sudarśanaśaśikalayorvivāhavarṇanam
vyāsa uvāca
śrutvā sutāvākyamaninditātmā nṛpāṃśca gatvā nṛpatirjagāda |
vrajantu kāmaṃ śivirāṇi bhūpāḥ śvo vā vivāhaṃ kila saṃvidhāsye
||1||श्रुत्वा सुतावाक्यमनिन्दितात्मा नृपांश्च गत्वा नृपतिर्जगाद ।
व्रजन्तु कामं शिविराणि भूपाः श्वो वा विवाहं किल संविधास्ये
bhakṣyāṇi peyāni mayā'rpitāni gṛhṇantu sarve mayi suprasannāḥ |
śvo bhāvi kāryaṃ kila maṇḍape'tra sametya sarvairiha saṃvidheyam
||2||भक्ष्याणि पेयानि मयाऽर्पितानि गृह्णन्तु सर्वे मयि सुप्रसन्नाः ।
श्वो भावि कार्यं किल मण्डपेऽत्र समेत्य सर्वैरिह संविधेयम्
nāyāti putrī kila maṇḍape'dya karomi kiṃ bhūpatayo'tra kāmam |
prātaḥ samāśvāsya sutāṃ nayiṣye gacchantu tasmācchivirāṇi bhūpāḥ
||3||नायाति पुत्री किल मण्डपेऽद्य करोमि किं भूपतयोऽत्र कामम् ।
प्रातः समाश्वास्य सुतां नयिष्ये गच्छन्तु तस्माच्छिविराणि भूपाः
na vigraho buddhimatāṃ nijāśrite kṛpā vidheyā satataṃ hyapatye |
vidhāya tāṃ prātārihānayiṣye sutāṃ tu gacchantu nṛpā yatheṣṭam
||4||न विग्रहो बुद्धिमतां निजाश्रिते कृपा विधेया सततं ह्यपत्ये ।
विधाय तां प्रातारिहानयिष्ये सुतां तु गच्छन्तु नृपा यथेष्टम्
icchāpaṇaṃ vā paricintya citte prātaḥ kariṣyāmyatha saṃvivāham |
sarvaiḥ sametyātra nṛpaiḥ sametaiḥ svayaṃvaraḥ sarvamatena kāryaḥ
||5||इच्छापणं वा परिचिन्त्य चित्ते प्रातः करिष्याम्यथ संविवाहम् ।
सर्वैः समेत्यात्र नृपैः समेतैः स्वयंवरः सर्वमतेन कार्यः
śrutvā nṛpāste'vitathaṃ viditvā vaco yayuḥ svāni niketanāni |
vidhāya pārśve nagarasya rakṣāṃ cakruḥ kriyā madhyadinoditāśca
||6||श्रुत्वा नृपास्तेऽवितथं विदित्वा वचो ययुः स्वानि निकेतनानि ।
विधाय पार्श्वे नगरस्य रक्षां चक्रुः क्रिया मध्यदिनोदिताश्च
subāhurapyāryajanaiḥ sameta- ścakāra kāryāṇi vivāhakāle |
putrīṃ samāhūya gṛhe sugupte purohitairvedavidāṃ variṣṭhaiḥ
||7||सुबाहुरप्यार्यजनैः समेत- श्चकार कार्याणि विवाहकाले ।
पुत्रीं समाहूय गृहे सुगुप्ते पुरोहितैर्वेदविदां वरिष्ठैः
snānādikaṃ karma varasya kṛtvā vivāhabhūṣākaraṇaṃ tathaiva |
ānāyya vedīracite gṛhe vai tasyārhaṇāṃ bhūmipatiścakāra
||8||स्नानादिकं कर्म वरस्य कृत्वा विवाहभूषाकरणं तथैव ।
आनाय्य वेदीरचिते गृहे वै तस्यार्हणां भूमिपतिश्चकार
saviṣṭaraṃ cācamanīyamarghyaṃ vastradvayaṃ gāmatha kuṇḍale dve |
samarpya tasmai vidhivannarendra aicchatsutādānamahīnasattvaḥ
||9||सविष्टरं चाचमनीयमर्घ्यं वस्त्रद्वयं गामथ कुण्डले द्वे ।
समर्प्य तस्मै विधिवन्नरेन्द्र ऐच्छत्सुतादानमहीनसत्त्वः
so'pyagrahītsarvamadīnacetāḥ śaśāma cintā'tha manoramāyāḥ |
