satyavratākhyānavarṇanam
janamejaya uvāca
ko'sau satyavrato nāma brāhmaṇo dvijasattamaḥ |
kasmindeśe samutpannaḥ kīdṛśaśca vadasva me
||1||कोऽसौ सत्यव्रतो नाम ब्राह्मणो द्विजसत्तमः ।
कस्मिन्देशे समुत्पन्नः कीदृशश्च वदस्व मे
kathaṃ tena śrutaḥ śabdaḥ kathamuccāritaḥ punaḥ |
siddhiśca kīdṛśī jātā tasya viprasya tatkṣaṇāt
||2||कथं तेन श्रुतः शब्दः कथमुच्चारितः पुनः ।
सिद्धिश्च कीदृशी जाता तस्य विप्रस्य तत्क्षणात्
kathaṃ tuṣṭā bhavānī sā sarvajñā sarvasaṃsthitā |
vistareṇa vadasvādya kathāmetāṃ manoramām
||3||कथं तुष्टा भवानी सा सर्वज्ञा सर्वसंस्थिता ।
विस्तरेण वदस्वाद्य कथामेतां मनोरमाम्
sūta uvāca
iti pṛṣṭastadā rājñā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
uvāca paramodāraṃ vacanaṃ rasavacchuci
||4||इति पृष्टस्तदा राज्ञा व्यासः सत्यवतीसुतः ।
उवाच परमोदारं वचनं रसवच्छुचि
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām |
śrutā munisamājeṣu mayā pūrvaṃ kurūdvaha
||5||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् ।
श्रुता मुनिसमाजेषु मया पूर्वं कुरूद्वह
ekadā'haṃ kuruśreṣṭha kurvaṃstīrthāṭanaṃ śuci |
samprāpto naimiṣāraṇyaṃ pāvanaṃ munisevitam
||6||एकदाऽहं कुरुश्रेष्ठ कुर्वंस्तीर्थाटनं शुचि ।
सम्प्राप्तो नैमिषारण्यं पावनं मुनिसेवितम्
praṇamyāhaṃ munīnsarvān sthitastatra varāśrame |
vidhiputrāstu yatrāsañjīvanmuktā mahāvratāḥ
||7||प्रणम्याहं मुनीन्सर्वान् स्थितस्तत्र वराश्रमे ।
विधिपुत्रास्तु यत्रासञ्जीवन्मुक्ता महाव्रताः
kathāprasaṃga evāsīttatra viprasamāgame |
jamadagnistu papraccha munīnevaṃ samāsthitaḥ
||8||कथाप्रसंग एवासीत्तत्र विप्रसमागमे ।
जमदग्निस्तु पप्रच्छ मुनीनेवं समास्थितः
jamadagniruvāca
sandeho'sti mahābhāgā mama cetasi tāpasāḥ |
samājeṣu munīnāṃ vai niḥsandeho bhavāmyaham
||9||सन्देहोऽस्ति महाभागा मम चेतसि तापसाः ।
समाजेषु मुनीनां वै निःसन्देहो भवाम्यहम्
brahmā viṣṇustathā rudro maghavā varuṇo'nalaḥ |
kuberaḥ pavanastvaṣṭā senānīśca gaṇādhipaḥ
||10||ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो मघवा वरुणोऽनलः ।
कुबेरः पवनस्त्वष्टा सेनानीश्च गणाधिपः
sūryo'śvinau bhagaḥ pūṣā niśānātho grahāstathā |
ārādhanīyatamaḥ ko'tra vāñchitārthaphalapradaḥ
||11||सूर्योऽश्विनौ भगः पूषा निशानाथो ग्रहास्तथा ।
आराधनीयतमः कोऽत्र वाञ्छितार्थफलप्रदः
sukhasevyaśca satataṃ cāśutoṣaśca mānadāḥ |
bruvantu munayaḥ śīghraṃ sarvajñāḥ saṃśitavratāḥ
||12||सुखसेव्यश्च सततं चाशुतोषश्च मानदाः ।
ब्रुवन्तु मुनयः शीघ्रं सर्वज्ञाः संशितव्रताः
evaṃ praśne kṛte tatra lomaśo vākyamabravīt |
jamadagne śṛṇuṣvaitadyatpṛṣṭaṃ vai tvayā'dhunā
||13||एवं प्रश्ने कृते तत्र लोमशो वाक्यमब्रवीत् ।
