viṣṇunānuṣṭhānavarṇanam
rājovāca
hariṇā tu kathaṃ yajñaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ pitāmaha |
jagatkāraṇarūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||1||हरिणा तु कथं यज्ञः कृतः पूर्वं पितामह ।
जगत्कारणरूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना
ke sahāyāstu tatrāsanbrāhmaṇāḥ ke mahāmate |
ṛtvijo vedatattvajñāstanme brūhi parantapa
||2||के सहायास्तु तत्रासन्ब्राह्मणाः के महामते ।
ऋत्विजो वेदतत्त्वज्ञास्तन्मे ब्रूहि परन्तप
paścātkaromyahaṃ yajñaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā |
śrutvā viṣṇukṛtaṃ yāgamambikāyāḥ samāhitaḥ
||3||पश्चात्करोम्यहं यज्ञं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
श्रुत्वा विष्णुकृतं यागमम्बिकायाः समाहितः
vyāsa uvāca
rājañchṛṇu mahābhāga vistaraṃ paramādbhutam |
yathā bhagavatā yajñaḥ kṛtaśca vidhipūrvakaḥ
||4||राजञ्छृणु महाभाग विस्तरं परमाद्भुतम् ।
यथा भगवता यज्ञः कृतश्च विधिपूर्वकः
visarjitā yadā devyā dattvā śaktīśca tāstrayaḥ |
kājeśāḥ puruṣā jātā vimānavaramāsthitāḥ
||5||विसर्जिता यदा देव्या दत्त्वा शक्तीश्च तास्त्रयः ।
काजेशाः पुरुषा जाता विमानवरमास्थिताः
prāptā mahārṇavaṃ ghoraṃ trayaste vibudhottamāḥ |
cakruḥ sthānāni vāsārthaṃ samutpādya dharāṃ sthitāḥ
||6||प्राप्ता महार्णवं घोरं त्रयस्ते विबुधोत्तमाः ।
चक्रुः स्थानानि वासार्थं समुत्पाद्य धरां स्थिताः
ādhāraśaktiracalā muktā devyā svayaṃ tataḥ |
tadādhārā sthitā jātā dharā medaḥsamanvitā
||7||आधारशक्तिरचला मुक्ता देव्या स्वयं ततः ।
तदाधारा स्थिता जाता धरा मेदःसमन्विता
madhukaiṭabhayormedaḥ saṃyogānmedinī smṛtā |
dhāraṇācca dharā proktā pṛthvī vistārayogataḥ
||8||मधुकैटभयोर्मेदः संयोगान्मेदिनी स्मृता ।
धारणाच्च धरा प्रोक्ता पृथ्वी विस्तारयोगतः
mahī cāpi mahīyastvāddhṛtā sā śeṣamastake |
girayaśca kṛtāḥ sarve dhāraṇārtha pravistarāḥ
||9||मही चापि महीयस्त्वाद्धृता सा शेषमस्तके ।
गिरयश्च कृताः सर्वे धारणार्थ प्रविस्तराः
lohakīlaṃ yathā kāṣṭhe tathā te girayaḥ kṛtāḥ |
mahīdharo mahārāja procyate vibudhairjanaiḥ
||10||लोहकीलं यथा काष्ठे तथा ते गिरयः कृताः ।
महीधरो महाराज प्रोच्यते विबुधैर्जनैः
jātarūpamayo merurbahuyojanavistaraḥ |
kṛto maṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ śobhitaḥ paramādbhutaḥ
||11||जातरूपमयो मेरुर्बहुयोजनविस्तरः ।
कृतो मणिमयैः शृङ्गैः शोभितः परमाद्भुतः
marīcirnārado'triśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