kanyāṃ sukeśīṃ nidhikanyakāsamāṃ mene tadā''tmānamanuttamañca
||10||सोऽप्यग्रहीत्सर्वमदीनचेताः शशाम चिन्ताऽथ मनोरमायाः ।
कन्यां सुकेशीं निधिकन्यकासमां मेने तदाऽऽत्मानमनुत्तमञ्च
supūjitaṃ bhūṣaṇavastradānai- rvarottamaṃ taṃ sacivāstadānīm |
ninyuśca te kautukamaṇḍapānta- rmudānvitā vītabhayāśca sarve
||11||सुपूजितं भूषणवस्त्रदानै- र्वरोत्तमं तं सचिवास्तदानीम् ।
निन्युश्च ते कौतुकमण्डपान्त- र्मुदान्विता वीतभयाश्च सर्वे
samāptabhūṣāṃ vidhivadvidhijñāḥ striyaśca tāṃ rājasutāṃ suyāne |
āropya ninyurvarasannidhānaṇ catuṣkayukte kila maṇḍape vai
||12||समाप्तभूषां विधिवद्विधिज्ञाः स्त्रियश्च तां राजसुतां सुयाने ।
आरोप्य निन्युर्वरसन्निधानण् चतुष्कयुक्ते किल मण्डपे वै
agniṃ samādhāya purohitaḥ sa hutvā yathāvacca tadantarāle |
āhvāyayattau kṛtakautukau tu vadhūvarau premayutau nikāmam
||13||अग्निं समाधाय पुरोहितः स हुत्वा यथावच्च तदन्तराले ।
आह्वाययत्तौ कृतकौतुकौ तु वधूवरौ प्रेमयुतौ निकामम्
lājāvisargaṃ vidhivadvidhāya kṛtvā hutāśasya pradakṣiṇāñca |
tau cakratustatra yathocittaṃ tat sarvaṃ vidhānaṃ kulagotrajātam
||14||लाजाविसर्गं विधिवद्विधाय कृत्वा हुताशस्य प्रदक्षिणाञ्च ।
तौ चक्रतुस्तत्र यथोचित्तं तत् सर्वं विधानं कुलगोत्रजातम्
śatadvayaṃ cāścayujāṃ rathānāṃ subhūṣitaṃ cāpi śaraughasaṃyutam |
dadau nṛpendrastu sudarśanāya supūjitaṃ pāribarhaṃ vivāhe
||15||शतद्वयं चाश्चयुजां रथानां सुभूषितं चापि शरौघसंयुतम् ।
ददौ नृपेन्द्रस्तु सुदर्शनाय सुपूजितं पारिबर्हं विवाहे
madotkaṭānhemavibhūṣitāṃśca gajāngireḥ śṛṅgasamānadehān |
śataṃ sapādaṃ nṛpasūnave'sau dadāvatha premayuto nṛpendraḥ
||16||मदोत्कटान्हेमविभूषितांश्च गजान्गिरेः शृङ्गसमानदेहान् ।
शतं सपादं नृपसूनवेऽसौ ददावथ प्रेमयुतो नृपेन्द्रः
dāsīśataṃ kāñcanabhūṣitaṃ ca kareṇukānāṃ ca śataṃ sucāru |
samarpayāmāsa varāya rājā vivāhakāle mudito'nuvelam
||17||दासीशतं काञ्चनभूषितं च करेणुकानां च शतं सुचारु ।
समर्पयामास वराय राजा विवाहकाले मुदितोऽनुवेलम्
adātpunardāsasahasramekaṃ sarvāyudhaiḥ sambhṛtabhūṣitañca |
ratnāni vāsāṃsi yathocitāni divyāni citrāṇi tathāvikāni
||18||अदात्पुनर्दाससहस्रमेकं सर्वायुधैः सम्भृतभूषितञ्च ।
रत्नानि वासांसि यथोचितानि दिव्यानि चित्राणि तथाविकानि
dadau punarvāsagṛhāṇi tasmai ramyāṇi dīrghāṇi vicitritāni |
sindhūdbhavānāṃ turagottamānā- madātsahasradvitayaṃ suramyam
||19||ददौ पुनर्वासगृहाणि तस्मै रम्याणि दीर्घाणि विचित्रितानि ।
सिन्धूद्भवानां तुरगोत्तमाना- मदात्सहस्रद्वितयं सुरम्यम्
kramelakānāñca śatatrayaṃ vai pratyādiśadbhārabhṛtāṃ sucāru |