जमदग्ने शृणुष्वैतद्यत्पृष्टं वै त्वयाऽधुना
sevanīyatamā śaktiḥ sarveṣāṃ śubhamicchatām |
parā prakṛtirādyā ca sarvagā sarvadā śivā
||14||सेवनीयतमा शक्तिः सर्वेषां शुभमिच्छताम् ।
परा प्रकृतिराद्या च सर्वगा सर्वदा शिवा
devānāṃ jananī saiva brahmādīnāṃ mahātmanām |
ādiprakṛtimūlaṃ sā saṃsārapādapasya vai
||15||देवानां जननी सैव ब्रह्मादीनां महात्मनाम् ।
आदिप्रकृतिमूलं सा संसारपादपस्य वै
smṛtā coccāritā devī dadāti kila vāñchitam |
sarvadaivārdracittā sā varadānāya sevitā
||16||स्मृता चोच्चारिता देवी ददाति किल वाञ्छितम् ।
सर्वदैवार्द्रचित्ता सा वरदानाय सेविता
itihāsaṃ pravakṣyāmi śṛṇvantu munayaḥ śubham |
akṣaroccāraṇādeva yathā prāptaṃ dvijena vai
||17||इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनयः शुभम् ।
अक्षरोच्चारणादेव यथा प्राप्तं द्विजेन वै
kosaleṣu dvijaḥ kaściddevadatteti viśrutaḥ |
anapatyaścakāreṣṭiṃ putrāya vidhipūrvakam
||18||कोसलेषु द्विजः कश्चिद्देवदत्तेति विश्रुतः ।
अनपत्यश्चकारेष्टिं पुत्राय विधिपूर्वकम्
tamasātīramāsthāya kṛtvā maṇḍapamuttamam |
dvijānāhūya vedajñānsatrakarmaviśāradān
||19||तमसातीरमास्थाय कृत्वा मण्डपमुत्तमम् ।
द्विजानाहूय वेदज्ञान्सत्रकर्मविशारदान्
kṛtvā vedīṃ vidhānena sthāpayitvā vibhāvasūn |
putreṣṭiṃ vidhivattatra cakāra dvijasattamaḥ
||20||कृत्वा वेदीं विधानेन स्थापयित्वा विभावसून् ।
पुत्रेष्टिं विधिवत्तत्र चकार द्विजसत्तमः
brahmāṇaṃ kalpayāmāsa suhotraṃ munisattamam |
adhvaryuṃ yājñavalkyaṃ ca hotāraṃ ca bṛhaspatim
||21||ब्रह्माणं कल्पयामास सुहोत्रं मुनिसत्तमम् ।
अध्वर्युं याज्ञवल्क्यं च होतारं च बृहस्पतिम्
prastotāraṃ tathā pailamudgātāraṃ ca gobhilam |
sabhyānanyānmunīnkṛtvā vidhivatpradadau vasu
||22||प्रस्तोतारं तथा पैलमुद्गातारं च गोभिलम् ।
सभ्यानन्यान्मुनीन्कृत्वा विधिवत्प्रददौ वसु
udgātā sāmagaḥ śreṣṭhaḥ saptasvarasamanvitam |
rathantaramagāyattu svaritena samanvitam
||23||उद्गाता सामगः श्रेष्ठः सप्तस्वरसमन्वितम् ।
रथन्तरमगायत्तु स्वरितेन समन्वितम्
tadā'sya svarabhaṅgo'bhūtkṛte śvāse muhurmuhuḥ |
devadattaścukopāśu gobhilaṃ pratyuvāca ha
||24||तदाऽस्य स्वरभङ्गोऽभूत्कृते श्वासे मुहुर्मुहुः ।
देवदत्तश्चुकोपाशु गोभिलं प्रत्युवाच ह
mūrkho'si munimukhyādya svarabhaṅgastvayā kṛtaḥ |
kāmyakarmaṇi sañjāte putrārthaṃ yajataśca me
||25||मूर्खोऽसि मुनिमुख्याद्य स्वरभङ्गस्त्वया कृतः ।
काम्यकर्मणि सञ्जाते पुत्रार्थं यजतश्च मे
gobhilastu tadovāca devadattaṃ sukopitaḥ |
mūrkhaste bhavitā putraḥ śaṭhaḥ śabdavivarjitaḥ
||26||गोभिलस्तु तदोवाच देवदत्तं सुकोपितः ।
मूर्खस्ते भविता पुत्रः शठः शब्दविवर्जितः
