rāmacaritravarṇanam
janamejaya uvāca
kathaṃ rāmeṇa taccīrṇaṃ vrataṃ devyāḥ sukhapradam |
rājyabhraṣṭaḥ kathaṃ so'tha kathaṃ sītā hṛtā punaḥ
||1||कथं रामेण तच्चीर्णं व्रतं देव्याः सुखप्रदम् ।
राज्यभ्रष्टः कथं सोऽथ कथं सीता हृता पुनः
vyāsa uvāca
rājā daśarathaḥ śrīmānayodhyādhipatiḥ purā |
sūryavaṃśadharaścāsīddevabrāhmaṇapūjakaḥ
||2||राजा दशरथः श्रीमानयोध्याधिपतिः पुरा ।
सूर्यवंशधरश्चासीद्देवब्राह्मणपूजकः
catvāro jajñire tasya putrā lokeṣu viśrutāḥ |
rāmalakṣmaṇaśatrughnā bharataśceti nāmataḥ
||3||चत्वारो जज्ञिरे तस्य पुत्रा लोकेषु विश्रुताः ।
रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश्चेति नामतः
rājñaḥ priyakarāḥ sarve sadṛśā guṇarūpataḥ |
kausalyāyāḥ suto rāmaḥ kaikeyyā bharataḥ smṛtaḥ
||4||राज्ञः प्रियकराः सर्वे सदृशा गुणरूपतः ।
कौसल्यायाः सुतो रामः कैकेय्या भरतः स्मृतः
sumitrātanayau jātau yamalau dvau manoharau |
te jātā vai kiśorāśca dhanurbāṇadharāḥ kila
||5||सुमित्रातनयौ जातौ यमलौ द्वौ मनोहरौ ।
ते जाता वै किशोराश्च धनुर्बाणधराः किल
sūnavaḥ kṛtasaṃskārā bhūpateḥ sukhavardhakāḥ |
kauśikena tadā''gatya prārthito raghunandanaḥ
||6||सूनवः कृतसंस्कारा भूपतेः सुखवर्धकाः ।
कौशिकेन तदाऽऽगत्य प्रार्थितो रघुनन्दनः
rāghavaṃ makharakṣārthaṃ sūnuṃ ṣoḍaśavārṣikam |
tasmai so'yaṃ dadau rāmaṃ kauśikāya salakṣmaṇam
||7||राघवं मखरक्षार्थं सूनुं षोडशवार्षिकम् ।
तस्मै सोऽयं ददौ रामं कौशिकाय सलक्ष्मणम्
tau sametya muniṃ mārge jagmatuścārudarśanau |
tāṭakā nihatā mārge rākṣasī ghoradarśanā
||8||तौ समेत्य मुनिं मार्गे जग्मतुश्चारुदर्शनौ ।
ताटका निहता मार्गे राक्षसी घोरदर्शना
rāmeṇaikena bāṇena munīnāṃ duḥkhadā sadā |
yajñarakṣā kṛtā tatra subāhurnihataḥ śaṭhaḥ
||9||रामेणैकेन बाणेन मुनीनां दुःखदा सदा ।
यज्ञरक्षा कृता तत्र सुबाहुर्निहतः शठः
mārīco'tha mṛtaprāyo nikṣipto bāṇavegataḥ |
evaṃ kṛtvā mahatkarma yajñasya parirakṣaṇam
||10||मारीचोऽथ मृतप्रायो निक्षिप्तो बाणवेगतः ।
एवं कृत्वा महत्कर्म यज्ञस्य परिरक्षणम्
gatāste mithilāṃ sarve rāmalakṣmaṇakauśikāḥ |
ahalyā mocitā śāpānniṣpāpā sā kṛtā'balā
||11||गतास्ते मिथिलां सर्वे रामलक्ष्मणकौशिकाः ।
अहल्या मोचिता शापान्निष्पापा सा कृताऽबला
videhanagare tau tu jagmaturmuninā saha |
babhañja śivacāpañca janakena paṇīkṛtam
||12||विदेहनगरे तौ तु जग्मतुर्मुनिना सह ।
