viśvāmitrakathottaraṃ rājaputrasya kāmabījaprāptivarṇanam
vyāsa uvāca
ityākarṇya vacastasya munestatrāvanīpatiḥ |
mantrivṛddhaṃ samāhūya papraccha tamatandritaḥ
||1||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुनेस्तत्रावनीपतिः ।
मन्त्रिवृद्धं समाहूय पप्रच्छ तमतन्द्रितः
kiṃ kartavyaṃ subuddhe'tra mayā'dya vada suvrata |
balānnayāmi tāṃ kāmaṃ saputrāñca subhāṣiṇīm
||2||किं कर्तव्यं सुबुद्धेऽत्र मयाऽद्य वद सुव्रत ।
बलान्नयामि तां कामं सपुत्राञ्च सुभाषिणीम्
ripuralpo'pi nopekṣyaḥ sarvathā śubhamicchatā |
rājayakṣmeva saṃvṛddho mṛtyave parikalpayet
||3||रिपुरल्पोऽपि नोपेक्ष्यः सर्वथा शुभमिच्छता ।
राजयक्ष्मेव संवृद्धो मृत्यवे परिकल्पयेत्
nātra sainyaṃ na yoddhāsti yo māmatra nivārayet |
gṛhītvā hanmi taṃ tatra dauhitrasya ripuṃ kila
||4||नात्र सैन्यं न योद्धास्ति यो मामत्र निवारयेत् ।
गृहीत्वा हन्मि तं तत्र दौहित्रस्य रिपुं किल
niṣkaṇṭakaṃ bhavedrājyaṃ yatāmyadya balādaham |
hate sudarśane nūnaṃ nirbhayo'sau bhavediti
||5||निष्कण्टकं भवेद्राज्यं यताम्यद्य बलादहम् ।
हते सुदर्शने नूनं निर्भयोऽसौ भवेदिति
pradhāna uvāca
sāhasaṃ na hi kartavyaṃ śrutaṃ rājan munervacaḥ |
viśvāmitrasya dṛṣṭāntaḥ kathitastena māriṣa
||6||साहसं न हि कर्तव्यं श्रुतं राजन् मुनेर्वचः ।
विश्वामित्रस्य दृष्टान्तः कथितस्तेन मारिष
purā gādhisutaḥ śrīmānviśvāmitro'tiviśrutaḥ |
vicaransa nṛpaśreṣṭho vasiṣṭhāśramamabhyagāt
||7||पुरा गाधिसुतः श्रीमान्विश्वामित्रोऽतिविश्रुतः ।
विचरन्स नृपश्रेष्ठो वसिष्ठाश्रममभ्यगात्
namaskṛtya ca taṃ rājā viśvāmitraḥ pratāpavān |
upaviṣṭo nṛpaśreṣṭho muninā dattaviṣṭaraḥ
||8||नमस्कृत्य च तं राजा विश्वामित्रः प्रतापवान् ।
उपविष्टो नृपश्रेष्ठो मुनिना दत्तविष्टरः
nimantrito vasiṣṭhena bhojanāya mahātmanā |
sasainyaśca sthito rājā gādhiputro mahāyaśāḥ
||9||निमन्त्रितो वसिष्ठेन भोजनाय महात्मना ।
ससैन्यश्च स्थितो राजा गाधिपुत्रो महायशाः
nandinyā''sāditaṃ sarvaṃ bhakṣyabhojyādikaṃ ca yat |
bhuktvā rājā sasainyaśca vāñchitaṃ tatra bhojanam
||10||नन्दिन्याऽऽसादितं सर्वं भक्ष्यभोज्यादिकं च यत् ।
भुक्त्वा राजा ससैन्यश्च वाञ्छितं तत्र भोजनम्
pratāpaṃ tañca nandinyāḥ parijñāya sa pārthivaḥ |
yayāce nandinīṃ rājā vasiṣṭhaṃ munisattamam
||11||प्रतापं तञ्च नन्दिन्याः परिज्ञाय स पार्थिवः ।
ययाचे नन्दिनीं राजा वसिष्ठं मुनिसत्तमम्
viśvāmitra uvāca
mune dhenusahasraṃ te ghaṭodhnīnāṃ dadāmyaham |
nandinīṃ dehi me dhenuṃ prārthayāmi parantapa
||12||मुने धेनुसहस्रं ते घटोध्नीनां ददाम्यहम् ।
नन्दिनीं देहि मे धेनुं प्रार्थयामि परन्तप
