yudhājidbhāradvājayoḥ saṃvādavarṇanam
vyāsa uvāca
yudhājittvatha saṅgrāmādgatvā'yodhyāṃ mahābalaḥ |
manoramāṃ ca papraccha sudarśanajighāṃsayā
||1||युधाजित्त्वथ सङ्ग्रामाद्गत्वाऽयोध्यां महाबलः ।
मनोरमां च पप्रच्छ सुदर्शनजिघांसया
sevakān preṣayāmāsa kva gateti muhurvadan |
śubhe dine'tha dauhitraṃ sthāpayāmāsa cāsane
||2||सेवकान् प्रेषयामास क्व गतेति मुहुर्वदन् ।
शुभे दिनेऽथ दौहित्रं स्थापयामास चासने
mantribhiśca vasiṣṭhena mantrairātharvaṇaiḥ śubhaiḥ |
abhiṣiktaśca sampūrṇaiḥ kalaśairjalapūritaiḥ
||3||मन्त्रिभिश्च वसिष्ठेन मन्त्रैराथर्वणैः शुभैः ।
अभिषिक्तश्च सम्पूर्णैः कलशैर्जलपूरितैः
bherīśaṅkhaninādaiśca tūryāṇāṃ cātha niḥsvanaiḥ |
utsavastu nagaryā vai sambabhūva kurūdvaha
||4||भेरीशङ्खनिनादैश्च तूर्याणां चाथ निःस्वनैः ।
उत्सवस्तु नगर्या वै सम्बभूव कुरूद्वह
viprāṇāṃ vedapāṭhaiśca bandināṃ stutibhistathā |
ayodhyā muditevāsījjayaśabdaiḥ sumaṅgalaiḥ
||5||विप्राणां वेदपाठैश्च बन्दिनां स्तुतिभिस्तथा ।
अयोध्या मुदितेवासीज्जयशब्दैः सुमङ्गलैः
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā stutivāditraniḥsvanā |
nave tasminmahīpāle pūrbabhau nūtaneva sā
||6||हृष्टपुष्टजनाकीर्णा स्तुतिवादित्रनिःस्वना ।
नवे तस्मिन्महीपाले पूर्बभौ नूतनेव सा
kecitsādhujanā ye vai cakruḥ śokaṃ gṛhe sthitāḥ |
sudarśanaṃ vicintyādya kva gato'sau nṛpātmajaḥ
||7||केचित्साधुजना ये वै चक्रुः शोकं गृहे स्थिताः ।
सुदर्शनं विचिन्त्याद्य क्व गतोऽसौ नृपात्मजः
manoramātisādhvī sā kva gatā sutasaṃyutā |
pitā'syā nihataḥ saṃkhye rājyalobhena vairiṇā
||8||मनोरमातिसाध्वी सा क्व गता सुतसंयुता ।
पिताऽस्या निहतः संख्ये राज्यलोभेन वैरिणा
ityevaṃ cintyamānāste sādhavaḥ samabuddhayaḥ |
atiṣṭhanduḥkhitāstatra śatrujidvaśavartinaḥ
||9||इत्येवं चिन्त्यमानास्ते साधवः समबुद्धयः ।
अतिष्ठन्दुःखितास्तत्र शत्रुजिद्वशवर्तिनः
yudhājidapi dauhitraṃ sthāpayitvā vidhānataḥ |
rājyañca mantrisātkṛtvā calitaḥ svāṃ purīṃ prati
||10||युधाजिदपि दौहित्रं स्थापयित्वा विधानतः ।
राज्यञ्च मन्त्रिसात्कृत्वा चलितः स्वां पुरीं प्रति
śrutvā sudarśanaṃ tatra munīnāmāśrame sthitam |
hantukāmo jagāmāśu citrakūṭaṃ sa parvatam
||11||श्रुत्वा सुदर्शनं तत्र मुनीनामाश्रमे स्थितम् ।
हन्तुकामो जगामाशु चित्रकूटं स पर्वतम्
niṣādādhipatiṃ śūraṃ puraskṛtya balābhidham |
durdarśākhyamagādāśu śṛṅgaverapurādhipam
||12||निषादाधिपतिं शूरं पुरस्कृत्य बलाभिधम् ।
दुर्दर्शाख्यमगादाशु शृङ्गवेरपुराधिपम्
