rāmāya devīvaradānam
vyāsa uvāca
evaṃ tau saṃvidaṃ kṛtvā yāvattūṣṇīṃ babhūvatuḥ |
ājagāma tadā''kāśānnārado bhagavānṛṣiḥ
||1||एवं तौ संविदं कृत्वा यावत्तूष्णीं बभूवतुः ।
आजगाम तदाऽऽकाशान्नारदो भगवानृषिः
raṇayanmahatīṃ vīṇāṃ svaragrāmavibhūṣitām |
gāyanbṛhadrathaṃ sāma tadā tamupatasthivān
||2||रणयन्महतीं वीणां स्वरग्रामविभूषिताम् ।
गायन्बृहद्रथं साम तदा तमुपतस्थिवान्
dṛṣṭvā taṃ rāma utthāya dadāvatha vṛṣaṃ śubham |
āsanaṃ cārghyapādyañca kṛtavānamitadyutiḥ
||3||दृष्ट्वा तं राम उत्थाय ददावथ वृषं शुभम् ।
आसनं चार्घ्यपाद्यञ्च कृतवानमितद्युतिः
pūjāṃ paramikāṃ kṛtvā kṛtāñjalirupasthitaḥ |
upaviṣṭaḥ samīpe tu kṛtājño muninā hariḥ
||4||पूजां परमिकां कृत्वा कृताञ्जलिरुपस्थितः ।
उपविष्टः समीपे तु कृताज्ञो मुनिना हरिः
upaviṣṭaṃ tadā rāmaṃ sānujaṃ duḥkhamānasam |
papraccha nāradaḥ prītyā kuśalaṃ munisattamaḥ
||5||उपविष्टं तदा रामं सानुजं दुःखमानसम् ।
पप्रच्छ नारदः प्रीत्या कुशलं मुनिसत्तमः
kathaṃ rāghava śokārto yathā vai prākṛto naraḥ |
hṛtāṃ sītāṃ ca jānāmi rāvaṇena durātmanā
||6||कथं राघव शोकार्तो यथा वै प्राकृतो नरः ।
हृतां सीतां च जानामि रावणेन दुरात्मना
surasadmagataścāhaṃ śrutavāñjanakātmajām |
paulastyena hṛtāṃ mohānmaraṇaṃ svamajānatā
||7||सुरसद्मगतश्चाहं श्रुतवाञ्जनकात्मजाम् ।
पौलस्त्येन हृतां मोहान्मरणं स्वमजानता
tava janma ca kākutstha paulastyanidhanāya vai |
maithilīharaṇaṃ jātametadarthaṃ narādhipa
||8||तव जन्म च काकुत्स्थ पौलस्त्यनिधनाय वै ।
मैथिलीहरणं जातमेतदर्थं नराधिप
pūrvajanmani vaidehī muniputrī tapasvinī |
rāvaṇena vane dṛṣṭā tapasyantī śucismitā
||9||पूर्वजन्मनि वैदेही मुनिपुत्री तपस्विनी ।
रावणेन वने दृष्टा तपस्यन्ती शुचिस्मिता
prārthitā rāvaṇenāsau bhava bhāryeti rāghava |
tiraskṛtastayā'sau vai jagrāha kabaraṃ balāt
||10||प्रार्थिता रावणेनासौ भव भार्येति राघव ।
तिरस्कृतस्तयाऽसौ वै जग्राह कबरं बलात्
śaśāpa tatkṣaṇaṃ rāma rāvaṇaṃ tāpasī bhṛśam |
kupitā tyaktumicchantī dehaṃ saṃsparśadūṣitam
||11||शशाप तत्क्षणं राम रावणं तापसी भृशम् ।
कुपिता त्यक्तुमिच्छन्ती देहं संस्पर्शदूषितम्
durātmaṃstava nāśārthaṃ bhaviṣyāmi dharātale |
ayonijā varā nārī tyaktvā dehaṃ jahāvapi
||12||दुरात्मंस्तव नाशार्थं भविष्यामि धरातले ।
अयोनिजा वरा नारी त्यक्त्वा देहं जहावपि
seyaṃ ramāṃśasambhūtā gṛhītā tena rakṣasā |
vināśārthaṃ kulasyaiva vyālī sragiva sambhramāt
||13||सेयं रमांशसम्भूता गृहीता तेन रक्षसा ।
विनाशार्थं कुलस्यैव व्याली स्रगिव सम्भ्रमात्
tava janma ca kākutstha tasya nāśāya cāmaraiḥ |
prārthitasya hareraṃśādajavaṃśe'pyajanmanaḥ