vasiṣṭha uvāca
homadhenuriyaṃ rājanna dadāmi kathañcana |
sahasrañcāpi dhenūnāṃ tavedaṃ tava tiṣṭhatu
||13||होमधेनुरियं राजन्न ददामि कथञ्चन ।
सहस्रञ्चापि धेनूनां तवेदं तव तिष्ठतु
viśvāmitra uvāca
ayutaṃ vātha lakṣyaṃ vā dadāmi manasepsitam |
ddehi me nandinīṃ sādho grahīṣyāmi balādatha
||14||अयुतं वाथ लक्ष्यं वा ददामि मनसेप्सितम् ।
द्देहि मे नन्दिनीं साधो ग्रहीष्यामि बलादथ
vasiṣṭha uvāca
kāmaṃ gṛhāṇa nṛpate balādadya yathāruci |
nāhaṃ dadāmi te rājansvecchayā nandinīṃ gṛhāt
||15||कामं गृहाण नृपते बलादद्य यथारुचि ।
नाहं ददामि ते राजन्स्वेच्छया नन्दिनीं गृहात्
tacchrutvā nṛpatirbhṛtyānādideśa mahābalān |
nayadhvaṃ nandinīṃ dhenuṃ baladarpasusaṃsthitāḥ
||16||तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भृत्यानादिदेश महाबलान् ।
नयध्वं नन्दिनीं धेनुं बलदर्पसुसंस्थिताः
te bhṛtyā jagṛhustāṃ tu haṭhādākramya yantritām |
vepamānā muniṃ prāha surabhiḥ sāśrulocanā
||17||ते भृत्या जगृहुस्तां तु हठादाक्रम्य यन्त्रिताम् ।
वेपमाना मुनिं प्राह सुरभिः साश्रुलोचना
mune tyajasi māṃ kasmātkarṣayanti suyantritām |
munistāṃ pratyuvācedaṃ tyaje nāhaṃ sudugdhade
||18||मुने त्यजसि मां कस्मात्कर्षयन्ति सुयन्त्रिताम् ।
मुनिस्तां प्रत्युवाचेदं त्यजे नाहं सुदुग्धदे
balānnayati rājā'sau pūjito'dya mayā śubhe |
kiṃ karomi na cecchāmi tyaktuṃ tvāṃ manasā kila
||19||बलान्नयति राजाऽसौ पूजितोऽद्य मया शुभे ।
किं करोमि न चेच्छामि त्यक्तुं त्वां मनसा किल
ityuktā muninā dhenuḥ krodhayuktā babhūva ha |
hambhāravaṃ cakārāśu krūraśabdaṃ sudāruṇam
||20||इत्युक्ता मुनिना धेनुः क्रोधयुक्ता बभूव ह ।
हम्भारवं चकाराशु क्रूरशब्दं सुदारुणम्
udgatāstatra dehāttu daityā ghoratarāstadā |
sāyudhāstiṣṭha tiṣṭheti bruvantaḥ kavacāvṛtāḥ
||21||उद्गतास्तत्र देहात्तु दैत्या घोरतरास्तदा ।
सायुधास्तिष्ठ तिष्ठेति ब्रुवन्तः कवचावृताः
sainyaṃ sarvaṃ hataṃ taistu nandinī pratimocitā |
ekākī nirgato rājā viśvāmitro'tiduḥkhitaḥ
||22||सैन्यं सर्वं हतं तैस्तु नन्दिनी प्रतिमोचिता ।
एकाकी निर्गतो राजा विश्वामित्रोऽतिदुःखितः
hanta pāpo'tidīnātmā nindan kṣātrabalaṃ mahat |
brāhmaṃ balaṃ durārādhyaṃ matvā tapasi saṃsthitaḥ
||23||हन्त पापोऽतिदीनात्मा निन्दन् क्षात्रबलं महत् ।
ब्राह्मं बलं दुराराध्यं मत्वा तपसि संस्थितः
taptvā bahūni varṣāṇi tapo ghoraṃ mahāvane |
ṛṣitvaṃ prāpa gādheyastyaktvā kṣātraṃ vidhiṃ punaḥ
||24||तप्त्वा बहूनि वर्षाणि तपो घोरं महावने ।
ऋषित्वं प्राप गाधेयस्त्यक्त्वा क्षात्रं विधिं पुनः
tasmāttvamapi rājendra mā kṛthā vairamadbhutam |
