viṣṇunā kṛtaṃ devīstotram
brahmovāca
ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ punarāha janārdanaḥ |
vayaṃ gacchema pārśve'syāḥ praṇamantaḥ punaḥ punaḥ
||1||इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः पुनराह जनार्दनः ।
वयं गच्छेम पार्श्वेऽस्याः प्रणमन्तः पुनः पुनः
seyaṃ varā mahāmāyā dāsyatyeṣā varān hi naḥ |
stuvāmaḥ sannidhiṃ prāpya nirbhayāścaraṇāntike
||2||सेयं वरा महामाया दास्यत्येषा वरान् हि नः ।
स्तुवामः सन्निधिं प्राप्य निर्भयाश्चरणान्तिके
yadi no vārayiṣyanti dvārasthāḥ paricārakāḥ |
paṭhiṣyāmaśca tatrasthāḥ stutiṃ devyāḥ samāhitāḥ
||3||यदि नो वारयिष्यन्ति द्वारस्थाः परिचारकाः ।
पठिष्यामश्च तत्रस्थाः स्तुतिं देव्याः समाहिताः
brahmovāca
ityukte hariṇā vākye suprahṛṣṭau susaṃsthitau |
jātau pramuditau kāmaṃ nikaṭe gamanāya ca
||4||इत्युक्ते हरिणा वाक्ये सुप्रहृष्टौ सुसंस्थितौ ।
जातौ प्रमुदितौ कामं निकटे गमनाय च
omityuktvā hariṃ sarve vimānāttvaritāstrayaḥ |
uttīrya nirgatā dvāri śaṅkamānā manasyalam
||5||ओमित्युक्त्वा हरिं सर्वे विमानात्त्वरितास्त्रयः ।
उत्तीर्य निर्गता द्वारि शङ्कमाना मनस्यलम्
dvārasthān vīkṣya tānsarvāndevī bhagavatī tadā |
smitaṃ kṛtvā cakārāśu tāṃstrīnstrīrūpadhāriṇaḥ
||6||द्वारस्थान् वीक्ष्य तान्सर्वान्देवी भगवती तदा ।
स्मितं कृत्वा चकाराशु तांस्त्रीन्स्त्रीरूपधारिणः
vayaṃ yuvatayo jātāḥ surūpāścārubhūṣaṇāḥ |
vismayai paramaṃ prāptā gatāstatsannidhiṃ punaḥ
||7||वयं युवतयो जाताः सुरूपाश्चारुभूषणाः ।
विस्मयै परमं प्राप्ता गतास्तत्सन्निधिं पुनः
sā dṛṣṭvā naḥ sthitāṃstatra strīrūpāṃścaraṇāntike |
vyalokayata cārvaṅgī premasampūrṇayā dṛśā
||8||सा दृष्ट्वा नः स्थितांस्तत्र स्त्रीरूपांश्चरणान्तिके ।
व्यलोकयत चार्वङ्गी प्रेमसम्पूर्णया दृशा
praṇamya tāṃ mahādevīṃ purataḥ saṃsthitā vayam |
parasparaṃ lokayantaḥ strīrūpāścārubhūṣaṇāḥ
||9||प्रणम्य तां महादेवीं पुरतः संस्थिता वयम् ।
परस्परं लोकयन्तः स्त्रीरूपाश्चारुभूषणाः
pādapīṭhaṃ prekṣamāṇā nānāmaṇivibhūṣitam |
sūryakoṭipratīkāśaṃ sthitāstatra vayaṃ trayaḥ
||10||पादपीठं प्रेक्षमाणा नानामणिविभूषितम् ।
सूर्यकोटिप्रतीकाशं स्थितास्तत्र वयं त्रयः
kāścidraktāmbarāstatra sahacaryaḥ sahasraśaḥ |
kāścinnīlāmbarā nāryastathā pītāmbarāḥ śubhāḥ
||11||काश्चिद्रक्ताम्बरास्तत्र सहचर्यः सहस्रशः ।
काश्चिन्नीलाम्बरा नार्यस्तथा पीताम्बराः शुभाः
devyaḥ sarvāḥ śubhākārā vicitrāmbarabhūṣaṇāḥ |
virejuḥ pārśvatastasyāḥ paricaryāparāḥ kila
||12||देव्यः सर्वाः शुभाकारा विचित्राम्बरभूषणाः ।