sarvaprāṇiśarīre tu śvāsocchvāsaḥ sudurgrahaḥ |
na me'tra dūṣaṇaṃ kiṃcitsvarabhaṅge mahāmate
||27||सर्वप्राणिशरीरे तु श्वासोच्छ्वासः सुदुर्ग्रहः ।
न मेऽत्र दूषणं किंचित्स्वरभङ्गे महामते
tacchrutvā vacanaṃ tasya gobhilasya mahātmanaḥ |
śāpādbhīto devadattastamuvācātiduḥkhitaḥ
||28||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गोभिलस्य महात्मनः ।
शापाद्भीतो देवदत्तस्तमुवाचातिदुःखितः
kathaṃ kruddho'si viprendra vṛthā mayi nirāgasi |
akrodhanā hi munayo bhavanti sukhadāḥ sadā
||29||कथं क्रुद्धोऽसि विप्रेन्द्र वृथा मयि निरागसि ।
अक्रोधना हि मुनयो भवन्ति सुखदाः सदा
svalpe'parādhe viprendra kathaṃ śaptastvayā hyaham |
aputro'haṃ sutaptaḥ prāk tāpayuktaḥ punaḥ kṛtaḥ
||30||स्वल्पेऽपराधे विप्रेन्द्र कथं शप्तस्त्वया ह्यहम् ।
अपुत्रोऽहं सुतप्तः प्राक् तापयुक्तः पुनः कृतः
mūrkhaputrādaputratvaṃ varaṃ vedavido viduḥ |
tathāpi brāhmaṇo mūrkhaḥ sarveṣāṃ nindya eva hi
||31||मूर्खपुत्रादपुत्रत्वं वरं वेदविदो विदुः ।
तथापि ब्राह्मणो मूर्खः सर्वेषां निन्द्य एव हि
paśuvacchūdravaccaiva na yogyaḥ sarvakarmasu |
kiṃ karomīha mūrkheṇa putreṇa dvijasattama
||32||पशुवच्छूद्रवच्चैव न योग्यः सर्वकर्मसु ।
किं करोमीह मूर्खेण पुत्रेण द्विजसत्तम
yathā śūdrastathā mūrkho brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ |
na pūjārho na dānārho nindyaśca sarvakarmasu
||33||यथा शूद्रस्तथा मूर्खो ब्राह्मणो नात्र संशयः ।
न पूजार्हो न दानार्हो निन्द्यश्च सर्वकर्मसु
deśe vai vasamānaśca brāhmaṇo vedavarjitaḥ |
karadaḥ śūdravaccaiva mantavyaḥ sa ca bhūbhujā
||34||देशे वै वसमानश्च ब्राह्मणो वेदवर्जितः ।
करदः शूद्रवच्चैव मन्तव्यः स च भूभुजा
nāsane pitṛkāryeṣu devakāryeṣu sa dvijaḥ |
mūrkhaḥ samupaveśyaśca kāryaśca phalamicchatā
||35||नासने पितृकार्येषु देवकार्येषु स द्विजः ।
मूर्खः समुपवेश्यश्च कार्यश्च फलमिच्छता
rājñā śūdrasamo jñeyo na yojyaḥ sarvakarmasu |
karṣakastu dvijaḥ kāryo brāhmaṇo vedavarjitaḥ
||36||राज्ञा शूद्रसमो ज्ञेयो न योज्यः सर्वकर्मसु ।
कर्षकस्तु द्विजः कार्यो ब्राह्मणो वेदवर्जितः
vinā vipreṇa kartavyaṃ śrāddhaṃ kuśacaṭena vai |
na tu vipreṇa mūrkheṇa śrāddhaṃ kāryaṃ kadācana
||37||विना विप्रेण कर्तव्यं श्राद्धं कुशचटेन वै ।
न तु विप्रेण मूर्खेण श्राद्धं कार्यं कदाचन
āhārādadhikaṃ cānnaṃ na dātavyamapaṇḍite |
dātā narakamāpnoti grahītā tu viśeṣataḥ
||38||आहारादधिकं चान्नं न दातव्यमपण्डिते ।
दाता नरकमाप्नोति ग्रहीता तु विशेषतः
dhigrājyaṃ tasya rājño vai yasya deśe'budhā janāḥ |
pūjyante brāhmaṇā mūrkhā dānamānādikairapi
||39||धिग्राज्यं तस्य राज्ञो वै यस्य देशेऽबुधा जनाः ।
पूज्यन्ते ब्राह्मणा मूर्खा दानमानादिकैरपि