śatadvayaṃ vai śakaṭottamānāṃ tasmai dadau dhānyarasaiḥ prapūritam
||20||क्रमेलकानाञ्च शतत्रयं वै प्रत्यादिशद्भारभृतां सुचारु ।
शतद्वयं वै शकटोत्तमानां तस्मै ददौ धान्यरसैः प्रपूरितम्
manoramāṃ rājasutāṃ praṇamya jagāda vākyaṃ vihitāñjaliḥ puraḥ |
dāso'smi te rājasute variṣṭhe tadbrūhi yatsyāttu manogataṃ te
||21||मनोरमां राजसुतां प्रणम्य जगाद वाक्यं विहिताञ्जलिः पुरः ।
दासोऽस्मि ते राजसुते वरिष्ठे तद्ब्रूहि यत्स्यात्तु मनोगतं ते
taṃ cāruvākyaṃ nijagāda sāpi svastyastu te bhūpa kulasya vṛddhiḥ |
sammānitā'haṃ mama sūnave tvayā dattā yato ratnavarā svakanyā
||22||तं चारुवाक्यं निजगाद सापि स्वस्त्यस्तु ते भूप कुलस्य वृद्धिः ।
सम्मानिताऽहं मम सूनवे त्वया दत्ता यतो रत्नवरा स्वकन्या
na bandiputrī nṛpa māgadhī vā staumīha kiṃ tvāṃ svajanaṃ mahattaram |
sumerutulyastu kṛtaḥ suto'dya me sambandhinā bhūpatinottamena
||23||न बन्दिपुत्री नृप मागधी वा स्तौमीह किं त्वां स्वजनं महत्तरम् ।
सुमेरुतुल्यस्तु कृतः सुतोऽद्य मे सम्बन्धिना भूपतिनोत्तमेन
aho'ticitraṃ nṛpateścaritraṃ paraṃ pavitraṃ tava kiṃ vadāmi |
yadbhraṣṭarājyāya sutāya me'dya dattā tvayā pūjyasutā variṣṭhā
||24||अहोऽतिचित्रं नृपतेश्चरित्रं परं पवित्रं तव किं वदामि ।
यद्भ्रष्टराज्याय सुताय मेऽद्य दत्ता त्वया पूज्यसुता वरिष्ठा
vanādhivāsāya kilādhanāya pitrā vihīnāya visainyakāya |
sarvānimānbhūmipatīnvihāya phalāśanāyārthavivarjitāya
||25||वनाधिवासाय किलाधनाय पित्रा विहीनाय विसैन्यकाय ।
सर्वानिमान्भूमिपतीन्विहाय फलाशनायार्थविवर्जिताय
samānavitte'tha kule bale ca dadāti putrīṃ nṛpatiśca bhūyaḥ |
na ko'pi me bhūpasute'rthahīne guṇānvitāṃ rūpavatīñca dadyāt
||26||समानवित्तेऽथ कुले बले च ददाति पुत्रीं नृपतिश्च भूयः ।
न कोऽपि मे भूपसुतेऽर्थहीने गुणान्वितां रूपवतीञ्च दद्यात्
vairaṃ tu sarvaiḥ saha saṃvidhāya nṛpairvariṣṭhairbalasaṃyutaiśca |
sudarśanāyātha sutā'rpitā me kiṃ varṇaye dhairyamidaṃ tvadīyam
||27||वैरं तु सर्वैः सह संविधाय नृपैर्वरिष्ठैर्बलसंयुतैश्च ।
सुदर्शनायाथ सुताऽर्पिता मे किं वर्णये धैर्यमिदं त्वदीयम्
niśamya vākyāni nṛpaḥ prahṛṣṭaḥ kṛtāñjalirvākyamuvāca bhūyaḥ |
gṛhāṇa rājyaṃ mama suprasiddhaṃ bhavāmi senāpatiradya cāham
||28||निशम्य वाक्यानि नृपः प्रहृष्टः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच भूयः ।
गृहाण राज्यं मम सुप्रसिद्धं भवामि सेनापतिरद्य चाहम्
nocettadardhaṃ pratigṛhya cātra sutānvito rājyaphalāni bhuṅkṣva |
vihāya vārāṇasikānivāsaṃ vane pure vāsamato na me'sti
