devīpūjāmahattvavarṇanam
vyāsa uvāca
hīnāṅgīṃ varjayetkanyāṃ kuṣṭhayuktāṃ vraṇāṅkitām |
gandhasphuritahīnāṅgīṃ viśālakulasambhavām
||1||हीनाङ्गीं वर्जयेत्कन्यां कुष्ठयुक्तां व्रणाङ्किताम् ।
गन्धस्फुरितहीनाङ्गीं विशालकुलसम्भवाम्
jātyandhāṃ kekarāṃ kāṇāṃ kurūpāṃ bahuromaśām |
santyajedrogiṇīṃ kanyāṃ raktapuṣpādināṅkitām
||2||जात्यन्धां केकरां काणां कुरूपां बहुरोमशाम् ।
सन्त्यजेद्रोगिणीं कन्यां रक्तपुष्पादिनाङ्किताम्
kṣāmāṃ garbhasamudbhūtāṃ golakāṃ kanyakodbhavām |
varjanīyāḥ sadā caitāḥ sarvapūjādikarmasu
||3||क्षामां गर्भसमुद्भूतां गोलकां कन्यकोद्भवाम् ।
वर्जनीयाः सदा चैताः सर्वपूजादिकर्मसु
arogiṇīṃ surūpāṅgīṃ sundarīṃ vraṇavarjitām |
ekavaṃśasamudbhūtāṃ kanyāṃ samyakprapūjayet
||4||अरोगिणीं सुरूपाङ्गीं सुन्दरीं व्रणवर्जिताम् ।
एकवंशसमुद्भूतां कन्यां सम्यक्प्रपूजयेत्
brāhmaṇī sarvakāryeṣu jayārthe nṛpavaṃśajā |
lābhārthe vaiśyavaṃśotthā matā vā śūdravaṃśajā
||5||ब्राह्मणी सर्वकार्येषु जयार्थे नृपवंशजा ।
लाभार्थे वैश्यवंशोत्था मता वा शूद्रवंशजा
brāhmaṇairbrahmajāḥ pūjyā rājanyairbrahmavaṃśajāḥ |
vaiśyaistrivargajāḥ pūjyāścatasraḥ pādasambhavaiḥ
||6||ब्राह्मणैर्ब्रह्मजाः पूज्या राजन्यैर्ब्रह्मवंशजाः ।
वैश्यैस्त्रिवर्गजाः पूज्याश्चतस्रः पादसम्भवैः
kārubhiścaiva vaṃśotthā yathāyogyaṃ prapūjayet |
navarātravidhānena bhaktipūrvaṃ sadaiva hi
||7||कारुभिश्चैव वंशोत्था यथायोग्यं प्रपूजयेत् ।
नवरात्रविधानेन भक्तिपूर्वं सदैव हि
aśakto niyataṃ pūjāṃ kartuñcennavarātrake |
aṣṭamyāṃ ca viśeṣeṇa kartavyaṃ pūjanaṃ sadā
||8||अशक्तो नियतं पूजां कर्तुञ्चेन्नवरात्रके ।
अष्टम्यां च विशेषेण कर्तव्यं पूजनं सदा
purā'ṣṭamyāṃ bhadrakālī dakṣayajñavināśinī |
prādurbhūtā mahāghorā yoginī koṭibhiḥ saha
||9||पुराऽष्टम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी ।
प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनी कोटिभिः सह
ato'ṣṭamyāṃ viśeṣeṇa kartavyaṃ pūjanaṃ sadā |
nānāvidhopahāraiśca gandhamālyānulepanaiḥ
||10||अतोऽष्टम्यां विशेषेण कर्तव्यं पूजनं सदा ।
नानाविधोपहारैश्च गन्धमाल्यानुलेपनैः
pāyasairāmiṣairhomairbrāhmaṇānāṃ ca bhojanaiḥ |
phalapuṣpopahāraiśca toṣayejjagadambikām
||11||पायसैरामिषैर्होमैर्ब्राह्मणानां च भोजनैः ।
फलपुष्पोपहारैश्च तोषयेज्जगदम्बिकाम्
upavāse hyaśaktānāṃ navarātravrate punaḥ |
upoṣaṇatrayaṃ proktaṃ yathoktaphaladaṃ nṛpa
||12||उपवासे ह्यशक्तानां नवरात्रव्रते पुनः ।