āsane pūjane dāne yatra bhedo na cāṇvapi |
mūrkhapaṇḍitayorbhedo jñātavyo vibudhena vai
||40||आसने पूजने दाने यत्र भेदो न चाण्वपि ।
मूर्खपण्डितयोर्भेदो ज्ञातव्यो विबुधेन वै
mūrkhā yatra sugarviṣṭhā dānamānaparigrahaiḥ |
tasmindeśe na vastavyaṃ paṇḍitena kathañcana
||41||मूर्खा यत्र सुगर्विष्ठा दानमानपरिग्रहैः ।
तस्मिन्देशे न वस्तव्यं पण्डितेन कथञ्चन
asatāmupakārāya durjanānāṃ vibhūtayaḥ |
picumandaḥ phalāḍhyo'pi kākairevopabhujyate
||42||असतामुपकाराय दुर्जनानां विभूतयः ।
पिचुमन्दः फलाढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते
bhuktvānnaṃ vedavidvipro vedābhyāsaṃ karoti vai |
krīḍanti pūrvajāstasya svarge pramuditāḥ kila
||43||भुक्त्वान्नं वेदविद्विप्रो वेदाभ्यासं करोति वै ।
क्रीडन्ति पूर्वजास्तस्य स्वर्गे प्रमुदिताः किल
gobhilātaḥ vimuktaṃ vai tvayā vedaviduttama |
saṃsāre mūrkhaputratvaṃ maraṇādatigarhitam
||44||गोभिलातः विमुक्तं वै त्वया वेदविदुत्तम ।
संसारे मूर्खपुत्रत्वं मरणादतिगर्हितम्
kṛpāṃ kuru mahābhāga śāpasyānugrahaṃ prati |
dīnoddhāraṇaśakto'si patāmi tava pādayoḥ
||45||कृपां कुरु महाभाग शापस्यानुग्रहं प्रति ।
दीनोद्धारणशक्तोऽसि पतामि तव पादयोः
lomaśa uvāca
ityuktvā devadattastu patitastasya pādayoḥ |
stuvandīnahṛdatyarthaṃ kṛpaṇaḥ sāśrulocanaḥ
||46||इत्युक्त्वा देवदत्तस्तु पतितस्तस्य पादयोः ।
स्तुवन्दीनहृदत्यर्थं कृपणः साश्रुलोचनः
gobhilastu tadā tatra dṛṣṭvā taṃ dīnacetasam |
kṣaṇakopā mahānto vai pāpiṣṭhāḥ kalpakopanāḥ
||47||गोभिलस्तु तदा तत्र दृष्ट्वा तं दीनचेतसम् ।
क्षणकोपा महान्तो वै पापिष्ठाः कल्पकोपनाः
jalaṃ svabhāvataḥ śītaṃ pāvakātapayogataḥ |
uṣṇaṃ bhavati tacchīghraṃ tadvinā śiśiraṃ bhavet
||48||जलं स्वभावतः शीतं पावकातपयोगतः ।
उष्णं भवति तच्छीघ्रं तद्विना शिशिरं भवेत्
dayāvāngobhilastvāha devadattaṃ suduḥkhitam |
mūrkho bhūtvā sutaste vai vidvānapi bhaviṣyati
||49||दयावान्गोभिलस्त्वाह देवदत्तं सुदुःखितम् ।
मूर्खो भूत्वा सुतस्ते वै विद्वानपि भविष्यति
iti dattavaraḥ so'tha mudito'bhūddvijarṣabhaḥ |
iṣṭiṃ samāpya viprānvai visasarja yathāvidhi
||50||इति दत्तवरः सोऽथ मुदितोऽभूद्द्विजर्षभः ।
इष्टिं समाप्य विप्रान्वै विससर्ज यथाविधि
kālena kiyatā tasya bhāryā rūpamatī satī |
garbhaṃ dadhāra kāle sā rohiṇī rohiṇīsamā
||51||कालेन कियता तस्य भार्या रूपमती सती ।
गर्भं दधार काले सा रोहिणी रोहिणीसमा
garbhādhānādikaṃ karma cakāra vidhivaddvijaḥ |
puṃsavanavidhānañca śṛṅgārakaraṇaṃ tathā
||52||गर्भाधानादिकं कर्म चकार विधिवद्द्विजः ।
पुंसवनविधानञ्च शृङ्गारकरणं तथा
sīmantonnayanañcaiva kṛtaṃ vedavidhānataḥ |
dadau dānāni mudito matveṣṭiṃ saphalāṃ tathā