विरेजुः पार्श्वतस्तस्याः परिचर्यापराः किल
jaguśca nanṛtuścānyāḥ paryupāsanta tāḥ striyaḥ |
vīṇāmārutavādyāni vādayanto mudānvitāḥ
||13||जगुश्च ननृतुश्चान्याः पर्युपासन्त ताः स्त्रियः ।
वीणामारुतवाद्यानि वादयन्तो मुदान्विताः
śṛṇu nārada vakṣyāmi yaddṛṣṭaṃ tatra cādbhutam |
nakhadarpaṇamadhye vai devyāścaraṇapaṅkaje
||14||शृणु नारद वक्ष्यामि यद्दृष्टं तत्र चाद्भुतम् ।
नखदर्पणमध्ये वै देव्याश्चरणपङ्कजे
brahmāṇḍamakhilaṃ sarvaṃ tatra sthāvarajaṅgamam |
ahaṃ viṣṇuśca rudraśca vāyuragniryamo raviḥ
||15||ब्रह्माण्डमखिलं सर्वं तत्र स्थावरजङ्गमम् ।
अहं विष्णुश्च रुद्रश्च वायुरग्निर्यमो रविः
varuṇaḥ śītagustvaṣṭā kuberaḥ pākaśāsanaḥ |
parvatāḥ sāgarā nadyo gandharvāpsarasastathā
||16||वरुणः शीतगुस्त्वष्टा कुबेरः पाकशासनः ।
पर्वताः सागरा नद्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा
viśvāvasuścitraketuḥ śvetaścitrāṅgadastathā |
nāradastumburuścaiva hāhāhūhūstathaiva ca
||17||विश्वावसुश्चित्रकेतुः श्वेतश्चित्राङ्गदस्तथा ।
नारदस्तुम्बुरुश्चैव हाहाहूहूस्तथैव च
aśvinau vasavaḥ sādhyāḥ siddhāśca pitarastathā |
nāgāḥ śeṣādayaḥ sarve kinnaroragarākṣasāḥ
||18||अश्विनौ वसवः साध्याः सिद्धाश्च पितरस्तथा ।
नागाः शेषादयः सर्वे किन्नरोरगराक्षसाः
vaikuṇṭho brahmalokaśca kailāsaḥ parvatottamaḥ |
sarvaṃ tadakhilaṃ dṛṣṭaṃ nakhamadhyasthitaṃ ca naḥ
||19||वैकुण्ठो ब्रह्मलोकश्च कैलासः पर्वतोत्तमः ।
सर्वं तदखिलं दृष्टं नखमध्यस्थितं च नः
majjanmapaṅkajaṃ tatra sthito'haṃ caturānanaḥ |
śeṣaśāyī jagannāthastathā ca madhukaiṭabhau
||20||मज्जन्मपङ्कजं तत्र स्थितोऽहं चतुराननः ।
शेषशायी जगन्नाथस्तथा च मधुकैटभौ
brahmovāca
evaṃ dṛṣṭaṃ mayā tatra pādapadmanakhe sthitam |
vismato'haṃ tato vīkṣya kimetaditi śaṅkitaḥ
||21||एवं दृष्टं मया तत्र पादपद्मनखे स्थितम् ।
विस्मतोऽहं ततो वीक्ष्य किमेतदिति शङ्कितः
viṣṇuśca vismayāviṣṭaḥ śaṅkaraśca tathā sthitaḥ |
tāṃ tadā menire devīṃ vayaṃ viśvasya mātaram
||22||विष्णुश्च विस्मयाविष्टः शङ्करश्च तथा स्थितः ।
तां तदा मेनिरे देवीं वयं विश्वस्य मातरम्
tato varṣaśataṃ pūrṇaṃ vyatikrāntaṃ prapaśyataḥ |
sudhāmaye śive dvīpe vihāraṃ vividhaṃ tadā
||23||ततो वर्षशतं पूर्णं व्यतिक्रान्तं प्रपश्यतः ।
सुधामये शिवे द्वीपे विहारं विविधं तदा
sakhya iva tadā tatra menire'smānavasthitān |
devyaḥ pramuditākārā nānābharaṇamaṇḍitāḥ
||24||सख्य इव तदा तत्र मेनिरेऽस्मानवस्थितान् ।
देव्यः प्रमुदिताकारा नानाभरणमण्डिताः