||14||तव जन्म च काकुत्स्थ तस्य नाशाय चामरैः ।
प्रार्थितस्य हरेरंशादजवंशेऽप्यजन्मनः
kuru dhairyaṃ mahābāho tatra sā vartate'vaśā |
satī dharmaratā sītā tvāṃ dhyāyantī divāniśam
||15||कुरु धैर्यं महाबाहो तत्र सा वर्ततेऽवशा ।
सती धर्मरता सीता त्वां ध्यायन्ती दिवानिशम्
kāmadhenupayaḥ pātre kṛtvā maghavatā svayam |
pānārthaṃ preṣitaṃ tasyāḥ pītaṃ caivāmṛtaṃ yathā
||16||कामधेनुपयः पात्रे कृत्वा मघवता स्वयम् ।
पानार्थं प्रेषितं तस्याः पीतं चैवामृतं यथा
surabhīdugdhapānātsā kṣuttuḍduḥkhavivarjitā |
jātā kamalapatrākṣī vartate vīkṣitā mayā
||17||सुरभीदुग्धपानात्सा क्षुत्तुड्दुःखविवर्जिता ।
जाता कमलपत्राक्षी वर्तते वीक्षिता मया
upāyaṃ kathayāmyadya tasya nāśāya rāghava |
vrataṃ kuruṣva śraddhāvānāśvine māsi sāmpratam
||18||उपायं कथयाम्यद्य तस्य नाशाय राघव ।
व्रतं कुरुष्व श्रद्धावानाश्विने मासि साम्प्रतम्
navarātropavāsañca bhagavatyāḥ prapūjanam |
sarvasiddhikaraṃ rāma japahomavidhānataḥ
||19||नवरात्रोपवासञ्च भगवत्याः प्रपूजनम् ।
सर्वसिद्धिकरं राम जपहोमविधानतः
meghyaiśca paśubhirdevyā baliṃ dattvā viśaṃsitaiḥ |
daśāṃśaṃ havanaṃ kṛtvā saśaktastvaṃ bhaviṣyasi
||20||मेघ्यैश्च पशुभिर्देव्या बलिं दत्त्वा विशंसितैः ।
दशांशं हवनं कृत्वा सशक्तस्त्वं भविष्यसि
viṣṇunā caritaṃ pūrvaṃ mahādevena brahmaṇā |
tathā maghavatā cīrṇaṃ svargamadhyasthitena vai
||21||विष्णुना चरितं पूर्वं महादेवेन ब्रह्मणा ।
तथा मघवता चीर्णं स्वर्गमध्यस्थितेन वै
sukhinā rāma kartavyaṃ navarātravrataṃ śubham |
viśeṣeṇa ca kartavyaṃ puṃsā kaṣṭagatena vai
||22||सुखिना राम कर्तव्यं नवरात्रव्रतं शुभम् ।
विशेषेण च कर्तव्यं पुंसा कष्टगतेन वै
viśvāmitreṇa kākutstha kṛtametanna saṃśayaḥ |
bhṛguṇā'tha vasiṣṭhena kaśyapena tathaiva ca
||23||विश्वामित्रेण काकुत्स्थ कृतमेतन्न संशयः ।
भृगुणाऽथ वसिष्ठेन कश्यपेन तथैव च
guruṇā hṛtadāreṇa kṛtametanmahāvratam |
tasmāttvaṃ kuru rājendra rāvaṇasya vadhāya ca
||24||गुरुणा हृतदारेण कृतमेतन्महाव्रतम् ।
तस्मात्त्वं कुरु राजेन्द्र रावणस्य वधाय च
indreṇa vṛtranāśāya kṛtaṃ vratamanuttamam |
tripurasya vināśāya śivenāpi purā kṛtam
||25||इन्द्रेण वृत्रनाशाय कृतं व्रतमनुत्तमम् ।
त्रिपुरस्य विनाशाय शिवेनापि पुरा कृतम्
hariṇā madhunāśāya kṛtaṃ merau mahāmate |
vidhivatkuru kākutstha vratametadatandritaḥ
||26||हरिणा मधुनाशाय कृतं मेरौ महामते ।
विधिवत्कुरु काकुत्स्थ व्रतमेतदतन्द्रितः
śrīrāma uvāca
kā devī kiṃ prabhāvā sā kuto jātā kimāhvayā |
vrataṃ kiṃ vidhivadbrūhi sarvajño'si dayānidhe
||27||का देवी किं प्रभावा सा कुतो जाता किमाह्वया ।
व्रतं किं विधिवद्ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि दयानिधे
