yudhājidvīrasenayoryuddhārthaṃ sajjībhavanam
janamejaya uvāca
śruto vai hariṇā klṛpto yajño vistarato dvija |
mahimānaṃ tathāmbāyā vada vistarato mama
||1||श्रुतो वै हरिणा क्लृप्तो यज्ञो विस्तरतो द्विज ।
महिमानं तथाम्बाया वद विस्तरतो मम
śrutvā devyāścaritraṃ vai kurve makhamanuttamam |
prasādāttava viprendra bhaviṣyāmi ca pāvanaḥ
||2||श्रुत्वा देव्याश्चरित्रं वै कुर्वे मखमनुत्तमम् ।
प्रसादात्तव विप्रेन्द्र भविष्यामि च पावनः
vyāsa uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi devyāścaritamuttamam |
itihāsaṃ purāṇañca kathayāmi suvistaram
||3||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् ।
इतिहासं पुराणञ्च कथयामि सुविस्तरम्
kosaleṣu nṛpaśreṣṭhaḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ |
puṣyaputro mahātejā dhruvasandhiriti smṛtaḥ
||4||कोसलेषु नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः ।
पुष्यपुत्रो महातेजा ध्रुवसन्धिरिति स्मृतः
dharmātmā satyasandhaśca varṇāśramahite rataḥ |
ayodhyāyāṃ samṛddhāyāṃ rājyaṃ cakre śucivrataḥ
||5||धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वर्णाश्रमहिते रतः ।
अयोध्यायां समृद्धायां राज्यं चक्रे शुचिव्रतः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścānye tathā dvijāḥ |
svāṃ svāṃ vṛttiṃ samāsthāya tadrājye dharmato'bhavan
||6||ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये तथा द्विजाः ।
स्वां स्वां वृत्तिं समास्थाय तद्राज्ये धर्मतोऽभवन्
na caurāḥ piśunā dhūrtāstasya rājye ca kutracit |
dambhāḥ kṛtaghnā mūrkhāśca vasanti kila mānavāḥ
||7||न चौराः पिशुना धूर्तास्तस्य राज्ये च कुत्रचित् ।
दम्भाः कृतघ्ना मूर्खाश्च वसन्ति किल मानवाः
evaṃ vai vartamānasya nṛpasya kurusattama |
dve patnyau rūpasampanne hyāsatuḥ kāmabhogade
||8||एवं वै वर्तमानस्य नृपस्य कुरुसत्तम ।
द्वे पत्न्यौ रूपसम्पन्ने ह्यासतुः कामभोगदे
manoramā dharmapatnī surūpā'tivicakṣaṇā |
līlāvatī dvitīyā ca sā'pi rūpaguṇānvitā
||9||मनोरमा धर्मपत्नी सुरूपाऽतिविचक्षणा ।
लीलावती द्वितीया च साऽपि रूपगुणान्विता
vijahāra sapatnībhyāṃ gṛheṣūpavaneṣu ca |
krīḍāgirau dīrghikāsu saudheṣu vividheṣu ca
||10||विजहार सपत्नीभ्यां गृहेषूपवनेषु च ।
क्रीडागिरौ दीर्घिकासु सौधेषु विविधेषु च
manoramā śubhe kāle suṣuve putramuttamam |
sudarśanābhidhaṃ putraṃ rājalakṣaṇasaṃyutam
||11||मनोरमा शुभे काले सुषुवे पुत्रमुत्तमम् ।
सुदर्शनाभिधं पुत्रं राजलक्षणसंयुतम्
līlāvatyapi tatpatnī māsenaikena bhāminī |
suṣuve sundaraṃ putraṃ śubhe pakṣe dine tathā
||12||लीलावत्यपि तत्पत्नी मासेनैकेन भामिनी ।
सुषुवे सुन्दरं पुत्रं शुभे पक्षे दिने तथा
cakāra nṛpatistatra jātakarmādikaṃ dvayoḥ |
dadau dānāni viprebhyaḥ putrajanmapramoditaḥ