vayamapyatiramyatvādbabhūvima vimohitāḥ |
prahṛṣṭamanasaḥ sarve paśyanbhāvānmanoramān
||25||वयमप्यतिरम्यत्वाद्बभूविम विमोहिताः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे पश्यन्भावान्मनोरमान्
ekadā tāṃ mahādevīṃ devīṃ śrībhuvaneśvarīm |
tuṣṭāva bhagavānviṣṇuryuvatībhāvasaṃsthitaḥ
||26||एकदा तां महादेवीं देवीं श्रीभुवनेश्वरीम् ।
तुष्टाव भगवान्विष्णुर्युवतीभावसंस्थितः
śrībhagavānuvāca
namo devyai prakṛtyai ca vidhātryai satataṃ namaḥ |
kalyāṇai kāmadāyai ca vṛddhyai siddhyai namo namaḥ
||27||नमो देव्यै प्रकृत्यै च विधात्र्यै सततं नमः ।
कल्याणै कामदायै च वृद्ध्यै सिद्ध्यै नमो नमः
saccidānandarūpiṇyai saṃsārāraṇaye namaḥ |
pañcakṛtyavidhātryai te bhuvaneśyai namo namaḥ
||28||सच्चिदानन्दरूपिण्यै संसारारणये नमः ।
पञ्चकृत्यविधात्र्यै ते भुवनेश्यै नमो नमः
sarvādhiṣṭānarūpāyai kūṭasthāyai namo namaḥ |
ardhamātrārthabhūtāyai hṛllekhāyai namo namaḥ
||29||सर्वाधिष्टानरूपायै कूटस्थायै नमो नमः ।
अर्धमात्रार्थभूतायै हृल्लेखायै नमो नमः
jñātaṃ mayā'khilamidaṃ tvayi sanniviṣṭaṃ tvatto'sya sambhavalayāvapi mātaradya |
śaktiśca te'sya karaṇe vitataprabhāvā jñātā'dhunā sakalalokamayīti nūnam
||30||ज्ञातं मयाऽखिलमिदं त्वयि सन्निविष्टं त्वत्तोऽस्य सम्भवलयावपि मातरद्य ।
शक्तिश्च तेऽस्य करणे विततप्रभावा ज्ञाताऽधुना सकललोकमयीति नूनम्
vistārya sarvamakhilaṃ sadasadvikāraṃ sandarśayasyavikalaṃ puruṣāya kāle |
tattvaiśca ṣoḍaśabhireva ca saptabhiśca bhāsīndrajālamiva naḥ kila rañjanāya
||31||विस्तार्य सर्वमखिलं सदसद्विकारं सन्दर्शयस्यविकलं पुरुषाय काले ।
तत्त्वैश्च षोडशभिरेव च सप्तभिश्च भासीन्द्रजालमिव नः किल रञ्जनाय
na tvāmṛte kimapi vastugataṃ vibhāti vyāpyaiva sarvamakhilaṃ tvamavasthitā'si |
śaktiṃ vinā vyavahṛto puruṣo'pyaśakto vambhaṇyate janani buddhimatā janena
||32||न त्वामृते किमपि वस्तुगतं विभाति व्याप्यैव सर्वमखिलं त्वमवस्थिताऽसि ।
शक्तिं विना व्यवहृतो पुरुषोऽप्यशक्तो वम्भण्यते जननि बुद्धिमता जनेन
prīṇāsi viśvamakhilaṃ satataṃ prabhāvaiḥ svaistejasā ca sakalaṃ prakaṭīkaroṣi |
atsyeva devi tarasā kila kalpakāle ko veda devi caritaṃ tava vai bhavasya
||33||प्रीणासि विश्वमखिलं सततं प्रभावैः स्वैस्तेजसा च सकलं प्रकटीकरोषि ।
अत्स्येव देवि तरसा किल कल्पकाले को वेद देवि चरितं तव वै भवस्य
trātā vayaṃ janani te madhukaiṭabhābhyāṃ lokāśca te suvitatāḥ khalu darśitā vai |
nītāḥ sukhasya bhavane paramāṃ ca koṭiṃ yaddarśanaṃ tava bhavāni mahāprabhāvam