उपोषणत्रयं प्रोक्तं यथोक्तफलदं नृप
saptamyāṃ ca tathā'ṣṭamyāṃ navamyāṃ bhaktibhāvataḥ |
trirātrakaraṇātsarvaṃ phalaṃ bhavati pūjanāt
||13||सप्तम्यां च तथाऽष्टम्यां नवम्यां भक्तिभावतः ।
त्रिरात्रकरणात्सर्वं फलं भवति पूजनात्
pūjābhiścaiva homaiśca kumāripūjanaistathā |
sampūrṇaṃ tadvrataṃ proktaṃ viprāṇāṃ caiva bhojanaiḥ
||14||पूजाभिश्चैव होमैश्च कुमारिपूजनैस्तथा ।
सम्पूर्णं तद्व्रतं प्रोक्तं विप्राणां चैव भोजनैः
vratāni yāni cānyāni dānāni vividhāni ca |
navarātravratasyāsya naiva tulyāni bhūtale
||15||व्रतानि यानि चान्यानि दानानि विविधानि च ।
नवरात्रव्रतस्यास्य नैव तुल्यानि भूतले
dhanadhānyapradaṃ nityaṃ sukhasantānavṛddhidam |
āyurārogyadaṃ caiva svargadaṃ mokṣadaṃ tathā
||16||धनधान्यप्रदं नित्यं सुखसन्तानवृद्धिदम् ।
आयुरारोग्यदं चैव स्वर्गदं मोक्षदं तथा
vidyārthī vā dhanārthī vā putrārthī vā bhavennaraḥ |
tenedaṃ vidhivatkāryaṃ vrataṃ saubhāgyadaṃ śivam
||17||विद्यार्थी वा धनार्थी वा पुत्रार्थी वा भवेन्नरः ।
तेनेदं विधिवत्कार्यं व्रतं सौभाग्यदं शिवम्
vidyārthī sarvavidyāṃ vai prāpnoti vratasādhanāt |
rājabhraṣṭo nṛpo rājyaṃ samavāpnoti sarvadā
||18||विद्यार्थी सर्वविद्यां वै प्राप्नोति व्रतसाधनात् ।
राजभ्रष्टो नृपो राज्यं समवाप्नोति सर्वदा
pūrvajanmani yairnūnaṃ na kṛtaṃ vratamuttamam |
te vyādhino daridrāśca bhavanti putravarjitāḥ
||19||पूर्वजन्मनि यैर्नूनं न कृतं व्रतमुत्तमम् ।
ते व्याधिनो दरिद्राश्च भवन्ति पुत्रवर्जिताः
vandhyā ca yā bhavennārī vidhavā dhanavarjitā |
anumā tatra kartavyā neyaṃ kṛtavatī vratam
||20||वन्ध्या च या भवेन्नारी विधवा धनवर्जिता ।
अनुमा तत्र कर्तव्या नेयं कृतवती व्रतम्
navarātravrataṃ proktaṃ na kṛtaṃ yena bhūtale |
sa kathaṃ vibhavaṃ prāpya modate ca tathā divi
||21||नवरात्रव्रतं प्रोक्तं न कृतं येन भूतले ।
स कथं विभवं प्राप्य मोदते च तथा दिवि
raktacandanasaṃmiśraiḥ komalairbilvapatrakaiḥ |
bhavānī pūjitā yena sa bhavennṛpatiḥ kṣitau
||22||रक्तचन्दनसंमिश्रैः कोमलैर्बिल्वपत्रकैः ।
भवानी पूजिता येन स भवेन्नृपतिः क्षितौ
nārādhitā yena śivā sanātanī duḥkhārtihā siddhikarī jagadvarā |
duḥkhāvṛtaḥ śatruyutaśca bhūtale nūnaṃ daridro bhavatīha mānavaḥ
||23||नाराधिता येन शिवा सनातनी दुःखार्तिहा सिद्धिकरी जगद्वरा ।
दुःखावृतः शत्रुयुतश्च भूतले नूनं दरिद्रो भवतीह मानवः
yāṃ viṣṇurindro harapadmajau tathā vahniḥ kubero varuṇo divākaraḥ |
dhyāyanti sarvārthasamāptinanditā- stāṃ kiṃ manuṣyā na bhajanti caṇḍikām