बभञ्ज शिवचापञ्च जनकेन पणीकृतम्
upayeme tataḥ sītāṃ jānakīñca ramāṃśajām |
lakṣmaṇāya dadau rājā putrīmekāṃ tathormilām
||13||उपयेमे ततः सीतां जानकीञ्च रमांशजाम् ।
लक्ष्मणाय ददौ राजा पुत्रीमेकां तथोर्मिलाम्
kuśadhvajasute kanye prāpaturbhrātarāvubhau |
tathā bharataśatrughnau suśilau śubhalakṣaṇau
||14||कुशध्वजसुते कन्ये प्रापतुर्भ्रातरावुभौ ।
तथा भरतशत्रुघ्नौ सुशिलौ शुभलक्षणौ
evaṃ dārakriyāsteṣāṃ bhrātṝṇāṃ cābhavannṛpa |
caturṇāṃ mithilāyāṃ tu yathāvidhi vidhānataḥ
||15||एवं दारक्रियास्तेषां भ्रातॄणां चाभवन्नृप ।
चतुर्णां मिथिलायां तु यथाविधि विधानतः
rājyayogyaṃ sutaṃ dṛṣṭvā rājā daśarathastadā |
rāghavāya dhuraṃ dātuṃ manaścakre nijāya vai
||16||राज्ययोग्यं सुतं दृष्ट्वा राजा दशरथस्तदा ।
राघवाय धुरं दातुं मनश्चक्रे निजाय वै
sambhāraṃ vihitaṃ dṛṣṭvā kaikeyī pūrvakalpitau |
varau samprārthayāmāsa bhartāraṃ vaśavartinam
||17||सम्भारं विहितं दृष्ट्वा कैकेयी पूर्वकल्पितौ ।
वरौ सम्प्रार्थयामास भर्तारं वशवर्तिनम्
rājyaṃ sutāya caikena bharatāya mahātmane |
rāmāya vanavāsañca caturdaśasamāstathā
||18||राज्यं सुताय चैकेन भरताय महात्मने ।
रामाय वनवासञ्च चतुर्दशसमास्तथा
rāmastu vacanāttasyāḥ sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ |
jagāma daṇḍakāraṇyaṃ rākṣasairupasevitam
||19||रामस्तु वचनात्तस्याः सीतालक्ष्मणसंयुतः ।
जगाम दण्डकारण्यं राक्षसैरुपसेवितम्
rājā daśarathaḥ putraviraheṇa prapīḍitaḥ |
jahau prāṇānameyātmā pūrvaśāpamanusmaran
||20||राजा दशरथः पुत्रविरहेण प्रपीडितः ।
जहौ प्राणानमेयात्मा पूर्वशापमनुस्मरन्
bharataḥ pitaraṃ dṛṣṭvā mṛtaṃ mātṛkṛtena vai |
rājyamṛddhaṃ na jagrāha bhrātuḥ priyacikīrṣayā
||21||भरतः पितरं दृष्ट्वा मृतं मातृकृतेन वै ।
राज्यमृद्धं न जग्राह भ्रातुः प्रियचिकीर्षया
pañcavaṭyāṃ vasan rāmo rāvaṇāvarajāṃ vane |
śūrpaṇakhāṃ virūpāṃ vai cakārātismarāturām
||22||पञ्चवट्यां वसन् रामो रावणावरजां वने ।
शूर्पणखां विरूपां वै चकारातिस्मरातुराम्
kharādayastu tāṃ dṛṣṭvā chinnanāsāṃ niśācarāḥ |
cakruḥ saṅgrāmamatulaṃ rāmeṇāmitatejasā
||23||खरादयस्तु तां दृष्ट्वा छिन्ननासां निशाचराः ।
चक्रुः सङ्ग्राममतुलं रामेणामिततेजसा
sa jaghāna kharādīṃśca daityānatibalānvitān |
munīnāṃ hitamanvicchan rāmaḥ satyaparākramaḥ
||24||स जघान खरादींश्च दैत्यानतिबलान्वितान् ।
मुनीनां हितमन्विच्छन् रामः सत्यपराक्रमः