nārada uvāca
śṛṇu rāma sadā nityā śaktirādyā sanātanī |
sarvakāmapradā devī pūjitā duḥkhanāśinī
||28||शृणु राम सदा नित्या शक्तिराद्या सनातनी ।
सर्वकामप्रदा देवी पूजिता दुःखनाशिनी
kāraṇaṃ sarvajantūnāṃ brahmādīnāṃ raghūdvaha |
tasyāḥ śaktiṃ vinā ko'pi spandituṃ na kṣamo bhavet
||29||कारणं सर्वजन्तूनां ब्रह्मादीनां रघूद्वह ।
तस्याः शक्तिं विना कोऽपि स्पन्दितुं न क्षमो भवेत्
viṣṇoḥ pālanaśaktiḥ sā kartṛśaktiḥ piturmama |
rudrasya nāśaśaktiḥ sā tvanyāśaktiḥ parā śivā
||30||विष्णोः पालनशक्तिः सा कर्तृशक्तिः पितुर्मम ।
रुद्रस्य नाशशक्तिः सा त्वन्याशक्तिः परा शिवा
yacca kiñcitkvacidvastu sadasadbhuvanatraye |
tasya sarvasya yā śaktistadutpattiḥ kuto bhavet
||31||यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु सदसद्भुवनत्रये ।
तस्य सर्वस्य या शक्तिस्तदुत्पत्तिः कुतो भवेत्
na brahmā na yadā viṣṇurna rudro na divākaraḥ |
na cendrādyāḥ surāḥ sarve na dharā na dharādharāḥ
||32||न ब्रह्मा न यदा विष्णुर्न रुद्रो न दिवाकरः ।
न चेन्द्राद्याः सुराः सर्वे न धरा न धराधराः
tadā sā prakṛtiḥ pūrṇā puruṣeṇa pareṇa vai |
saṃyutā viharatyeva yugādau nirguṇā śivā
||33||तदा सा प्रकृतिः पूर्णा पुरुषेण परेण वै ।
संयुता विहरत्येव युगादौ निर्गुणा शिवा
sā bhūtvā saguṇā paścātkaroti bhuvanatrayam |
pūrvaṃ saṃsṛjya brahmādīndattvā śaktīśca sarvaśaḥ
||34||सा भूत्वा सगुणा पश्चात्करोति भुवनत्रयम् ।
पूर्वं संसृज्य ब्रह्मादीन्दत्त्वा शक्तीश्च सर्वशः
tāṃ jñātvā mucyate janturjanmasaṃsārabandhanāt |
sā vidyā paramā jñeyā vedādyā vedakāriṇī
||35||तां ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ।
सा विद्या परमा ज्ञेया वेदाद्या वेदकारिणी
asaṃkhyātāni nāmāni tasyā brahmādibhiḥ kila |
guṇakarmavidhānaistu kalpitāni ca kiṃ bruve
||36||असंख्यातानि नामानि तस्या ब्रह्मादिभिः किल ।
गुणकर्मविधानैस्तु कल्पितानि च किं ब्रुवे
akārādikṣakārāntaiḥ svarairvarṇaistu yojitaiḥ |
asaṃkhyeyāni nāmāni bhavanti raghunandana
||37||अकारादिक्षकारान्तैः स्वरैर्वर्णैस्तु योजितैः ।
असंख्येयानि नामानि भवन्ति रघुनन्दन
rāma uvāca
vidhiṃ me brūhi viprarṣe vratasyāsya samāsataḥ |
karomyadyaiva śraddhāvāñchrīdevyāḥ pūjanaṃ tathā
||38||विधिं मे ब्रूहि विप्रर्षे व्रतस्यास्य समासतः ।
करोम्यद्यैव श्रद्धावाञ्छ्रीदेव्याः पूजनं तथा
nārada uvāca
pīṭhaṃ kṛtvā same sthāne saṃsthāpya jagadambikām |
upavāsānnavaiva tvaṃ kuru rāma vidhānataḥ
||39||पीठं कृत्वा समे स्थाने संस्थाप्य जगदम्बिकाम् ।
उपवासान्नवैव त्वं कुरु राम विधानतः
ācāryo'haṃ bhaviṣyāmi karmaṇyasminmahīpate |
devakāryavidhānārthamutsāhaṃ prakaromyaham