kulanāśakaraṃ nūnaṃ tāpasaiḥ saha saṃyugam
||25||तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र मा कृथा वैरमद्भुतम् ।
कुलनाशकरं नूनं तापसैः सह संयुगम्
munivaryaṃ vrajādya tvaṃ samāśvāsya taponidhim |
sudarśano'pi rājendra tiṣṭhatvatra yathāsukham
||26||मुनिवर्यं व्रजाद्य त्वं समाश्वास्य तपोनिधिम् ।
सुदर्शनोऽपि राजेन्द्र तिष्ठत्वत्र यथासुखम्
bālo'yaṃ nirdhanaḥ kiṃ te kariṣyati nṛpāhitam |
vṛthā te vairabhāvo'yamanāthe durbale śiśau
||27||बालोऽयं निर्धनः किं ते करिष्यति नृपाहितम् ।
वृथा ते वैरभावोऽयमनाथे दुर्बले शिशौ
dayā sarvatra kartavyā daivādhīnamidaṃ jagat |
īrṣyayā kiṃ nṛpaśreṣṭha yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati
||28||दया सर्वत्र कर्तव्या दैवाधीनमिदं जगत् ।
ईर्ष्यया किं नृपश्रेष्ठ यद्भाव्यं तद्भविष्यति
vajraṃ tṛṇāyate rājan daivayogānna saṃśayaḥ |
tṛṇaṃ vajrāyate kvāpi samaye daivayogataḥ
||29||वज्रं तृणायते राजन् दैवयोगान्न संशयः ।
तृणं वज्रायते क्वापि समये दैवयोगतः
śaśako hanti śārdūlaṃ maśako vai tathā gajam |
sāhasaṃ muñca medhāvin kuru me vacanaṃ hitam
||30||शशको हन्ति शार्दूलं मशको वै तथा गजम् ।
साहसं मुञ्च मेधाविन् कुरु मे वचनं हितम्
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya yudhājinnṛpasattamaḥ |
praṇamya taṃ muniṃ mūrghnā jagāma svapuraṃ nṛpaḥ
||31||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य युधाजिन्नृपसत्तमः ।
प्रणम्य तं मुनिं मूर्घ्ना जगाम स्वपुरं नृपः
manoramā'pi svasthā'bhūdāśrame tatra saṃsthitā |
pālayāmāsa putraṃ taṃ sudarśanamṛtavratam
||32||मनोरमाऽपि स्वस्थाऽभूदाश्रमे तत्र संस्थिता ।
पालयामास पुत्रं तं सुदर्शनमृतव्रतम्
dine dine kumāro'sau jagāmopacayaṃ tataḥ |
munibālagataḥ krīḍannirbhayaḥ sarvataḥ śubhaḥ
||33||दिने दिने कुमारोऽसौ जगामोपचयं ततः ।
मुनिबालगतः क्रीडन्निर्भयः सर्वतः शुभः
ekasminsamaye tatra vidallaṃ samupāgatam |
klībeti muniputrastamāmantrayattadantike
||34||एकस्मिन्समये तत्र विदल्लं समुपागतम् ।
क्लीबेति मुनिपुत्रस्तमामन्त्रयत्तदन्तिके
sudarśanastu tacchrutvā dadhāraikākṣaraṃ sphuṭam |
anusvārayutaṃ tacca provācāpi punaḥ punaḥ
||35||सुदर्शनस्तु तच्छ्रुत्वा दधारैकाक्षरं स्फुटम् ।
अनुस्वारयुतं तच्च प्रोवाचापि पुनः पुनः
bījaṃ vai kāmarājākhyaṃ gṛhītaṃ manasā tadā |
jajāpa bālako'tyarthaṃ dhṛtvā cetasi sādaram
||36||बीजं वै कामराजाख्यं गृहीतं मनसा तदा ।
जजाप बालकोऽत्यर्थं धृत्वा चेतसि सादरम्
bhāviyogānmahārāja kāmarājākhyamadbhutam |
svabhāvenaiva tenetthaṃ gṛhītaṃ bālakena vai
||37||भावियोगान्महाराज कामराजाख्यमद्भुतम् ।