dakṣo vasiṣṭha ityete brahmaṇaḥ prathitāḥ sutāḥ
||12||मरीचिर्नारदोऽत्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
दक्षो वसिष्ठ इत्येते ब्रह्मणः प्रथिताः सुताः
marīceḥ kaśyapo jāto dakṣakanyāstrayodaśa |
tābhyo devāśca daityāśca samutpannā hyanekaśaḥ
||13||मरीचेः कश्यपो जातो दक्षकन्यास्त्रयोदश ।
ताभ्यो देवाश्च दैत्याश्च समुत्पन्ना ह्यनेकशः
tatastu kāśyapī sṛṣṭiḥ pravṛttā cātivistarā |
manuṣyapaśusarpādijātibhedairanekadhā
||14||ततस्तु काश्यपी सृष्टिः प्रवृत्ता चातिविस्तरा ।
मनुष्यपशुसर्पादिजातिभेदैरनेकधा
brahmaṇaścārdhadehāttu manuḥ svāyambhuvo'bhavat |
śatarūpā tathā nārī sañjātā vāmabhāgataḥ
||15||ब्रह्मणश्चार्धदेहात्तु मनुः स्वायम्भुवोऽभवत् ।
शतरूपा तथा नारी सञ्जाता वामभागतः
priyavratottānapādau sutau tasyā babhūvatuḥ |
tistraḥ kanyā varārohā hyabhavannatisundarīḥ
||16||प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ तस्या बभूवतुः ।
तिस्त्रः कन्या वरारोहा ह्यभवन्नतिसुन्दरीः
evaṃ sṛṣṭiṃ samutpādya bhagavānkamalodbhavaḥ |
cakāra brahmalokañca meruśṛṅge manoharam
||17||एवं सृष्टिं समुत्पाद्य भगवान्कमलोद्भवः ।
चकार ब्रह्मलोकञ्च मेरुशृङ्गे मनोहरम्
vaikuṇṭhaṃ bhagavānviṣṇū ramāramaṇamuttamam |
krīḍāsthānaṃ suramyañca sarvalokoparisthitam
||18||वैकुण्ठं भगवान्विष्णू रमारमणमुत्तमम् ।
क्रीडास्थानं सुरम्यञ्च सर्वलोकोपरिस्थितम्
śivo'pi paramaṃ sthānaṃ kailāsākhyaṃ cakāra ha |
samāsādya bhūtagaṇaṃ vijahāra yathāruci
||19||शिवोऽपि परमं स्थानं कैलासाख्यं चकार ह ।
समासाद्य भूतगणं विजहार यथारुचि
svargastriviṣṭapo meruśikharopari kalpitaḥ |
tacca sthānaṃ surendrasya nānāratnavirājitam
||20||स्वर्गस्त्रिविष्टपो मेरुशिखरोपरि कल्पितः ।
तच्च स्थानं सुरेन्द्रस्य नानारत्नविराजितम्
samudramathanātprāptaḥ pārijātastaruttamaḥ |
caturdantastathā nāgaḥ kāmadhenuśca kāmadā
||21||समुद्रमथनात्प्राप्तः पारिजातस्तरुत्तमः ।
चतुर्दन्तस्तथा नागः कामधेनुश्च कामदा
uccaiḥśravāstathāśvo vai rambhādyapsarasastathā |
indreṇopāttamakhilaṃ jātaṃ vai svargabhūṣaṇam
||22||उच्चैःश्रवास्तथाश्वो वै रम्भाद्यप्सरसस्तथा ।
इन्द्रेणोपात्तमखिलं जातं वै स्वर्गभूषणम्
dhanvantariścandramāśca sāgarācca samudbabhau |
svargasthitau virājete devau bahugaṇairvṛtau
||23||धन्वन्तरिश्चन्द्रमाश्च सागराच्च समुद्बभौ ।
स्वर्गस्थितौ विराजेते देवौ बहुगणैर्वृतौ
evaṃ sṛṣṭiḥ samutpannā trividhā nṛpasattama |
devatiryaṅmanuṣyādibhedairvividhakalpitā