||24||यां विष्णुरिन्द्रो हरपद्मजौ तथा वह्निः कुबेरो वरुणो दिवाकरः ।
ध्यायन्ति सर्वार्थसमाप्तिनन्दिता- स्तां किं मनुष्या न भजन्ति चण्डिकाम्
svāhā svadhā nāma manuprabhāvai- stṛpyanti devāḥ pitarastathaiva |
yajñeṣu sarveṣu mudā haranti yannāma yugmaśrutibhirmunīndrāḥ
||25||स्वाहा स्वधा नाम मनुप्रभावै- स्तृप्यन्ति देवाः पितरस्तथैव ।
यज्ञेषु सर्वेषु मुदा हरन्ति यन्नाम युग्मश्रुतिभिर्मुनीन्द्राः
yasyecchayā sṛjati viśvamidaṃ prajeśo nānāvatārakalanaṃ kurute hariśca |
nūnaṃ karoti jagataḥ kila bhasma śambhu- stāṃ śarmadāṃ na bhajate nu kathaṃ manuṣyaḥ
||26||यस्येच्छया सृजति विश्वमिदं प्रजेशो नानावतारकलनं कुरुते हरिश्च ।
नूनं करोति जगतः किल भस्म शम्भु- स्तां शर्मदां न भजते नु कथं मनुष्यः
naiko'sti sarvabhuvaneṣu tayā vihīno devo naro'tha vihagaḥ kila pannago vā |
gandharvarākṣasapiśācanageṣu nūnaṃ yaḥ spandituṃ bhavati śaktiyuto yatheccham
||27||नैकोऽस्ति सर्वभुवनेषु तया विहीनो देवो नरोऽथ विहगः किल पन्नगो वा ।
गन्धर्वराक्षसपिशाचनगेषु नूनं यः स्पन्दितुं भवति शक्तियुतो यथेच्छम्
tāṃ na seveta kaścaṇḍīṃ sarvakāmārthadāṃ śivām |
vrataṃ tasyā na kaḥ kuryādvāñchannarthacatuṣṭayam
||28||तां न सेवेत कश्चण्डीं सर्वकामार्थदां शिवाम् ।
व्रतं तस्या न कः कुर्याद्वाञ्छन्नर्थचतुष्टयम्
mahāpātakasaṃyukto navarātravrataṃ caret |
mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā
||29||महापातकसंयुक्तो नवरात्रव्रतं चरेत् ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा
purā kaścidvaṇigdīno dhanahīnaḥ suduḥkhitaḥ |
kuṭumbī cābhavatkaścit kosale nṛpasattama
||30||पुरा कश्चिद्वणिग्दीनो धनहीनः सुदुःखितः ।
कुटुम्बी चाभवत्कश्चित् कोसले नृपसत्तम
apatyāni bahūnyasyābhavankṣutpīḍitāni ca |
bhakṣyaṃ kiñcittu sāyāhne prāpustasya ca bālakāḥ
||31||अपत्यानि बहून्यस्याभवन्क्षुत्पीडितानि च ।
भक्ष्यं किञ्चित्तु सायाह्ने प्रापुस्तस्य च बालकाः
bhuṅkte sma kāryakartā'sau parasyātha bubhukṣitaḥ |
kuṭumbabharaṇaṃ tatra cakārātinirākulaḥ
||32||भुङ्क्ते स्म कार्यकर्ताऽसौ परस्याथ बुभुक्षितः ।
कुटुम्बभरणं तत्र चकारातिनिराकुलः
sadā dharmarataḥ śāntaḥ sadācāraśca satyavāk |
akrodhanaśca dhṛtimānnirmadaścānasūyakaḥ
||33||सदा धर्मरतः शान्तः सदाचारश्च सत्यवाक् ।
अक्रोधनश्च धृतिमान्निर्मदश्चानसूयकः
sampūjya devatā nityaṃ pitṝnapyatithīṃstathā |
bhuñjāne poṣyavarge'tha kṛtavānbhojanaṃ vaṇik