śrutvā manoramā tatra babhūvātisuduḥkhitā |
āgacchantaṃ bālaputrā bhayārtā sainyasaṃyutam
||13||श्रुत्वा मनोरमा तत्र बभूवातिसुदुःखिता ।
आगच्छन्तं बालपुत्रा भयार्ता सैन्यसंयुतम्
tamuvācātiśokārtā muniṃ sāśruvilocanā |
kiṃ karomi kva gacchāmi yudhājitsamupasthitaḥ
||14||तमुवाचातिशोकार्ता मुनिं साश्रुविलोचना ।
किं करोमि क्व गच्छामि युधाजित्समुपस्थितः
pitā me nihato'nena dauhitro bhūpatiḥ kṛtaḥ |
sutaṃ me hantukāmo'tra samāyāti balānvitaḥ
||15||पिता मे निहतोऽनेन दौहित्रो भूपतिः कृतः ।
सुतं मे हन्तुकामोऽत्र समायाति बलान्वितः
purā śrutaṃ mayā svāminpāṇḍavā vai vane sthitāḥ |
munīnāmāśrame puṇye pāñcālyā sahitāstadā
||16||पुरा श्रुतं मया स्वामिन्पाण्डवा वै वने स्थिताः ।
मुनीनामाश्रमे पुण्ये पाञ्चाल्या सहितास्तदा
gatāste mṛgayāṃ pārthā bhrātaraḥ pañca eva te |
draupadī saṃsthitā tatra munīnāmāśrame śubhe
||17||गतास्ते मृगयां पार्था भ्रातरः पञ्च एव ते ।
द्रौपदी संस्थिता तत्र मुनीनामाश्रमे शुभे
dhaumyo'trirgālavaḥ pailo jāvālirgautamo bhṛguḥ |
cyavanaścātrigotraśca kaṇvaścaiva jatuḥ kratuḥ
||18||धौम्योऽत्रिर्गालवः पैलो जावालिर्गौतमो भृगुः ।
च्यवनश्चात्रिगोत्रश्च कण्वश्चैव जतुः क्रतुः
vītihotraḥ sumantuśca yajñadatto'tha vatsalaḥ |
rāśāsanaḥ kahoḍaśca yavakrīryajñakṛtkratuḥ
||19||वीतिहोत्रः सुमन्तुश्च यज्ञदत्तोऽथ वत्सलः ।
राशासनः कहोडश्च यवक्रीर्यज्ञकृत्क्रतुः
ete cānye ca munayo bhāradvājādayaḥ śubhāḥ |
vedapāṭhayutāḥ sarve saṃsthitāścāśrame sthitāḥ
||20||एते चान्ये च मुनयो भारद्वाजादयः शुभाः ।
वेदपाठयुताः सर्वे संस्थिताश्चाश्रमे स्थिताः
dāsībhiḥ sahitā tatra yājñasenī sthitā mune |
āśrame cārusarvāṅgī nirbhayā munisaṃvṛte
||21||दासीभिः सहिता तत्र याज्ञसेनी स्थिता मुने ।
आश्रमे चारुसर्वाङ्गी निर्भया मुनिसंवृते
pārthā mṛgānugāstāvatprayātāśca vanādvanam |
dhanurbāṇadharā vīrāḥ pañca vai śatrutāpanāḥ
||22||पार्था मृगानुगास्तावत्प्रयाताश्च वनाद्वनम् ।
धनुर्बाणधरा वीराः पञ्च वै शत्रुतापनाः
tāvatsindhupatiḥ śrīmānmārgastho balasaṃyutaḥ |
āgataścāśramābhyāśe śrutvā tu nigamandhvanim
||23||तावत्सिन्धुपतिः श्रीमान्मार्गस्थो बलसंयुतः ।
आगतश्चाश्रमाभ्याशे श्रुत्वा तु निगमन्ध्वनिम्
śrutvā vedadhvaniṃ rājā munīnāṃ bhāvitātmanām |
uttatāra rathāttūrṇaṃ darśanākāṅkṣayā nṛpaḥ
||24||श्रुत्वा वेदध्वनिं राजा मुनीनां भावितात्मनाम् ।
उत्ततार रथात्तूर्णं दर्शनाकाङ्क्षया नृपः
yadā niragamattatra bhṛtyadvayasamanvitaḥ |
vedapāṭhayutānvīkṣya munīnudyamasaṃsthitaḥ