||29||नोचेत्तदर्धं प्रतिगृह्य चात्र सुतान्वितो राज्यफलानि भुङ्क्ष्व ।
विहाय वाराणसिकानिवासं वने पुरे वासमतो न मेऽस्ति
nṛpāstu santyeva ruṣānvitā vai gatvā kariṣye prathamaṃ tu sāntvanam |
tataḥ paraṃ dvāvaparāvupāyau nocettato yuddhamahaṃ kariṣye
||30||नृपास्तु सन्त्येव रुषान्विता वै गत्वा करिष्ये प्रथमं तु सान्त्वनम् ।
ततः परं द्वावपरावुपायौ नोचेत्ततो युद्धमहं करिष्ये
jayājayo daivavaśo tathāpi dharme jayo naiva kṛte'pyadharme |
teṣāṃ kilādharmavatāṃ nṛpāṇāṃ kathaṃ bhaviṣyatyanucintitaṃ vai
||31||जयाजयो दैववशो तथापि धर्मे जयो नैव कृतेऽप्यधर्मे ।
तेषां किलाधर्मवतां नृपाणां कथं भविष्यत्यनुचिन्तितं वै
ākarṇya tadbhāṣitamarthavacca jagāda vākyaṃ hitakārakaṃ tam |
manoramā mānamavāpya tasmāt sarvātmanā modayutā prasannā
||32||आकर्ण्य तद्भाषितमर्थवच्च जगाद वाक्यं हितकारकं तम् ।
मनोरमा मानमवाप्य तस्मात् सर्वात्मना मोदयुता प्रसन्ना
rājañchivaṃ te'stu kuruṣva rājyaṃ tyaktvā bhayaṃ tvaṃ svasutaiḥ sametaḥ |
suto'pi me nūnamavāpya rājyaṃ sāketapuryāṃ pracariṣyatīha
||33||राजञ्छिवं तेऽस्तु कुरुष्व राज्यं त्यक्त्वा भयं त्वं स्वसुतैः समेतः ।
सुतोऽपि मे नूनमवाप्य राज्यं साकेतपुर्यां प्रचरिष्यतीह
visarjayāsmānnijasadma gantuṃ śivaṃ bhavānī tava saṃvidhāsyati |
na kā'pi cintā mama bhūpa vartate sañcintayantyā paramāmbikāṃ vai
||34||विसर्जयास्मान्निजसद्म गन्तुं शिवं भवानी तव संविधास्यति ।
न काऽपि चिन्ता मम भूप वर्तते सञ्चिन्तयन्त्या परमाम्बिकां वै
doṣā gatā vividhavākyapadai rasālai- ranyonyabhāṣaṇapadairamṛtopamaiśca |
prātarnṛpāḥ samadhigamya kṛtaṃ vivāhaṃ roṣānvitā nagarabāhyagatāstathocuḥ
||35||दोषा गता विविधवाक्यपदै रसालै- रन्योन्यभाषणपदैरमृतोपमैश्च ।
प्रातर्नृपाः समधिगम्य कृतं विवाहं रोषान्विता नगरबाह्यगतास्तथोचुः
adyaiva taṃ nṛpakalaṅkadharañca hatvā bālaṃ tathaiva kila taṃ na vivāhayogyam |
gṛhṇīma tāṃ śaśikalāṃ nṛpateśca lakṣmīṃ lajjāmavāpya nijasadma kathaṃ vrajema
||36||अद्यैव तं नृपकलङ्कधरञ्च हत्वा बालं तथैव किल तं न विवाहयोग्यम् ।
गृह्णीम तां शशिकलां नृपतेश्च लक्ष्मीं लज्जामवाप्य निजसद्म कथं व्रजेम
śṛṇvantu tūryaninadānkila vādyamānā- ñchaṅkhasvanānabhibhavanti mṛdaṅgaśabdāḥ |
gītadhvaniṃ ca vividhaṃ nigamasvanañca manyāmahe nṛpatinā'tra kṛto vivāhaḥ
||37||शृण्वन्तु तूर्यनिनदान्किल वाद्यमाना- ञ्छङ्खस्वनानभिभवन्ति मृदङ्गशब्दाः ।
गीतध्वनिं च विविधं निगमस्वनञ्च मन्यामहे नृपतिनाऽत्र कृतो विवाहः
asmānpratārya vacanairvidhivaccakāra vaivāhikena vidhinā karapīḍanaṃ vai |
