्वां मन्मुखेन यत् ।
शृणु त्वं कुरु कल्याणि तद्धितं त्वरिताऽधुना
bhāradvājāśrame puṇẏe dhruvasandhisuto'sti yaḥ |
sa me bhartā vṛtaścitte nānyaṃ bhūpaṃ vṛṇomyaham
||50||भारद्वाजाश्रमे पुण्य़े ध्रुवसन्धिसुतोऽस्ति यः ।
स मे भर्ता वृतश्चित्ते नान्यं भूपं वृणोम्यहम्
vyāsa uvāca
rājñī tadvacanaṃ śrutvā svapatau gṛhamāgate |
nivedayāmāsa tadā putrīvākyaṃ yathātatham
||51||राज्ञी तद्वचनं श्रुत्वा स्वपतौ गृहमागते ।
निवेदयामास तदा पुत्रीवाक्यं यथातथम्
tacchrutvā vacanaṃ rājā vismitaḥ prahasanmuhuḥ |
bhāryāmuvāca vaidarbhīṃ subāhustu ṛtaṃ vacaḥ
||52||तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विस्मितः प्रहसन्मुहुः ।
भार्यामुवाच वैदर्भीं सुबाहुस्तु ऋतं वचः
subhru jānāsi bālo'sau rājyānniṣkāsito vane |
ekākī saha mātrā vai vasate nirjane vane
||53||सुभ्रु जानासि बालोऽसौ राज्यान्निष्कासितो वने ।
एकाकी सह मात्रा वै वसते निर्जने वने
tatkṛte nihato rājā vīraseno yudhājitā |
sa kathaṃ nirdhano bhartā yogyaḥ syāccārulocane
||54||तत्कृते निहतो राजा वीरसेनो युधाजिता ।
स कथं निर्धनो भर्ता योग्यः स्याच्चारुलोचने
brūhi putrīṃ tato vākyaṃ kadācidapi vipriyam |
āgamiṣyanti rājānaḥ sthitimantaḥ svayaṃvare
||55||ब्रूहि पुत्रीं ततो वाक्यं कदाचिदपि विप्रियम् ।
आगमिष्यन्ति राजानः स्थितिमन्तः स्वयंवरे
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe śaśikalayā mātaraṃ prati saṃdeśapreṣaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||