gatvā śūrpaṇakhā laṅkāṃ kharadūṣaṇaghātanam |
dūṣitā kathayāmāsa rāvaṇāya ca rāghavāt
||25||गत्वा शूर्पणखा लङ्कां खरदूषणघातनम् ।
दूषिता कथयामास रावणाय च राघवात्
so'pi śrutvā vināśaṃ taṃ jātaḥ krodhavaśaḥ khalaḥ |
jagāma rathamāruhya mārīcasyāśramaṃ tadā
||26||सोऽपि श्रुत्वा विनाशं तं जातः क्रोधवशः खलः ।
जगाम रथमारुह्य मारीचस्याश्रमं तदा
kṛtvā hemamṛgaṃ netuṃ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
sītāpralobhanārthāya māyāvinamasambhavam
||27||कृत्वा हेममृगं नेतुं प्रेषयामास रावणः ।
सीताप्रलोभनार्थाय मायाविनमसम्भवम्
so'tha hemamṛgo bhūtvā sītādṛṣṭipathaṃ gataḥ |
māyāvī cāticitrāṅgaścaranprabalamantike
||28||सोऽथ हेममृगो भूत्वा सीतादृष्टिपथं गतः ।
मायावी चातिचित्राङ्गश्चरन्प्रबलमन्तिके
taṃ dṛṣṭvā jānakī prāha rāghavaṃ daivanoditā |
carmānayasva kānteti svādhīnapatikā yathā
||29||तं दृष्ट्वा जानकी प्राह राघवं दैवनोदिता ।
चर्मानयस्व कान्तेति स्वाधीनपतिका यथा
avicāryātha rāmo'pi tatra saṃsthāpya lakṣmaṇam |
saśaraṃ dhanurādāya yayau mṛgapadānugaḥ
||30||अविचार्याथ रामोऽपि तत्र संस्थाप्य लक्ष्मणम् ।
सशरं धनुरादाय ययौ मृगपदानुगः
sāraṅgo'pi hariṃ dṛṣṭvā māyākoṭiviśāradaḥ |
dṛśyādṛśyo babhūvātha jagāma ca vanāntaram
||31||सारङ्गोऽपि हरिं दृष्ट्वा मायाकोटिविशारदः ।
दृश्यादृश्यो बभूवाथ जगाम च वनान्तरम्
matvā hastagataṃ rāmaḥ krodhākṛṣṭadhanuḥ punaḥ |
jaghāna cātitīkṣṇena śareṇa kṛtrimaṃ mṛgam
||32||मत्वा हस्तगतं रामः क्रोधाकृष्टधनुः पुनः ।
जघान चातितीक्ष्णेन शरेण कृत्रिमं मृगम्
sa hato'tibalāttena cukrośa bhṛśaduḥkhitaḥ |
hā lakṣmaṇa hato'smīti māyāvī naśvaraḥ khalaḥ
||33||स हतोऽतिबलात्तेन चुक्रोश भृशदुःखितः ।
हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति मायावी नश्वरः खलः
sa śabdastumulastāvajjānakyā saṃśrutastadā |
rāghavasyeti sā matvā dīnā devaramabravīt
||34||स शब्दस्तुमुलस्तावज्जानक्या संश्रुतस्तदा ।
राघवस्येति सा मत्वा दीना देवरमब्रवीत्
gaccha lakṣmaṇa tūrṇaṃ tvaṃ hato'sau raghunandanaḥ |
tvāmāhvayati saumitre sāhāyyaṃ kuru satvaram
||35||गच्छ लक्ष्मण तूर्णं त्वं हतोऽसौ रघुनन्दनः ।
त्वामाह्वयति सौमित्रे साहाय्यं कुरु सत्वरम्
tatrāha lakṣmaṇaḥ sītāmamba rāmavadhādapi |
nāhaṃ gacche'dya muktvā tvāmasahāyāmihāśrame
||36||तत्राह लक्ष्मणः सीतामम्ब रामवधादपि ।
नाहं गच्छेऽद्य मुक्त्वा त्वामसहायामिहाश्रमे