kartavyamadya kimaho pravicintayantu bhūpāḥ parasparamatiṃ ca samarthayantu
||38||अस्मान्प्रतार्य वचनैर्विधिवच्चकार वैवाहिकेन विधिना करपीडनं वै ।
कर्तव्यमद्य किमहो प्रविचिन्तयन्तु भूपाः परस्परमतिं च समर्थयन्तु
evaṃ vadatsu nṛpatiṣvatha kanyākāyāḥ kṛtvā vivāhavidhimapratimaprabhāvaḥ |
bhūpānnimantrayitumāśu jagāma rājā kāśīpatiḥ svasuhṛdaiḥ prathitaprabhāvaiḥ
||39||एवं वदत्सु नृपतिष्वथ कन्याकायाः कृत्वा विवाहविधिमप्रतिमप्रभावः ।
भूपान्निमन्त्रयितुमाशु जगाम राजा काशीपतिः स्वसुहृदैः प्रथितप्रभावैः
āgacchantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā nṛpāḥ kāśīpatiṃ tadā |
nocuḥ kiñcidapi krodhānmaunamādhāya saṃsthitāḥ
||40||आगच्छन्तं च तं दृष्ट्वा नृपाः काशीपतिं तदा ।
नोचुः किञ्चिदपि क्रोधान्मौनमाधाय संस्थिताः
sa gatvā praṇipatyāha kṛtāñjalirabhāṣata |
āgantavyaṃ nṛpaiḥ sarvairbhojanārthaṃ gṛhe mama
||41||स गत्वा प्रणिपत्याह कृताञ्जलिरभाषत ।
आगन्तव्यं नृपैः सर्वैर्भोजनार्थं गृहे मम
kanyayā'sau vṛto bhūpaḥ kiṃ karomi hitāhitam |
bhavadbhistu śubhaḥ kāryo mahānto hi dayālavaḥ
||42||कन्ययाऽसौ वृतो भूपः किं करोमि हिताहितम् ।
भवद्भिस्तु शुभः कार्यो महान्तो हि दयालवः
tanniśamya vacastasya nṛpāḥ krodhapariplutāḥ |
pratyūcurbhuktamasmābhiḥ svagṛhaṃ nṛpate vraja
||43||तन्निशम्य वचस्तस्य नृपाः क्रोधपरिप्लुताः ।
प्रत्यूचुर्भुक्तमस्माभिः स्वगृहं नृपते व्रज
kuru kāryāṇyaśeṣāṇi yatheṣṭaṃ sukṛtaṃ kṛtam |
nṛpāḥ sarve prayāntvadya svāni svāni gṛhāṇi vai
||44||कुरु कार्याण्यशेषाणि यथेष्टं सुकृतं कृतम् ।
नृपाः सर्वे प्रयान्त्वद्य स्वानि स्वानि गृहाणि वै
subāhurapi tacchrutvā jagāma śaṅkito gṛham |
kiṃ kariṣyanti saṃvignāḥ krodhayuktā nṛpottamāḥ
||45||सुबाहुरपि तच्छ्रुत्वा जगाम शङ्कितो गृहम् ।
किं करिष्यन्ति संविग्नाः क्रोधयुक्ता नृपोत्तमाः
gate tasminmahīpālāścakruśca samayaṃ punaḥ |
ruddhvā mārgaṃ grahīṣyāmaḥ kanyāṃ hatvā sudarśanam
||46||गते तस्मिन्महीपालाश्चक्रुश्च समयं पुनः ।
रुद्ध्वा मार्गं ग्रहीष्यामः कन्यां हत्वा सुदर्शनम्
kecanocuḥ kimasmākaṃ hanta tena nṛpeṇa vai |
dṛṣṭvā tu kautukaṃ sarvaṃ gamiṣyāmo yathāgatam
||47||केचनोचुः किमस्माकं हन्त तेन नृपेण वै ।
दृष्ट्वा तु कौतुकं सर्वं गमिष्यामो यथागतम्
ityuktvā te nṛpāḥ sarve mārgamākramya saṃsthitāḥ |
cakārottarakāryāṇi subāhuḥ svagṛhaṃ gataḥ
||48||इत्युक्त्वा ते नृपाः सर्वे मार्गमाक्रम्य संस्थिताः ।
चकारोत्तरकार्याणि सुबाहुः स्वगृहं गतः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe sudarśanaśaśikalayorvivāhavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||