||34||सम्पूज्य देवता नित्यं पितॄनप्यतिथींस्तथा ।
भुञ्जाने पोष्यवर्गेऽथ कृतवान्भोजनं वणिक्
evaṃ gacchati kāle vai suśilo nāmato guṇaiḥ |
dāridryārto dvijaṃ śāntaṃ papracchātibubhukṣitaḥ
||35||एवं गच्छति काले वै सुशिलो नामतो गुणैः ।
दारिद्र्यार्तो द्विजं शान्तं पप्रच्छातिबुभुक्षितः
suśīla uvāca
bho bhūdeva kṛpāṃ kṛtvā vadasvādya mahāmate |
kathaṃ dāridryanāśaḥ syāditi me niścayena vai
||36||भो भूदेव कृपां कृत्वा वदस्वाद्य महामते ।
कथं दारिद्र्यनाशः स्यादिति मे निश्चयेन वै
dhanaiṣaṇā me naivāsti dhanī syāmiti mānada |
kuṭumbabharaṇārthaṃ vai pṛcchāmi tvāṃ dvijottama
||37||धनैषणा मे नैवास्ति धनी स्यामिति मानद ।
कुटुम्बभरणार्थं वै पृच्छामि त्वां द्विजोत्तम
putrī sutastu me bālo bhakṣārthī rodate bhṛśam |
tāvanmātraṃ gṛhe nānnaṃ muṣṭimekāṃ dadāmyaham
||38||पुत्री सुतस्तु मे बालो भक्षार्थी रोदते भृशम् ।
तावन्मात्रं गृहे नान्नं मुष्टिमेकां ददाम्यहम्
visarjito yato gehādgato bālo rudanmayā |
ato me dahyate'tyarthaṃ kiṃ karomi dhanaṃ vinā
||39||विसर्जितो यतो गेहाद्गतो बालो रुदन्मया ।
अतो मे दह्यतेऽत्यर्थं किं करोमि धनं विना
vivāho'sti sutāyā me nāsti vittaṃ karomi kim |
daśavarṣādhikāyāstu dānakālo'pi yātyalam
||40||विवाहोऽस्ति सुताया मे नास्ति वित्तं करोमि किम् ।
दशवर्षाधिकायास्तु दानकालोऽपि यात्यलम्
tena śocāmi viprendra sarvajño'si dayānidhe |
tapo dānaṃ vrataṃ kiñcidbrūhi mantrajapaṃ tathā
||41||तेन शोचामि विप्रेन्द्र सर्वज्ञोऽसि दयानिधे ।
तपो दानं व्रतं किञ्चिद्ब्रूहि मन्त्रजपं तथा
yenāhaṃ poṣyavargasya karomi dvija poṣaṇam |
tāvanme syāddhanaprāptirnādhikaṃ prārthaye kila
||42||येनाहं पोष्यवर्गस्य करोमि द्विज पोषणम् ।
तावन्मे स्याद्धनप्राप्तिर्नाधिकं प्रार्थये किल
tvatprasādātkuṭumbaṃ me sukhitaṃ prabhavediha |
tatkuruṣva mahābhāga jñānena paricintya ca
||43||त्वत्प्रसादात्कुटुम्बं मे सुखितं प्रभवेदिह ।
तत्कुरुष्व महाभाग ज्ञानेन परिचिन्त्य च
vyāsa uvāca
iti pṛṣṭastathā tena brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ |
uvāca paramaprītastaṃ vaiśyaṃ nṛpasattama
||44||इति पृष्टस्तथा तेन ब्राह्मणः संशितव्रतः ।
उवाच परमप्रीतस्तं वैश्यं नृपसत्तम
vaiśyavarya kuruṣvādya navarātravrataṃ śubham |
pūjanaṃ bhagavatyāśca havanaṃ bhojanaṃ tathā
||45||वैश्यवर्य कुरुष्वाद्य नवरात्रव्रतं शुभम् ।
पूजनं भगवत्याश्च हवनं भोजनं तथा
vedapārāyaṇaṃ śaktijapahomādikaṃ tathā |
kuruṣvādya yathāśakti tava kāryaṃ bhaviṣyati