||40||आचार्योऽहं भविष्यामि कर्मण्यस्मिन्महीपते ।
देवकार्यविधानार्थमुत्साहं प्रकरोम्यहम्
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ matvā rāmaḥ pratāpavān |
kārayitvā śubhaṃ pīṭhaṃ sthāpayitvāmbikāṃ śivām
||41||तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं मत्वा रामः प्रतापवान् ।
कारयित्वा शुभं पीठं स्थापयित्वाम्बिकां शिवाम्
vidhivatpūjanaṃ tasyāścakāra vratavān hariḥ |
samprāpte cāśvine māsi tasmingirivare tadā
||42||विधिवत्पूजनं तस्याश्चकार व्रतवान् हरिः ।
सम्प्राप्ते चाश्विने मासि तस्मिन्गिरिवरे तदा
upavāsaparo rāmaḥ kṛtavānvratamuttamam |
homañca vidhivattatra balidānañca pūjanam
||43||उपवासपरो रामः कृतवान्व्रतमुत्तमम् ।
होमञ्च विधिवत्तत्र बलिदानञ्च पूजनम्
bhrātarau cakratuḥ premṇā vrataṃ nāradasammatam |
aṣṭamyāṃ madhyarātre tu devī bhagavatī hi sā
||44||भ्रातरौ चक्रतुः प्रेम्णा व्रतं नारदसम्मतम् ।
अष्टम्यां मध्यरात्रे तु देवी भगवती हि सा
siṃhārūḍhā dadau tatra darśanaṃ pratipūjitā |
giriśṛṅge sthitovāca rāghavaṃ sānujaṃ girā
||45||सिंहारूढा ददौ तत्र दर्शनं प्रतिपूजिता ।
गिरिशृङ्गे स्थितोवाच राघवं सानुजं गिरा
meghagambhīrayā cedaṃ bhaktibhāvena toṣitā |
devyuvāca |
rāma rāma mahābāho tuṣṭā'smyadma vratena te
||46||मेघगम्भीरया चेदं भक्तिभावेन तोषिता ।
देव्युवाच ।
राम राम महाबाहो तुष्टाऽस्म्यद्म व्रतेन ते
prārthayasva varaṃ kāmaṃ yatte manasi vartate |
nārāyaṇāṃśasambhūtastvaṃ vaṃśe mānave'naghe
||47||प्रार्थयस्व वरं कामं यत्ते मनसि वर्तते ।
नारायणांशसम्भूतस्त्वं वंशे मानवेऽनघे
rāvaṇasya vadhāyaiva prārthitastvamarairasi |
purā matsyatanuṃ kṛtvā hatvā ghorañca rākṣasam
||48||रावणस्य वधायैव प्रार्थितस्त्वमरैरसि ।
पुरा मत्स्यतनुं कृत्वा हत्वा घोरञ्च राक्षसम्
tvayā vai rakṣitā vedāḥ surāṇāṃ hitamicchatā |
bhūtvā kacchaparūpastu dhṛtavānmandaraṃ girim
||49||त्वया वै रक्षिता वेदाः सुराणां हितमिच्छता ।
भूत्वा कच्छपरूपस्तु धृतवान्मन्दरं गिरिम्
akūpāraṃ pramanthānaṃ kṛtvā devānapoṣayaḥ |
kolarūpaṃ paraṃ kṛtvā daśanāgreṇa medinīm
||50||अकूपारं प्रमन्थानं कृत्वा देवानपोषयः ।
कोलरूपं परं कृत्वा दशनाग्रेण मेदिनीम्
dhṛtavānasi yadrāma hiraṇyākṣaṃ jaghāna ca |
nārasiṃhīṃ tanuṃ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ purā
||51||धृतवानसि यद्राम हिरण्याक्षं जघान च ।
नारसिंहीं तनुं कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुरा
prahlādaṃ rāma rakṣitvā hatavānasi rāghava |
vāmanaṃ vapurāsthāya purā chalitavānbalim
||52||प्रह्लादं राम रक्षित्वा हतवानसि राघव ।
वामनं वपुरास्थाय पुरा छलितवान्बलिम्