ājñā me rāghavasyātra tiṣṭheti janakātmaje |
tadatikramabhīto'haṃ na tyajāmi tavāntikam
||37||आज्ञा मे राघवस्यात्र तिष्ठेति जनकात्मजे ।
तदतिक्रमभीतोऽहं न त्यजामि तवान्तिकम्
dūraṃ vai rāghavaṃ dṛṣṭvā vane māyāvinā kila |
tyaktvā tvāṃ nādhigacchāmi padamekaṃ śucismite
||38||दूरं वै राघवं दृष्ट्वा वने मायाविना किल ।
त्यक्त्वा त्वां नाधिगच्छामि पदमेकं शुचिस्मिते
kṛru dhairyaṃ na manye'dya rāmaṃ hantuṃ kṣamaṃ kṣiptau |
nāhaṃ tyaktvā gamiṣyāmi vilaṃghya rāmabhāṣitam
||39||कृरु धैर्यं न मन्येऽद्य रामं हन्तुं क्षमं क्षिप्तौ ।
नाहं त्यक्त्वा गमिष्यामि विलंघ्य रामभाषितम्
vyāsa uvāca
rudatī sudatī prāha te tadā vidhinoditā |
akrūrā vacanaṃ krūraṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam
||40||रुदती सुदती प्राह ते तदा विधिनोदिता ।
अक्रूरा वचनं क्रूरं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्
ahaṃ jānāmi saumitre sānurāgaṃ ca māṃ prati |
preritaṃ bharatenaiva madarthamiha saṅgatam
||41||अहं जानामि सौमित्रे सानुरागं च मां प्रति ।
प्रेरितं भरतेनैव मदर्थमिह सङ्गतम्
nāhaṃ tathāvidhā nārī svairiṇī kuhakādhama |
mṛte rāme patiṃ tvāṃ na kartumicchāmi kāmataḥ
||42||नाहं तथाविधा नारी स्वैरिणी कुहकाधम ।
मृते रामे पतिं त्वां न कर्तुमिच्छामि कामतः
nāgamiṣyati cedrāmo jīvitaṃ santyajāmyaham |
vinā tena na jīvāmi vidhurā duḥkhitā bhṛśam
||43||नागमिष्यति चेद्रामो जीवितं सन्त्यजाम्यहम् ।
विना तेन न जीवामि विधुरा दुःखिता भृशम्
gaccha vā tiṣṭha saumitre na jāne'haṃ tavepsitam |
kva gataṃ te'dya sauhārdaṃ jyeṣṭhe dharmarate kila
||44||गच्छ वा तिष्ठ सौमित्रे न जानेऽहं तवेप्सितम् ।
क्व गतं तेऽद्य सौहार्दं ज्येष्ठे धर्मरते किल
tacchrutvā vacanaṃ tasyā lakṣmaṇo dīnamānasaḥ |
provāca ruddhakaṇṭhastu tāṃ tadā janakātmajām
||45||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या लक्ष्मणो दीनमानसः ।
प्रोवाच रुद्धकण्ठस्तु तां तदा जनकात्मजाम्
kimāttha kṣitije vākyaṃ mayi krūrataraṃ kila |
kiṃ vadasyatyaniṣṭaṃ te bhāvi jāne dhiyā hyaham
||46||किमात्थ क्षितिजे वाक्यं मयि क्रूरतरं किल ।
किं वदस्यत्यनिष्टं ते भावि जाने धिया ह्यहम्
ityuktvā niryayau vīrastāṃ tyaktvā prarudanbhṛśam |
agrajasya yayau paśyañchokārtaḥ pṛthivīpate
||47||इत्युक्त्वा निर्ययौ वीरस्तां त्यक्त्वा प्ररुदन्भृशम् ।
अग्रजस्य ययौ पश्यञ्छोकार्तः पृथिवीपते