||24||एवं सृष्टिः समुत्पन्ना त्रिविधा नृपसत्तम ।
देवतिर्यङ्मनुष्यादिभेदैर्विविधकल्पिता
aṇḍajāḥ svedajāścaiva codbhijjāśca jarāyujāḥ |
caturbhedaiḥ samutpannā jīvāḥ karmayutāḥ kila
||25||अण्डजाः स्वेदजाश्चैव चोद्भिज्जाश्च जरायुजाः ।
चतुर्भेदैः समुत्पन्ना जीवाः कर्मयुताः किल
evaṃ sṛṣṭiṃ samāsādya brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
vihāraṃ sveṣu sthāneṣu cakruḥ sarve yathepsitam
||26||एवं सृष्टिं समासाद्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
विहारं स्वेषु स्थानेषु चक्रुः सर्वे यथेप्सितम्
evaṃ pravartite sarge bhagavānprabhuracyutaḥ |
mahālakṣmyā samaṃ tatra cikrīḍa bhuvane svake
||27||एवं प्रवर्तिते सर्गे भगवान्प्रभुरच्युतः ।
महालक्ष्म्या समं तत्र चिक्रीड भुवने स्वके
ekasminsamaye viṣṇurvaikuṇṭhe saṃsthitaḥ purā |
sudhāsindhusthitaṃ dvīpaṃ sasmāra maṇimaṇḍitam
||28||एकस्मिन्समये विष्णुर्वैकुण्ठे संस्थितः पुरा ।
सुधासिन्धुस्थितं द्वीपं सस्मार मणिमण्डितम्
yatra dṛṣṭvā mahāmāyāṃ mantraścāsāditaḥ śubhaḥ |
smṛtvā tāṃ paramāṃ śaktiṃ strībhāvaṃ gamito yathā
||29||यत्र दृष्ट्वा महामायां मन्त्रश्चासादितः शुभः ।
स्मृत्वा तां परमां शक्तिं स्त्रीभावं गमितो यथा
yajñaṃ kartuṃ manaścakre ambikāyā ramāpatiḥ |
uttīrya bhuvanāttasmātsamāhūya maheśvaram
||30||यज्ञं कर्तुं मनश्चक्रे अम्बिकाया रमापतिः ।
उत्तीर्य भुवनात्तस्मात्समाहूय महेश्वरम्
brahmāṇaṃ varuṇaṃ śakraṃ kuberaṃ pāvakaṃ yamam |
vasiṣṭhaṃ kaśyapaṃ dakṣaṃ vāmadevaṃ bṛhaspatim
||31||ब्रह्माणं वरुणं शक्रं कुबेरं पावकं यमम् ।
वसिष्ठं कश्यपं दक्षं वामदेवं बृहस्पतिम्
sambhāraṃ kalpayāmāsa yajñārthaṃ cātivistaram |
mahāvibhavasaṃyuktaṃ sāttvikañca manoharam
||32||सम्भारं कल्पयामास यज्ञार्थं चातिविस्तरम् ।
महाविभवसंयुक्तं सात्त्विकञ्च मनोहरम्
maṇḍapaṃ vitataṃ tatra kārayāmāsa śilpibhiḥ |
ṛtvijo varayāmāsa saptaviṃśatisuvratān
||33||मण्डपं विततं तत्र कारयामास शिल्पिभिः ।
ऋत्विजो वरयामास सप्तविंशतिसुव्रतान्
citiñca kārayāmāsa vedīścaiva suvistarāḥ |
prajepurbrāhmaṇā mantrāndevyā bījasamanvitān
||34||चितिञ्च कारयामास वेदीश्चैव सुविस्तराः ।
प्रजेपुर्ब्राह्मणा मन्त्रान्देव्या बीजसमन्वितान्
juhuvuste haviḥ kāmaṃ vidhivatparikalpite |
kṛte tu vitate home vāguvācāśarīriṇī
||35||जुहुवुस्ते हविः कामं विधिवत्परिकल्पिते ।
कृते तु वितते होमे वागुवाचाशरीरिणी
viṣṇuṃ tadā samābhāṣya susvarā madhurākṣarā |
viṣṇo tvaṃ bhava devānāṃ hare śreṣṭhatamaḥ sadā