||25||यदा निरगमत्तत्र भृत्यद्वयसमन्वितः ।
वेदपाठयुतान्वीक्ष्य मुनीनुद्यमसंस्थितः
kṛtāñjalipuṭaḥ svāminsaṃsthito'tha jayadrathaḥ |
āśrame munibhirjuṣṭe bhūpatiḥ saṃviveśa ha
||26||कृताञ्जलिपुटः स्वामिन्संस्थितोऽथ जयद्रथः ।
आश्रमे मुनिभिर्जुष्टे भूपतिः संविवेश ह
tatropaviṣṭaṃ rājānaṃ draṣṭukāmāḥ striyastadā |
āyayurmunibhāryāśca ko'yamityabruvannṛpam
||27||तत्रोपविष्टं राजानं द्रष्टुकामाः स्त्रियस्तदा ।
आययुर्मुनिभार्याश्च कोऽयमित्यब्रुवन्नृपम्
tāsāṃ madhye varārohā yājñasenī samāgatā |
jayadrathena dṛṣṭā sā rūpeṇa śrīrivāparā
||28||तासां मध्ये वरारोहा याज्ञसेनी समागता ।
जयद्रथेन दृष्टा सा रूपेण श्रीरिवापरा
tāṃ vilokyāsitāpāṅgīṃ devakanyāmivāparām |
papraccha nṛpatirdhaumyaṃ keyaṃ śyāmā varānanā
||29||तां विलोक्यासितापाङ्गीं देवकन्यामिवापराम् ।
पप्रच्छ नृपतिर्धौम्यं केयं श्यामा वरानना
bhāryā kasya sutā kasya nāmnā kā varavarṇinī |
rūpalāvaṇyasaṃyuktā śacīva vasudhāṅgatā
||30||भार्या कस्य सुता कस्य नाम्ना का वरवर्णिनी ।
रूपलावण्यसंयुक्ता शचीव वसुधाङ्गता
barbūlavanamadhyasthā lavaṅgalatikā yathā |
rākṣasīvṛndagā nūnaṃ rambhevābhāti bhāminī
||31||बर्बूलवनमध्यस्था लवङ्गलतिका यथा ।
राक्षसीवृन्दगा नूनं रम्भेवाभाति भामिनी
satyaṃ vada mahābhāga kasyeyaṃ vallabhābalā |
rājapatnīva cābhāti naiṣā munivadhūrdvija
||32||सत्यं वद महाभाग कस्येयं वल्लभाबला ।
राजपत्नीव चाभाति नैषा मुनिवधूर्द्विज
dhaumya uvāca
pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā draupadī śubhalakṣaṇā |
pāñcālī sindhurājendra vasatyatra varāśrame
||33||पाण्डवानां प्रिया भार्या द्रौपदी शुभलक्षणा ।
पाञ्चाली सिन्धुराजेन्द्र वसत्यत्र वराश्रमे
jayadratha uvāca
kva gatāḥ pāṇḍavāḥ pañca śūrāḥ samprati viśrutāḥ |
vasantyatra vane vīrā vītaśokā mahābalāḥ
||34||क्व गताः पाण्डवाः पञ्च शूराः सम्प्रति विश्रुताः ।
वसन्त्यत्र वने वीरा वीतशोका महाबलाः
dhaumya uvāca
mṛgayārthaṃ gatāḥ pañca pāṇḍavā rathasaṃsthitāḥ |
āgamiṣyanti madhyānhe mṛgānādāya pārthivāḥ
||35||मृगयार्थं गताः पञ्च पाण्डवा रथसंस्थिताः ।
आगमिष्यन्ति मध्यान्हे मृगानादाय पार्थिवाः
tacchrutvā vacanaṃ tasya udatiṣṭhadasau nṛpaḥ |
draupadīsannidhau gatvā pragamyedamuvāca ha
||36||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य उदतिष्ठदसौ नृपः ।
द्रौपदीसन्निधौ गत्वा प्रगम्येदमुवाच ह
kuśalaṃ te varārohe kva gatāḥ patayaśca te |
ekādaśa gatānyadya varṣāṇi ca vane kila