||53||सीमन्तोन्नयनञ्चैव कृतं वेदविधानतः ।
ददौ दानानि मुदितो मत्वेष्टिं सफलां तथा
śubhe'hni suṣuve putraṃ rohiṇī rohiṇīyute |
dine lagne śubhe'tyarthaṃ jātakarma cakāra saḥ
||54||शुभेऽह्नि सुषुवे पुत्रं रोहिणी रोहिणीयुते ।
दिने लग्ने शुभेऽत्यर्थं जातकर्म चकार सः
putradarśanakaṃ kṛtvā nāmakarma cakāra ca |
utathya iti putrasya kṛtaṃ nāma purāvidā
||55||पुत्रदर्शनकं कृत्वा नामकर्म चकार च ।
उतथ्य इति पुत्रस्य कृतं नाम पुराविदा
sa cāṣṭame tathā varṣe śubhe vai śubhavāsare |
tasyopanayanaṃ karma cakāra vidhivatpitā
||56||स चाष्टमे तथा वर्षे शुभे वै शुभवासरे ।
तस्योपनयनं कर्म चकार विधिवत्पिता
vedamadhyāpayāmāsa gurustaṃ vai vrate sthitam |
noccacāra tathotathyaḥ saṃsthito mugdhavattadā
||57||वेदमध्यापयामास गुरुस्तं वै व्रते स्थितम् ।
नोच्चचार तथोतथ्यः संस्थितो मुग्धवत्तदा
bahudhā pāṭhitaḥ pitrā na dadhāra matiṃ śaṭhaḥ |
mūḍhavattiṣṭhate'tyarthaṃ taṃ śuśoca pitā tadā
||58||बहुधा पाठितः पित्रा न दधार मतिं शठः ।
मूढवत्तिष्ठतेऽत्यर्थं तं शुशोच पिता तदा
evaṃ kurvansadā'bhyāsaṃ jāto dvādaśavārṣikaḥ |
na veda vidhivatkartuṃ sandhyāvandanakaṃ vidhim
||59||एवं कुर्वन्सदाऽभ्यासं जातो द्वादशवार्षिकः ।
न वेद विधिवत्कर्तुं सन्ध्यावन्दनकं विधिम्
mūrkho'bhūditi lokeṣu gatā vārtā'tivistarā |
brāhmaṇeṣu ca sarveṣu tāpaseṣvitareṣu ca
||60||मूर्खोऽभूदिति लोकेषु गता वार्ताऽतिविस्तरा ।
ब्राह्मणेषु च सर्वेषु तापसेष्वितरेषु च
jahāsa lokastaṃ vipraṃ yatra tatra gataṃ mune |
pitā mātā ninindātha mūrkhaṃ tamatibhartsayan
||61||जहास लोकस्तं विप्रं यत्र तत्र गतं मुने ।
पिता माता निनिन्दाथ मूर्खं तमतिभर्त्सयन्
nindito'tha janaiḥ kāmaṃ pitṛbhyāmatha bāndhavaiḥ |
vairāgyamagamadvipro jagāma vanamapyasau
||62||निन्दितोऽथ जनैः कामं पितृभ्यामथ बान्धवैः ।
वैराग्यमगमद्विप्रो जगाम वनमप्यसौ
andho varastathā paṅgurna mūrkhastu varaḥ sutaḥ |
ityukto'sau pitṛbhyāṃ vai viveśa kānanaṃ prati
||63||अन्धो वरस्तथा पङ्गुर्न मूर्खस्तु वरः सुतः ।
इत्युक्तोऽसौ पितृभ्यां वै विवेश काननं प्रति
gaṃgātīre śubhe sthāne kṛtvoṭajamanuttamam |
vanyāṃ vṛttiṃ ca saṅkalpya sthitastatra samāhitaḥ
||64||गंगातीरे शुभे स्थाने कृत्वोटजमनुत्तमम् ।
वन्यां वृत्तिं च सङ्कल्प्य स्थितस्तत्र समाहितः
niyamaṃ ca paraṃ kṛtvā nāsatyaṃ prabravīmyaham |
sthitastatrāśrame ramye brahmacaryavrato hi saḥ
||65||नियमं च परं कृत्वा नासत्यं प्रब्रवीम्यहम् ।
स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये ब्रह्मचर्यव्रतो हि सः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe satyavratākhyānavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||