स्वभावेनैव तेनेत्थं गृहीतं बालकेन वै
tadā'sau pañcame varṣe prāpya mantramanuttamam |
ṛṣicchandovihīnañca dhyānanyāsavivarjitam
||38||तदाऽसौ पञ्चमे वर्षे प्राप्य मन्त्रमनुत्तमम् ।
ऋषिच्छन्दोविहीनञ्च ध्यानन्यासविवर्जितम्
prajapanmanasā nityaṃ krīḍatyapi svapityapi |
visasmāra na taṃ mantraṃ jñātvā sāramiti svayam
||39||प्रजपन्मनसा नित्यं क्रीडत्यपि स्वपित्यपि ।
विसस्मार न तं मन्त्रं ज्ञात्वा सारमिति स्वयम्
varṣe caikādaśe prāpte kumāro'sau nṛpātmajaḥ |
muninā copanīto'tha vedamadhyāpitastathā
||40||वर्षे चैकादशे प्राप्ते कुमारोऽसौ नृपात्मजः ।
मुनिना चोपनीतोऽथ वेदमध्यापितस्तथा
dhanurvedaṃ tathā sāṅgaṃ nītiśāstraṃ vidhānataḥ |
abhyastāḥ sakalā vidyāstena mantrabalādinā
||41||धनुर्वेदं तथा साङ्गं नीतिशास्त्रं विधानतः ।
अभ्यस्ताः सकला विद्यास्तेन मन्त्रबलादिना
kadācitso'pi pratyakṣaṃ devīrūpaṃ dadarśa ha |
raktāmbaraṃ raktavarṇaṃ raktasarvāṅgabhūṣaṇam
||42||कदाचित्सोऽपि प्रत्यक्षं देवीरूपं ददर्श ह ।
रक्ताम्बरं रक्तवर्णं रक्तसर्वाङ्गभूषणम्
garuḍe vāhane saṃsthāṃ vaiṣṇavīṃ śaktimadbhutām |
dṛṣṭvā prasannavadanaḥ sa babhūva nṛpātmajaḥ
||43||गरुडे वाहने संस्थां वैष्णवीं शक्तिमद्भुताम् ।
दृष्ट्वा प्रसन्नवदनः स बभूव नृपात्मजः
vane tasmiṃsthitaḥ so'tha sarvavidyārthatattvavit |
mātaraṃ sevamānastu vijahāra nadītaṭe
||44||वने तस्मिंस्थितः सोऽथ सर्वविद्यार्थतत्त्ववित् ।
मातरं सेवमानस्तु विजहार नदीतटे
śarāsanañca samprāptaṃ viśikhāśca śilāśitāḥ |
tūṇīrakavacaṃ tasmai dattaṃ cāmbikayā vane
||45||शरासनञ्च सम्प्राप्तं विशिखाश्च शिलाशिताः ।
तूणीरकवचं तस्मै दत्तं चाम्बिकया वने
etasminsamaye putrī kāśirājasya supriyā |
nāmnā śaśikalā divyā sarvalakṣaṇasaṃyutā
||46||एतस्मिन्समये पुत्री काशिराजस्य सुप्रिया ।
नाम्ना शशिकला दिव्या सर्वलक्षणसंयुता
śuśrāva nṛpaputraṃ taṃ vanasthañca sudarśanam |
sarvalakṣaṇasampannaṃ śūraṃ kāmamivāparam
||47||शुश्राव नृपपुत्रं तं वनस्थञ्च सुदर्शनम् ।
सर्वलक्षणसम्पन्नं शूरं काममिवापरम्
bandījanamukhācchrutvā rājaputraṃ susaṅgatam |
cakame manasā taṃ vai varaṃ varayituṃ dhiyā
||48||बन्दीजनमुखाच्छ्रुत्वा राजपुत्रं सुसङ्गतम् ।
चकमे मनसा तं वै वरं वरयितुं धिया
svapne tasyāḥ samāgamya jagadambā niśāntare |
uvāca vacanaṃ cedaṃ samāśvāsya susaṃsthitā
||49||स्वप्ने तस्याः समागम्य जगदम्बा निशान्तरे ।
उवाच वचनं चेदं समाश्वास्य सुसंस्थिता
varaṃ varaya suśroṇi mama bhaktaḥ sudarśanaḥ |
sarvakāmapradaste'stu vacanānmama bhāmini
||50||वरं वरय सुश्रोणि मम भक्तः सुदर्शनः ।
सर्वकामप्रदस्तेऽस्तु वचनान्मम भामिनि