||34||त्राता वयं जननि ते मधुकैटभाभ्यां लोकाश्च ते सुवितताः खलु दर्शिता वै ।
नीताः सुखस्य भवने परमां च कोटिं यद्दर्शनं तव भवानि महाप्रभावम्
nāhaṃ bhavo na ca viriṃci viveda mātaḥ ko'nyo hi vetti caritaṃ tava durvibhāvyam |
kānīha santi bhuvanāni mahāprabhāve hyasminbhavāni racite racanākalāpe
||35||नाहं भवो न च विरिंचि विवेद मातः कोऽन्यो हि वेत्ति चरितं तव दुर्विभाव्यम् ।
कानीह सन्ति भुवनानि महाप्रभावे ह्यस्मिन्भवानि रचिते रचनाकलापे
asmābhiratra bhuvane hariranya eva dṛṣṭaḥ śivaḥ kamalajaḥ prathitaprabhāvaḥ |
anyeṣu devi bhuvanepu na santi kiṃ te kiṃ vidma devi vitataṃ tava suprabhāvam
||36||अस्माभिरत्र भुवने हरिरन्य एव दृष्टः शिवः कमलजः प्रथितप्रभावः ।
अन्येषु देवि भुवनेपु न सन्ति किं ते किं विद्म देवि विततं तव सुप्रभावम्
yāce'mba te'ṅghrikamalaṃ praṇipatya kāmaṃ citte sadā vasatu rūpamidaṃ tavaitat |
nāmāpi vaktrakuhare satataṃ tavaiva sandarśanaṃ tava padāmbujayoḥ sadaiva
||37||याचेऽम्ब तेऽङ्घ्रिकमलं प्रणिपत्य कामं चित्ते सदा वसतु रूपमिदं तवैतत् ।
नामापि वक्त्रकुहरे सततं तवैव सन्दर्शनं तव पदाम्बुजयोः सदैव
bhṛtyo'yamasti satataṃ mayi bhāvanīyaṃ tvāṃ svāminīti manasā nanu cintayāmi |
eṣā''vayoraviratā kila devi bhūyā- dvyāptiḥ sadaiva jananī sutayorivārthe
||38||भृत्योऽयमस्ति सततं मयि भावनीयं त्वां स्वामिनीति मनसा ननु चिन्तयामि ।
एषाऽऽवयोरविरता किल देवि भूया- द्व्याप्तिः सदैव जननी सुतयोरिवार्थे
tvaṃ vetsi sarvamakhilaṃ bhuvanaprapañcaṃ sarvajñatā parisamāptinitāntabhūmiḥ |
kiṃ pāmareṇa jagadamba nivedanīyaṃ yadyuktamācara bhavāni taveṅgitaṃ syāt
||39||त्वं वेत्सि सर्वमखिलं भुवनप्रपञ्चं सर्वज्ञता परिसमाप्तिनितान्तभूमिः ।
किं पामरेण जगदम्ब निवेदनीयं यद्युक्तमाचर भवानि तवेङ्गितं स्यात्
brahmā sṛjatyavati viṣṇurumāpatiśca saṃhārakāraka iyaṃ tu jane prasiddhiḥ |
kiṃ satyametadapi devi tavecchayā vai kartuṃ kṣamā vayamaje tava śaktiyuktāḥ
||40||ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरुमापतिश्च संहारकारक इयं तु जने प्रसिद्धिः ।
किं सत्यमेतदपि देवि तवेच्छया वै कर्तुं क्षमा वयमजे तव शक्तियुक्ताः
dhātrī dharādharasute na jagadbibharti ādhāraśaktirakhilaṃ tava vai bibharti |
sūryo'pi bhāti varade prabhayā yutaste tvaṃ sarvametadakhilaṃ virajā vibhāsi
||41||धात्री धराधरसुते न जगद्बिभर्ति आधारशक्तिरखिलं तव वै बिभर्ति ।
सूर्योऽपि भाति वरदे प्रभया युतस्ते त्वं सर्वमेतदखिलं विरजा विभासि
brahmā'hamīśvaravaraḥ kila te prabhāvā- tsarve vayaṃ janiyutā na yadā tu nityāḥ |