||13||चकार नृपतिस्तत्र जातकर्मादिकं द्वयोः ।
ददौ दानानि विप्रेभ्यः पुत्रजन्मप्रमोदितः
prītiṃ tayoḥ samāṃ rājā cakāra sutayornṛpa |
nṛpaścakāra sauhārdeṣvantaraṃ na kadācana
||14||प्रीतिं तयोः समां राजा चकार सुतयोर्नृप ।
नृपश्चकार सौहार्देष्वन्तरं न कदाचन
cūḍākarma tayoścakre vidhinā nṛpasattamaḥ |
yathāvibhavamevāsau prītiyuktaḥ parantapaḥ
||15||चूडाकर्म तयोश्चक्रे विधिना नृपसत्तमः ।
यथाविभवमेवासौ प्रीतियुक्तः परन्तपः
kṛtacūḍau sutau kāmaṃ jahraturnṛpatermanaḥ |
krīḍamānāvubhau kāntau lokānāmanurañjakau
||16||कृतचूडौ सुतौ कामं जह्रतुर्नृपतेर्मनः ।
क्रीडमानावुभौ कान्तौ लोकानामनुरञ्जकौ
tayoḥ sudarśano jyeṣṭho līlāvatyāḥ sutaḥ śubhaḥ |
śatrujitsaṃjñakaḥ kāmaṃ cāṭuvākyo babhūva ha
||17||तयोः सुदर्शनो ज्येष्ठो लीलावत्याः सुतः शुभः ।
शत्रुजित्संज्ञकः कामं चाटुवाक्यो बभूव ह
nṛpateḥ prītijanako mañjuvākcārudarśanaḥ |
prajānāṃ vallabhaḥ so'bhūttathā mantrijanasya vai
||18||नृपतेः प्रीतिजनको मञ्जुवाक्चारुदर्शनः ।
प्रजानां वल्लभः सोऽभूत्तथा मन्त्रिजनस्य वै
tathā tasminnṛpaḥ prītiñcakāra guṇayogataḥ |
mandabhāgyānmandabhāvo na tathā vai sudarśane
||19||तथा तस्मिन्नृपः प्रीतिञ्चकार गुणयोगतः ।
मन्दभाग्यान्मन्दभावो न तथा वै सुदर्शने
evaṃ gacchati kāle tu dhruvasandhirnṛpottamaḥ |
jagāma vanamadhye'sau mṛgayābhirataḥ sadā
||20||एवं गच्छति काले तु ध्रुवसन्धिर्नृपोत्तमः ।
जगाम वनमध्येऽसौ मृगयाभिरतः सदा
nighnanmṛgān rurūnkambūnsūkarāngavayāñchaśān |
mahiṣāñcharabhānkhaḍgāṃścikrīḍa nṛpatirvane
||21||निघ्नन्मृगान् रुरून्कम्बून्सूकरान्गवयाञ्छशान् ।
महिषाञ्छरभान्खड्गांश्चिक्रीड नृपतिर्वने
krīḍamāne nṛpe tatra vane ghore'tidāruṇe |
udatiṣṭhannikuñjāttu siṃhaḥ paramakopanaḥ
||22||क्रीडमाने नृपे तत्र वने घोरेऽतिदारुणे ।
उदतिष्ठन्निकुञ्जात्तु सिंहः परमकोपनः
rājñā śilīmukhenādau viddhaḥ krodhavaśaṃ gataḥ |
dṛṣṭvāgre nṛpatiṃ siṃho nanāda meghaniḥsvanaḥ
||23||राज्ञा शिलीमुखेनादौ विद्धः क्रोधवशं गतः ।
दृष्ट्वाग्रे नृपतिं सिंहो ननाद मेघनिःस्वनः
kṛtvā cordhvaṃ sa lāṅgūlaṃ prasāritabṛhatsaṭaḥ |
hantuṃ nṛpatimākāśādutpapātātikopanaḥ
||24||कृत्वा चोर्ध्वं स लाङ्गूलं प्रसारितबृहत्सटः ।
हन्तुं नृपतिमाकाशादुत्पपातातिकोपनः
nṛpatistarasā vīkṣya dadhārāsiṃ kare tadā |
vāme carma samādāya sthitaḥ siṃha ivāparaḥ
||25||नृपतिस्तरसा वीक्ष्य दधारासिं करे तदा ।
वामे चर्म समादाय स्थितः सिंह इवापरः
sevakāstasya ye sarve te'pi bāṇānpṛthakpṛthak |
amuñcankupitāḥ kāmaṃ siṃhopari ruṣānvitāḥ
||26||सेवकास्तस्य ये सर्वे तेऽपि बाणान्पृथक्पृथक् ।
अमुञ्चन्कुपिताः कामं सिंहोपरि रुषान्विताः
hāhākāro mahānāsītsamprahāraśca dāruṇaḥ |
utpapāta tataḥ siṃho nṛpasyopari dāruṇaḥ