gate'tha lakṣmaṇe tatra rāvaṇaḥ kapaṭākṛtiḥ |
bhikṣuveṣaṃ tataḥ kṛtvā praviveśa tadāśrame
||48||गतेऽथ लक्ष्मणे तत्र रावणः कपटाकृतिः ।
भिक्षुवेषं ततः कृत्वा प्रविवेश तदाश्रमे
jānakī taṃ yatiṃ matvā dattvārghyaṃ vanyamādarāt |
bhaikṣyaṃ samarpayāmāsa rāvaṇāya durātmane
||49||जानकी तं यतिं मत्वा दत्त्वार्घ्यं वन्यमादरात् ।
भैक्ष्यं समर्पयामास रावणाय दुरात्मने
tāṃ papraccha sa duṣṭātmā namrapūrvaṃ mṛdusvaram |
kā'si padmapalāśākṣi vane caikākinī priye
||50||तां पप्रच्छ स दुष्टात्मा नम्रपूर्वं मृदुस्वरम् ।
काऽसि पद्मपलाशाक्षि वने चैकाकिनी प्रिये
pitā kaste'tha vāmoru bhrātā kaḥ kaḥ patistava |
mūḍhevaikākinī cātra sthitā'si varavarṇini
||51||पिता कस्तेऽथ वामोरु भ्राता कः कः पतिस्तव ।
मूढेवैकाकिनी चात्र स्थिताऽसि वरवर्णिनि
nirjane vipine kiṃ tvaṃ saudhārhā tvamasi priye |
uṭaje munipatnīvaddevakanyāsamaprabhā
||52||निर्जने विपिने किं त्वं सौधार्हा त्वमसि प्रिये ।
उटजे मुनिपत्नीवद्देवकन्यासमप्रभा
vyāsa uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca videhajā |
divyaṃ diṣṭyā yatiṃ jñātvā mandodaryāḥ patiṃ tadā
||53||इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विदेहजा ।
दिव्यं दिष्ट्या यतिं ज्ञात्वा मन्दोदर्याः पतिं तदा
rājā daśarathaḥ śrīmāṃścatvārastasya vai sutāḥ |
teṣāṃ jyeṣṭhaḥ patirme'sti rāmanāmeti viśrutaḥ
||54||राजा दशरथः श्रीमांश्चत्वारस्तस्य वै सुताः ।
तेषां ज्येष्ठः पतिर्मेऽस्ति रामनामेति विश्रुतः
vivāsito'tha kaikeyyā kṛte bhūpatinā vare |
caturdaśa samā rāmo vasate'tra salakṣmaṇaḥ
||55||विवासितोऽथ कैकेय्या कृते भूपतिना वरे ।
चतुर्दश समा रामो वसतेऽत्र सलक्ष्मणः
janakasya sutā cāhaṃ sītānāmnīti viśrutā |
bhaṅktvā śaivaṃ dhanuḥ kāmaṃ rāmeṇāhaṃ vivāhitā
||56||जनकस्य सुता चाहं सीतानाम्नीति विश्रुता ।
भङ्क्त्वा शैवं धनुः कामं रामेणाहं विवाहिता
rāmabāhubalenātra vasāmo nirbhayā vane |
kāñcanaṃ mṛgamālokya hantuṃ me nirgataḥ patiḥ
||57||रामबाहुबलेनात्र वसामो निर्भया वने ।
काञ्चनं मृगमालोक्य हन्तुं मे निर्गतः पतिः
lakṣmaṇo'pi punaḥ śrutvā ravaṃ bhrāturgato'dhunā |
tayorbāhubalādatra nirbhayā'haṃ vasāmi vai
||58||लक्ष्मणोऽपि पुनः श्रुत्वा रवं भ्रातुर्गतोऽधुना ।
तयोर्बाहुबलादत्र निर्भयाऽहं वसामि वै
mayedaṃ kathitaṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ vanavāsake |