||36||विष्णुं तदा समाभाष्य सुस्वरा मधुराक्षरा ।
विष्णो त्वं भव देवानां हरे श्रेष्ठतमः सदा
mānyaśca pūjanīyaśca samarthaśca sureṣvapi |
sarve tvāmarcayiṣyanti brahmādyāśca savāsavāḥ
||37||मान्यश्च पूजनीयश्च समर्थश्च सुरेष्वपि ।
सर्वे त्वामर्चयिष्यन्ति ब्रह्माद्याश्च सवासवाः
prabhaviṣyanti bho bhaktyā mānavā bhuvi sarvataḥ |
varadastvaṃ ca sarveṣāṃ bhavitā mānaveṣu vai
||38||प्रभविष्यन्ति भो भक्त्या मानवा भुवि सर्वतः ।
वरदस्त्वं च सर्वेषां भविता मानवेषु वै
kāmadaḥ sarvadevānāṃ paramaḥ parameśvaraḥ |
sarvayajñeṣu mukhyastvaṃ pūjyaḥ sarvaiśca yājñikaiḥ
||39||कामदः सर्वदेवानां परमः परमेश्वरः ।
सर्वयज्ञेषु मुख्यस्त्वं पूज्यः सर्वैश्च याज्ञिकैः
tvāṃ janāḥ pūjayiṣyanti varadastvaṃ bhaviṣyasi |
śrayiṣyanti ca devāstvāṃ dānavairatipīḍitāḥ
||40||त्वां जनाः पूजयिष्यन्ति वरदस्त्वं भविष्यसि ।
श्रयिष्यन्ति च देवास्त्वां दानवैरतिपीडिताः
śaraṇastvañca sarveṣāṃ bhavitā puruṣottama |
purāṇeṣu ca sarveṣu vedeṣu vitateṣu ca
||41||शरणस्त्वञ्च सर्वेषां भविता पुरुषोत्तम ।
पुराणेषु च सर्वेषु वेदेषु विततेषु च
tvaṃ vai pūjyatamaḥ kāmaṃ kīrtistava bhaviṣyati |
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhūtale
||42||त्वं वै पूज्यतमः कामं कीर्तिस्तव भविष्यति ।
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूतले
tadāṃśenāvatīryāśu kartavyaṃ dharmarakṣaṇam |
avatārāḥ suvikhyātāḥ pṛthivyāṃ tava bhāgaśaḥ
||43||तदांशेनावतीर्याशु कर्तव्यं धर्मरक्षणम् ।
अवताराः सुविख्याताः पृथिव्यां तव भागशः
bhaviṣyanti dharāyāṃ vai mānanīyā mahātmanām |
avatāreṣu sarveṣu nānāyoniṣu mādhava
||44||भविष्यन्ति धरायां वै माननीया महात्मनाम् ।
अवतारेषु सर्वेषु नानायोनिषु माधव
vikhyātaḥ sarvalokeṣu bhavitā madhusūdana |
avatāreṣu sarveṣu śaktiste sahacāriṇī
||45||विख्यातः सर्वलोकेषु भविता मधुसूदन ।
अवतारेषु सर्वेषु शक्तिस्ते सहचारिणी
bhaviṣyati mamāṃśena sarvakāryaprasādhinī |
vārāhī nārasiṃhī ca nānābhedairanekadhā
||46||भविष्यति ममांशेन सर्वकार्यप्रसाधिनी ।
वाराही नारसिंही च नानाभेदैरनेकधा
nānāyudhāḥ śubhākārāḥ sarvābharaṇamaṇḍitāḥ |
tābhiryuktaḥ sadā viṣṇo surakāryāṇi mādhava
||47||नानायुधाः शुभाकाराः सर्वाभरणमण्डिताः ।
ताभिर्युक्तः सदा विष्णो सुरकार्याणि माधव
sādhayiṣyasi tatsarvaṃ maddattavaradānataḥ |
tāstvayā nāvamantavyāḥ sarvadā garvaleśataḥ
||48||साधयिष्यसि तत्सर्वं मद्दत्तवरदानतः ।
तास्त्वया नावमन्तव्याः सर्वदा गर्वलेशतः
pūjanīyāḥ prayatnena mānanīyāśca sarvathā |