evaṃ śaśikalā dṛṣṭā svapne rūpaṃ manoharam |
ambāyā vacanaṃ smṛtvā jaharṣa bhṛśabhāminī
||51||एवं शशिकला दृष्टा स्वप्ने रूपं मनोहरम् ।
अम्बाया वचनं स्मृत्वा जहर्ष भृशभामिनी
utthitā sā mudā yuktā pṛṣṭā mātrā punaḥ punaḥ |
pramode kāraṇaṃ bālā novācātitrapānvitā
||52||उत्थिता सा मुदा युक्ता पृष्टा मात्रा पुनः पुनः ।
प्रमोदे कारणं बाला नोवाचातित्रपान्विता
jahāsa mudamāpannā smṛtvā svapnaṃ muhurmuhuḥ |
sakhīṃ prāha tadānyāṃ vai svapnavṛttaṃ savistaram
||53||जहास मुदमापन्ना स्मृत्वा स्वप्नं मुहुर्मुहुः ।
सखीं प्राह तदान्यां वै स्वप्नवृत्तं सविस्तरम्
kadācitsā vihārārthamavāpopavanaṃ śubham |
sakhīyuktā viśālākṣī campakairupaśobhitam
||54||कदाचित्सा विहारार्थमवापोपवनं शुभम् ।
सखीयुक्ता विशालाक्षी चम्पकैरुपशोभितम्
puṣpāṇi cinvatī bālā campakādhaḥsthitābalā |
apaśyadbrāhmaṇaṃ mārge āgacchantaṃ tvarānvitam
||55||पुष्पाणि चिन्वती बाला चम्पकाधःस्थिताबला ।
अपश्यद्ब्राह्मणं मार्गे आगच्छन्तं त्वरान्वितम्
taṃ praṇamya dvijaṃ śyāmā babhāṣe madhuraṃ vacaḥ |
kuto deśānmahābhāga kṛtamāgamanaṃ tvayā
||56||तं प्रणम्य द्विजं श्यामा बभाषे मधुरं वचः ।
कुतो देशान्महाभाग कृतमागमनं त्वया
dvija uvāca
bhāradvājāśramādbāle nūnamāgamanaṃ mama |
jātaṃ vai kāryayogena kiṃ pṛcchasi vadasva me
||57||भारद्वाजाश्रमाद्बाले नूनमागमनं मम ।
जातं वै कार्ययोगेन किं पृच्छसि वदस्व मे
śaśikalovāca
tatrāśrame mahābhāga varṇanīyaṃ kimasti vai |
lokātigaṃ viśeṣeṇa prekṣaṇīyatamaṃ kila
||58||तत्राश्रमे महाभाग वर्णनीयं किमस्ति वै ।
लोकातिगं विशेषेण प्रेक्षणीयतमं किल
brāhmaṇa uvāca
dhruvasandhisutaḥ śrīmānāste sudarśano nṛpaḥ |
yathārthanāmā suśroṇi vartate puruṣottamaḥ
||59||ध्रुवसन्धिसुतः श्रीमानास्ते सुदर्शनो नृपः ।
यथार्थनामा सुश्रोणि वर्तते पुरुषोत्तमः
tasya locanamatyantaṃ niṣphalaṃ pratibhāti me |
yena dṛṣṭo na vāmoru kumārastu sudarśanaḥ
||60||तस्य लोचनमत्यन्तं निष्फलं प्रतिभाति मे ।
येन दृष्टो न वामोरु कुमारस्तु सुदर्शनः
ekatra nihitā dhātrā guṇāḥ sarve sisṛkṣuṇā |
guṇānāmākaraṃ draṣṭuṃ manye tenaiva kautukāt
||61||एकत्र निहिता धात्रा गुणाः सर्वे सिसृक्षुणा ।
गुणानामाकरं द्रष्टुं मन्ये तेनैव कौतुकात्
tava yogyaḥ kumāro'sau bhartā bhavitumarhati |
yogo'yaṃ vihito'pyāsīnmaṇikāñcanayoriva
||62||तव योग्यः कुमारोऽसौ भर्ता भवितुमर्हति ।
योगोऽयं विहितोऽप्यासीन्मणिकाञ्चनयोरिव
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe viśvāmitrakathottaraṃ rājaputrasya kāmabījaprāptivarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||