ke'nye surāḥ śatamakhapramukhāśca nityā nityā tvameva jananī prakṛtiḥ purāṇā
||42||ब्रह्माऽहमीश्वरवरः किल ते प्रभावा- त्सर्वे वयं जनियुता न यदा तु नित्याः ।
केऽन्ये सुराः शतमखप्रमुखाश्च नित्या नित्या त्वमेव जननी प्रकृतिः पुराणा
tvaṃ cedbhavāni dayase puruṣaṃ purāṇaṃ jāne'hamadya tava saṃnidhigaḥ sadaiva |
nocedahaṃ vibhuranādiranīha īśo viśvātmadhīriti tamaḥprakṛtiḥ sadaiva
||43||त्वं चेद्भवानि दयसे पुरुषं पुराणं जानेऽहमद्य तव संनिधिगः सदैव ।
नोचेदहं विभुरनादिरनीह ईशो विश्वात्मधीरिति तमःप्रकृतिः सदैव
vidyā tvameva nanu buddhimatāṃ narāṇāṃ śaktistvameva kila śaktimatāṃ sadaiva |
tvaṃ kīrtikāntikamalāmalatuṣṭirūpā muktipradā viratireva manuṣyaloke
||44||विद्या त्वमेव ननु बुद्धिमतां नराणां शक्तिस्त्वमेव किल शक्तिमतां सदैव ।
त्वं कीर्तिकान्तिकमलामलतुष्टिरूपा मुक्तिप्रदा विरतिरेव मनुष्यलोके
gāyatryasi prathamavedakalā tvameva svāhā svadhā bhagavatī saguṇārdhamātrā |
āmnāya eva vihito nigamo bhavatyai sañjīvanāya satataṃ surapūrvajānām
||45||गायत्र्यसि प्रथमवेदकला त्वमेव स्वाहा स्वधा भगवती सगुणार्धमात्रा ।
आम्नाय एव विहितो निगमो भवत्यै सञ्जीवनाय सततं सुरपूर्वजानाम्
mokṣārthameva racayasyakhilaṃ prapañcaṃ teṣāṃ gatāḥ khalu yato nanu jīvabhāvam |
aṃśā anādinidhanasya kilānaghasya pūrṇārṇavasya vitatā hi yathā taraṅgāḥ
||46||मोक्षार्थमेव रचयस्यखिलं प्रपञ्चं तेषां गताः खलु यतो ननु जीवभावम् ।
अंशा अनादिनिधनस्य किलानघस्य पूर्णार्णवस्य वितता हि यथा तरङ्गाः
jīvo yadā tu parivetti tavaiva kṛtyaṃ tvaṃ saṃharasyakhilametaditi prasiddham |
nāṭyaṃ naṭena racitaṃ vitathe'ntaraṅge kārye kṛte viramase prathitaprabhāvā
||47||जीवो यदा तु परिवेत्ति तवैव कृत्यं त्वं संहरस्यखिलमेतदिति प्रसिद्धम् ।
नाट्यं नटेन रचितं वितथेऽन्तरङ्गे कार्ये कृते विरमसे प्रथितप्रभावा
trātā tvameva mama mohamayādbhavābdhe- stvāmambike satatamemi mahārtide ca |
rāgādibhirviracite vitathe kilānte māmeva pāhi bahuduḥkhakare ca kāle
||48||त्राता त्वमेव मम मोहमयाद्भवाब्धे- स्त्वामम्बिके सततमेमि महार्तिदे च ।
रागादिभिर्विरचिते वितथे किलान्ते मामेव पाहि बहुदुःखकरे च काले
namo devi mahāvidye namāmi caraṇau tava |
sadā jñānaprakāśaṃ me dehi sarvārthade śive
||49||नमो देवि महाविद्ये नमामि चरणौ तव ।
सदा ज्ञानप्रकाशं मे देहि सर्वार्थदे शिवे
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe viṣṇunā kṛtaṃ devīstotraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||