||46||वेदपारायणं शक्तिजपहोमादिकं तथा ।
कुरुष्वाद्य यथाशक्ति तव कार्यं भविष्यति
etasmādaparaṃ kiñcidvrataṃ nāsti dharātale |
navarātrābhidhaṃ vaiśya pāvanaṃ sukhadaṃ tathā
||47||एतस्मादपरं किञ्चिद्व्रतं नास्ति धरातले ।
नवरात्राभिधं वैश्य पावनं सुखदं तथा
jñānadaṃ mokṣadaṃ caiva sukhasantānavardhanam |
śatrunāśakaraṃ kāmaṃ navarātravrataṃ sadā
||48||ज्ञानदं मोक्षदं चैव सुखसन्तानवर्धनम् ।
शत्रुनाशकरं कामं नवरात्रव्रतं सदा
rājyabhraṣṭena rāmeṇa sītāvirahitena ca |
kiṣkindhāyāṃ vrataṃ caitatkṛtaṃ duḥkhātureṇa vai
||49||राज्यभ्रष्टेन रामेण सीताविरहितेन च ।
किष्किन्धायां व्रतं चैतत्कृतं दुःखातुरेण वै
prataptenāpi rāmeṇa sītāvirahavahninā |
vidhivatpūjitā devī navarātravratena vai
||50||प्रतप्तेनापि रामेण सीताविरहवह्निना ।
विधिवत्पूजिता देवी नवरात्रव्रतेन वै
tena prāptā'tha vaidehī kṛtvā setuṃ mahārṇave |
hatvā mandodarīnāthaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam
||51||तेन प्राप्ताऽथ वैदेही कृत्वा सेतुं महार्णवे ।
हत्वा मन्दोदरीनाथं कुम्भकर्णं महाबलम्
meghanādaṃ sutaṃ hatvā kṛtvā bhūpaṃ bibhīṣaṇam |
paścādayodhyāmāgatya prāptaṃ rājyamakaṇṭakam
||52||मेघनादं सुतं हत्वा कृत्वा भूपं बिभीषणम् ।
पश्चादयोध्यामागत्य प्राप्तं राज्यमकण्टकम्
navarātravratasyāsya prabhāveṇa viśāṃvara |
sukhaṃ bhūmitale prāptaṃ rāmeṇāmitatejasā
||53||नवरात्रव्रतस्यास्य प्रभावेण विशांवर ।
सुखं भूमितले प्राप्तं रामेणामिततेजसा
vyāsa uvāca
iti vipravacaḥ śrutvā sa vaiśyastaṃ dvijaṃ gurum |
kṛtvā jagrāha sanmantraṃ māyābījābhidhaṃ nṛpa
||54||इति विप्रवचः श्रुत्वा स वैश्यस्तं द्विजं गुरुम् ।
कृत्वा जग्राह सन्मन्त्रं मायाबीजाभिधं नृप
jajāpa parayā bhaktyā navarātramatandritaḥ |
nānāvidhopahāraiśca pūjayāmāsa sādaram
||55||जजाप परया भक्त्या नवरात्रमतन्द्रितः ।
नानाविधोपहारैश्च पूजयामास सादरम्
navasaṃvatsaraṃ caiva māyābījaparāyaṇaḥ |
navame vatsarānte tu mahāṣṭamyāṃ maheśvarī
||56||नवसंवत्सरं चैव मायाबीजपरायणः ।
नवमे वत्सरान्ते तु महाष्टम्यां महेश्वरी
ardharātre tu sañjāte pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau |
nānāvarapradānaiśca kṛtakṛtyañcakāra tam
||57||अर्धरात्रे तु सञ्जाते प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ ।
नानावरप्रदानैश्च कृतकृत्यञ्चकार तम्
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe devīpūjāmahattvavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||