te'trāgatyārhaṇāṃ te vai kariṣyanti yathāvidhi
||59||मयेदं कथितं सर्वं वृत्तान्तं वनवासके ।
तेऽत्रागत्यार्हणां ते वै करिष्यन्ति यथाविधि
yatirviṣṇusvarūpo'si tasmāttvaṃ pūjito mayā |
āśramo vipine ghore kṛto'sti rakṣasāṃ kule
||60||यतिर्विष्णुस्वरूपोऽसि तस्मात्त्वं पूजितो मया ।
आश्रमो विपिने घोरे कृतोऽस्ति रक्षसां कुले
tasmāttvāṃ paripṛcchāmi satyaṃ brūhi mamāgrataḥ |
ko'si tridaṇḍirūpeṇa vipine tvaṃ samāgataḥ
||61||तस्मात्त्वां परिपृच्छामि सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः ।
कोऽसि त्रिदण्डिरूपेण विपिने त्वं समागतः
rāvaṇa uvāca
laṅkeśo'haṃ marālākṣi śrīmānmandodarīpatiḥ |
tvatkṛte tu kṛtaṃ rūpaṃ mayetthaṃ śobhanākṛte
||62||लङ्केशोऽहं मरालाक्षि श्रीमान्मन्दोदरीपतिः ।
त्वत्कृते तु कृतं रूपं मयेत्थं शोभनाकृते
āgato'haṃ varārohe bhaginyā prerito'tra vai |
janasthāne hatau śrutvā bhrātarau kharadūṣaṇau
||63||आगतोऽहं वरारोहे भगिन्या प्रेरितोऽत्र वै ।
जनस्थाने हतौ श्रुत्वा भ्रातरौ खरदूषणौ
aṅgīkuru nṛpaṃ māṃ tvaṃ tyaktvā taṃ mānuṣaṃ patim |
hṛtarājyaṃ gataśrīkaṃ nirbalaṃ vanavāsinam
||64||अङ्गीकुरु नृपं मां त्वं त्यक्त्वा तं मानुषं पतिम् ।
हृतराज्यं गतश्रीकं निर्बलं वनवासिनम्
paṭṭarājñī bhava tvaṃ me mandodaryupari sphuṭam |
dāso'smi tava tanvaṅgi svāminī bhava bhāmini
||65||पट्टराज्ञी भव त्वं मे मन्दोदर्युपरि स्फुटम् ।
दासोऽस्मि तव तन्वङ्गि स्वामिनी भव भामिनि
jetā'haṃ lokapālānāṃ patāmi tava pādayoḥ |
karaṃ gṛhāṇa me'dya tvaṃ sanāthaṃ kuru jānaki
||66||जेताऽहं लोकपालानां पतामि तव पादयोः ।
करं गृहाण मेऽद्य त्वं सनाथं कुरु जानकि
pitā te yācitaḥ pūrvaṃ mayā vai tvatkṛte'bale |
janako māmuvācetthaṃ paṇabandho mayā kṛtaḥ
||67||पिता ते याचितः पूर्वं मया वै त्वत्कृतेऽबले ।
जनको मामुवाचेत्थं पणबन्धो मया कृतः
rudracāpabhayānnāhaṃ samprāptastu svayaṃvare |
mano me saṃsthitaṃ tāvannimagnaṃ virahāturam
||68||रुद्रचापभयान्नाहं सम्प्राप्तस्तु स्वयंवरे ।
मनो मे संस्थितं तावन्निमग्नं विरहातुरम्
vane'tra saṃsthitāṃ śrutvā pūrvānurāgamohitaḥ |
āgato'smyasitāpāṅgi saphalaṃ kuru me śramam
||69||वनेऽत्र संस्थितां श्रुत्वा पूर्वानुरागमोहितः ।
आगतोऽस्म्यसितापाङ्गि सफलं कुरु मे श्रमम्
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe rāmacaritravarṇanaṃ nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28 ||