bhūtvendrasyānujaḥ kāmaṃ devakāryaprasādhakaḥ |
jamadagnisutastvaṃ me viṣṇoraṃśena saṅgataḥ
||53||भूत्वेन्द्रस्यानुजः कामं देवकार्यप्रसाधकः ।
जमदग्निसुतस्त्वं मे विष्णोरंशेन सङ्गतः
kṛtvāntaṃ kṣatriyāṇāṃ tu dānaṃ bhūmeradāddvije |
tathedānīṃ tu kākutstha jāto daśarathātmaja
||54||कृत्वान्तं क्षत्रियाणां तु दानं भूमेरदाद्द्विजे ।
तथेदानीं तु काकुत्स्थ जातो दशरथात्मज
prārthitastu suraiḥ sarvai rāvaṇenātipīḍitaiḥ |
kapayaste sahāyā vai devāṃśā balavattarāḥ
||55||प्रार्थितस्तु सुरैः सर्वै रावणेनातिपीडितैः ।
कपयस्ते सहाया वै देवांशा बलवत्तराः
bhaviṣyanti naravyāghra macchaktisaṃyutā hyamī |
śeṣāṃśo'pyanujaste'yaṃ rāvaṇātmajanāśakaḥ
||56||भविष्यन्ति नरव्याघ्र मच्छक्तिसंयुता ह्यमी ।
शेषांशोऽप्यनुजस्तेऽयं रावणात्मजनाशकः
bhaviṣyati na sandehaḥ kartavyo'tra tvayā'nagha |
vasante sevanaṃ kāryaṃ tvayā tatrātiśraddhayā
||57||भविष्यति न सन्देहः कर्तव्योऽत्र त्वयाऽनघ ।
वसन्ते सेवनं कार्यं त्वया तत्रातिश्रद्धया
hatvā'tha rāvaṇaṃ pāpaṃ kuru rājyaṃ yathāsukham |
ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇi pṛthivītale
||58||हत्वाऽथ रावणं पापं कुरु राज्यं यथासुखम् ।
एकादश सहस्राणि वर्षाणि पृथिवीतले
kṛtvā rājyaṃ raghuśreṣṭha gantā'si tridivaṃ punaḥ |
vyāsa uvāca |
ityuktvāntardadhe devī rāmastu prītamānasaḥ
||59||कृत्वा राज्यं रघुश्रेष्ठ गन्ताऽसि त्रिदिवं पुनः ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी रामस्तु प्रीतमानसः
samāpya tadvrataṃ cakre prayāṇaṃ daśamīdine |
vijayāpūjanaṃ kṛtvā dattvā dānānyanekaśaḥ
||60||समाप्य तद्व्रतं चक्रे प्रयाणं दशमीदिने ।
विजयापूजनं कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः
kapipatibalayuktaḥ sānujaḥ śrīpatiśca prakaṭaparamaśaktyā preritaḥ pūrṇakāmaḥ |
udadhitaṭagato'sau setubandhaṃ vidhāyā- pyahanadamaraśatruṃ rāvaṇaṃ gītakīrtiḥ
||61||कपिपतिबलयुक्तः सानुजः श्रीपतिश्च प्रकटपरमशक्त्या प्रेरितः पूर्णकामः ।
उदधितटगतोऽसौ सेतुबन्धं विधाया- प्यहनदमरशत्रुं रावणं गीतकीर्तिः
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā devyāścaritamuttamam |
sa bhuktvā vipulānbhogānprāpnoti paramaṃ padam
||62||यः शृणोति नरो भक्त्या देव्याश्चरितमुत्तमम् ।
स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्प्राप्नोति परमं पदम्
santyanyāni purāṇāni vistarāṇi bahūni ca |
śrīmadbhāgavatasyāsya na tulyānīti me matiḥ
||63||सन्त्यन्यानि पुराणानि विस्तराणि बहूनि च ।
श्रीमद्भागवतस्यास्य न तुल्यानीति मे मतिः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe rāmāya devīvaradānaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||