||27||हाहाकारो महानासीत्सम्प्रहारश्च दारुणः ।
उत्पपात ततः सिंहो नृपस्योपरि दारुणः
taṃ patantaṃ samālokya khaḍgenābhyahanannṛpaḥ |
so'pi krūrairnakhāgraiśca tatrāgatya vidāritaḥ
||28||तं पतन्तं समालोक्य खड्गेनाभ्यहनन्नृपः ।
सोऽपि क्रूरैर्नखाग्रैश्च तत्रागत्य विदारितः
sa nakhairāhato rājā papāta ca mamāra vai |
cukruśuḥ sainikāste tu nirjaghnurviśikhaistadā
||29||स नखैराहतो राजा पपात च ममार वै ।
चुक्रुशुः सैनिकास्ते तु निर्जघ्नुर्विशिखैस्तदा
mṛtaḥ siṃho'pi tatraiva bhūpatiśca tathā mṛtaḥ |
sainikairmantrimukhyāśca tatrāgatya niveditāḥ
||30||मृतः सिंहोऽपि तत्रैव भूपतिश्च तथा मृतः ।
सैनिकैर्मन्त्रिमुख्याश्च तत्रागत्य निवेदिताः
paralokagataṃ bhūpaṃ śrutvā te mantrisattamāḥ |
saṃskāraṃ kārayāmāsurgatvā tatra vanāntike
||31||परलोकगतं भूपं श्रुत्वा ते मन्त्रिसत्तमाः ।
संस्कारं कारयामासुर्गत्वा तत्र वनान्तिके
paralokakriyāṃ sarvāṃ vasiṣṭho vidhipūrvakam |
kārayāmāsa tatraiva paralokasukhāvaham
||32||परलोकक्रियां सर्वां वसिष्ठो विधिपूर्वकम् ।
कारयामास तत्रैव परलोकसुखावहम्
prajāḥ prakṛtayaścaiva vasiṣṭhaśca mahāmuniḥ |
sudarśanaṃ nṛpaṃ kartuṃ mantraṃ cakruḥ parasparam
||33||प्रजाः प्रकृतयश्चैव वसिष्ठश्च महामुनिः ।
सुदर्शनं नृपं कर्तुं मन्त्रं चक्रुः परस्परम्
dharmapatnīsutaḥ śāntaḥ puruṣaśca sulakṣaṇaḥ |
ayaṃ nṛpāsanārhaśca hyabruvanmantrisattamāḥ
||34||धर्मपत्नीसुतः शान्तः पुरुषश्च सुलक्षणः ।
अयं नृपासनार्हश्च ह्यब्रुवन्मन्त्रिसत्तमाः
vasiṣṭho'pi tathaivāha yogyo'yaṃ nṛpateḥ sutaḥ |
bālo'pi dharmavān rājā nṛpāsanamihārhati
||35||वसिष्ठोऽपि तथैवाह योग्योऽयं नृपतेः सुतः ।
बालोऽपि धर्मवान् राजा नृपासनमिहार्हति
kṛte mantre mantrivṛddhairyudhājinnāma pārthivaḥ |
tatrājagāma tarasā śrutvā tūjjayinīpatiḥ
||36||कृते मन्त्रे मन्त्रिवृद्धैर्युधाजिन्नाम पार्थिवः ।
तत्राजगाम तरसा श्रुत्वा तूज्जयिनीपतिः
mṛtaṃ jāmātaraṃ śrutvā līlāvatyāḥ pitā tadā |
tatrājagāma tvarito dauhitrapriyakāmyayā
||37||मृतं जामातरं श्रुत्वा लीलावत्याः पिता तदा ।
तत्राजगाम त्वरितो दौहित्रप्रियकाम्यया
vīrasenastathā''yātaḥ sudarśanahitecchayā |
kaliṅgādhipatiścaiva manoramāpitā nṛpaḥ
||38||वीरसेनस्तथाऽऽयातः सुदर्शनहितेच्छया ।
कलिङ्गाधिपतिश्चैव मनोरमापिता नृपः
ubhau tau sainyasaṃyuktau nṛpau sādhvasasaṃsthitau |
cakraturmantrimukhyaistairmantraṃ rājyasya kāraṇāt
||39||उभौ तौ सैन्यसंयुक्तौ नृपौ साध्वससंस्थितौ ।
चक्रतुर्मन्त्रिमुख्यैस्तैर्मन्त्रं राज्यस्य कारणात्
yudhājittu tadā'pṛcchajjyeṣṭhaḥ kaḥ sutatordvayoḥ |
rājyaṃ prāpnoti jyeṣṭho vai na kanīyānkadācana
||40||युधाजित्तु तदाऽपृच्छज्ज्येष्ठः कः सुततोर्द्वयोः ।
राज्यं प्राप्नोति ज्येष्ठो वै न कनीयान्कदाचन
vīraseno'pi tatrāha dharmapatnīsutaḥ kila |