nūnaṃ tā bhārate khaṇḍe śaktayaḥ sarvakāmadāḥ
||49||पूजनीयाः प्रयत्नेन माननीयाश्च सर्वथा ।
नूनं ता भारते खण्डे शक्तयः सर्वकामदाः
bhaviṣyanti manuṣyāṇāṃ pūjitāḥ pratimāsu ca |
tāsāṃ tava ca deveśa kīrtiḥ syāndakhileṣvapi
||50||भविष्यन्ति मनुष्याणां पूजिताः प्रतिमासु च ।
तासां तव च देवेश कीर्तिः स्यान्दखिलेष्वपि
dvīpeṣu saptasvapi ca vikhyātā bhuvi maṇḍale |
tāśca tvāṃ vai mahābhāga mānavā bhuvi maṇḍale
||51||द्वीपेषु सप्तस्वपि च विख्याता भुवि मण्डले ।
ताश्च त्वां वै महाभाग मानवा भुवि मण्डले
arcayiṣyanti vāñchārthaṃ sakāmāḥ satataṃ hare |
arcāsu copahāraiśca nānābhāvasamanvitāḥ
||52||अर्चयिष्यन्ति वाञ्छार्थं सकामाः सततं हरे ।
अर्चासु चोपहारैश्च नानाभावसमन्विताः
pūjayiṣyanti vedoktairmantrairnāmajapaistathā |
mahimā tava bhūrloke svarge ca madhusūdana
||53||पूजयिष्यन्ति वेदोक्तैर्मन्त्रैर्नामजपैस्तथा ।
महिमा तव भूर्लोके स्वर्गे च मधुसूदन
pūjanāddevadeveśa vṛddhimeṣyati mānavaiḥ |
vyāsa uvāca |
iti dattvā varānvāṇī virarāma khasambhavā
||54||पूजनाद्देवदेवेश वृद्धिमेष्यति मानवैः ।
व्यास उवाच ।
इति दत्त्वा वरान्वाणी विरराम खसम्भवा
bhagavānapi prītātmā hyabhavacchravaṇādiva |
samāpya vidhivadyajñaṃ bhagavānharirīśvaraḥ
||55||भगवानपि प्रीतात्मा ह्यभवच्छ्रवणादिव ।
समाप्य विधिवद्यज्ञं भगवान्हरिरीश्वरः
visarjayitvā tāndevānbrahmaputrānmunīnatha |
jagāmānucaraiḥ sārdhaṃ vaikuṇṭhaṃ garuḍadhvajaḥ
||56||विसर्जयित्वा तान्देवान्ब्रह्मपुत्रान्मुनीनथ ।
जगामानुचरैः सार्धं वैकुण्ठं गरुडध्वजः
svāni svāni ca dhiṣṇyāni punaḥ sarve surāstataḥ |
munayo vismitā vārtāṃ kurvantaste parasparam
||57||स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि पुनः सर्वे सुरास्ततः ।
मुनयो विस्मिता वार्तां कुर्वन्तस्ते परस्परम्
yayuḥ pramuditāḥ kāmaṃ svāśramānpāvanānatha
||58||ययुः प्रमुदिताः कामं स्वाश्रमान्पावनानथ
śrutvā vāṇīṃ paramaviśadāṃ vyomajāṃ śrotraramyāṃ sarveṣāṃ vai prakṛtiviṣaye bhaktibhāvaśca jātaḥ |
cakruḥ sarve dvijamunigaṇāḥ pūjanaṃ bhaktiyuktā- stasyāḥ kāmaṃ nikhilaphaladaṃ cāgamoktaṃ munīndrāḥ
||59||श्रुत्वा वाणीं परमविशदां व्योमजां श्रोत्ररम्यां सर्वेषां वै प्रकृतिविषये भक्तिभावश्च जातः ।
चक्रुः सर्वे द्विजमुनिगणाः पूजनं भक्तियुक्ता- स्तस्याः कामं निखिलफलदं चागमोक्तं मुनीन्द्राः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ambikāmakhasya viṣṇunānuṣṭhānavarṇanaṃ trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||