rājyārhaḥ sa yathā rājan śāstrajñebhyo mayā śrutam
||41||वीरसेनोऽपि तत्राह धर्मपत्नीसुतः किल ।
राज्यार्हः स यथा राजन् शास्त्रज्ञेभ्यो मया श्रुतम्
yudhājitpunarāhedaṃ jyeṣṭho'yaṃ ca yathā guṇaiḥ |
rājalakṣaṇasaṃyukto na tathāyaṃ sudarśanaḥ
||42||युधाजित्पुनराहेदं ज्येष्ठोऽयं च यथा गुणैः ।
राजलक्षणसंयुक्तो न तथायं सुदर्शनः
vivādo'tra susampanno nṛpayostatra lubdhayoḥ |
kaḥ sandehamapākartuṃ kṣamaḥ syādatisaṅkaṭe
||43||विवादोऽत्र सुसम्पन्नो नृपयोस्तत्र लुब्धयोः ।
कः सन्देहमपाकर्तुं क्षमः स्यादतिसङ्कटे
yudhājinmantriṇaḥ prāha yūyaṃ svārthaparāḥ kila |
sudarśanaṃ nṛpaṃ kṛtvā dhanaṃ bhoktuṃ kilecchatha
||44||युधाजिन्मन्त्रिणः प्राह यूयं स्वार्थपराः किल ।
सुदर्शनं नृपं कृत्वा धनं भोक्तुं किलेच्छथ
yuṣmākaṃ tu vicāro'yaṃ mayā jñātastatheṅgitaiḥ |
śatrujitsabalastasmātsammato vo nṛpāsane
||45||युष्माकं तु विचारोऽयं मया ज्ञातस्तथेङ्गितैः ।
शत्रुजित्सबलस्तस्मात्सम्मतो वो नृपासने
mayi jīvati kaḥ kuryātkanīyāṃsaṃ nṛpaṃ kila |
tyaktvā jyeṣṭhaṃ guṇārhañca senayā ca samanvitam
||46||मयि जीवति कः कुर्यात्कनीयांसं नृपं किल ।
त्यक्त्वा ज्येष्ठं गुणार्हञ्च सेनया च समन्वितम्
nūnaṃ yuddhaṃ kariṣyāmi tasminkhaḍgasya medinī |
dhārayā ca dvidhā bhūyādyuṣmākaṃ tatra kā kathā
||47||नूनं युद्धं करिष्यामि तस्मिन्खड्गस्य मेदिनी ।
धारया च द्विधा भूयाद्युष्माकं तत्र का कथा
vīrasenastu tacchrutvā yudhājitamabhāṣata |
bālau dvau sadṛśaprajñau ko bhedo'tra vicakṣaṇa
||48||वीरसेनस्तु तच्छ्रुत्वा युधाजितमभाषत ।
बालौ द्वौ सदृशप्रज्ञौ को भेदोऽत्र विचक्षण
evaṃ vivadamānau tau saṃsthitau nṛpatī tadā |
prajāśca ṛṣayaścaiva babhūvurvyagramānasāḥ
||49||एवं विवदमानौ तौ संस्थितौ नृपती तदा ।
प्रजाश्च ऋषयश्चैव बभूवुर्व्यग्रमानसाः
samājagmuśca sāmantāḥ sasainyāḥ kleśatatparāḥ |
vigrahañcābhikāṅkṣantaḥ parasparamatandritāḥ
||50||समाजग्मुश्च सामन्ताः ससैन्याः क्लेशतत्पराः ।
विग्रहञ्चाभिकाङ्क्षन्तः परस्परमतन्द्रिताः
niṣādā hyāyayustatra śṛṅgaverapurāśrayāḥ |
rājadravyamapāhartuṃ mṛtaṃ śrutvā mahīpatim
||51||निषादा ह्याययुस्तत्र शृङ्गवेरपुराश्रयाः ।
राजद्रव्यमपाहर्तुं मृतं श्रुत्वा महीपतिम्
putrau ca bālakau śrutvā vigrahaṃ ca parasparam |
caurāstatra samājagmurdeśadeśāntarādapi
||52||पुत्रौ च बालकौ श्रुत्वा विग्रहं च परस्परम् ।
चौरास्तत्र समाजग्मुर्देशदेशान्तरादपि
sammardastatra sañjātaḥ kalahe samupasthite |
yudhājidvīrasenaśca yuddhakāmau babhūvatuḥ
||53||सम्मर्दस्तत्र सञ्जातः कलहे समुपस्थिते ।
युधाजिद्वीरसेनश्च युद्धकामौ बभूवतुः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe yudhājidvīrasenayoryuddhārthaṃ sajjībhavanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||