||37||कुशलं ते वरारोहे क्व गताः पतयश्च ते ।
एकादश गतान्यद्य वर्षाणि च वने किल
draupadī tu tadovāca svasti te'stu nṛpātmaja |
viśramasvāśramābhyāśe kṣaṇādāyānti pāṇḍavāḥ
||38||द्रौपदी तु तदोवाच स्वस्ति तेऽस्तु नृपात्मज ।
विश्रमस्वाश्रमाभ्याशे क्षणादायान्ति पाण्डवाः
evaṃ bruvantyāṃ tasyāṃ tu lobhāviṣṭaḥ sa bhūpatiḥ |
jahāra draupadīṃ vīro'nādṛtya munisattamān
||39||एवं ब्रुवन्त्यां तस्यां तु लोभाविष्टः स भूपतिः ।
जहार द्रौपदीं वीरोऽनादृत्य मुनिसत्तमान्
kasyacinnaiva viśvāsaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ |
kurvanduḥkhamavāpnoti dṛṣṭāntastvatra vai baliḥ
||40||कस्यचिन्नैव विश्वासः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः ।
कुर्वन्दुःखमवाप्नोति दृष्टान्तस्त्वत्र वै बलिः
vairocanasutaḥ śrīmāndharmiṣṭhaḥ satyasaṅgaraḥ |
yajñakartā ca dātā ca śaraṇyaḥ sādhusaṃmataḥ
||41||वैरोचनसुतः श्रीमान्धर्मिष्ठः सत्यसङ्गरः ।
यज्ञकर्ता च दाता च शरण्यः साधुसंमतः
nādharme nirataḥ kvāpi pralhādasya ca pautrakaḥ |
ekonaśatayajñānvai sa cakāra sadakṣiṇān
||42||नाधर्मे निरतः क्वापि प्रल्हादस्य च पौत्रकः ।
एकोनशतयज्ञान्वै स चकार सदक्षिणान्
sattvamūrttiḥ sadā viṣṇuḥ sevyaḥ sa yogināmapi |
nirvikāro'pi bhagavāndevakāryārthasiddhaye
||43||सत्त्वमूर्त्तिः सदा विष्णुः सेव्यः स योगिनामपि ।
निर्विकारोऽपि भगवान्देवकार्यार्थसिद्धये
kaśyapācca samudbhūto viṣṇuḥ kapaṭavāmanaḥ |
rājyaṃ chalena hṛtavānmahīṃ caiva sasāgarām
||44||कश्यपाच्च समुद्भूतो विष्णुः कपटवामनः ।
राज्यं छलेन हृतवान्महीं चैव ससागराम्
so'bhavatsatyavāgrājā balirvairocanistadā |
kapaṭaṃ kṛtavānviṣṇurindrārthe tu mayā śrutam
||45||सोऽभवत्सत्यवाग्राजा बलिर्वैरोचनिस्तदा ।
कपटं कृतवान्विष्णुरिन्द्रार्थे तु मया श्रुतम्
anyaḥ kiṃ na karotyevaṃ kṛtaṃ vai sattvamūrtinā |
vāmanaṃ rūpamāsthāya yajñapātaṃ cikīrṣatā
||46||अन्यः किं न करोत्येवं कृतं वै सत्त्वमूर्तिना ।
वामनं रूपमास्थाय यज्ञपातं चिकीर्षता
na ca viśvasitavyaṃ vai kadācitkenacittathā |
lobhaścetasi cetsvāminkīdṛkpāpakṛtaṃ bhayam
||47||न च विश्वसितव्यं वै कदाचित्केनचित्तथा ।
लोभश्चेतसि चेत्स्वामिन्कीदृक्पापकृतं भयम्
lobhāhatāḥ prakurvanti pāpāni prāṇinaḥ kila |
paralokādbhayaṃ nāsti kasyacitkarhicinmune
||48||लोभाहताः प्रकुर्वन्ति पापानि प्राणिनः किल ।
परलोकाद्भयं नास्ति कस्यचित्कर्हिचिन्मुने
manasā karmaṇā vācā parasvādānahetutaḥ |
prapatanti narāḥ samyaglobhopahatacetasaḥ
||49||मनसा कर्मणा वाचा परस्वादानहेतुतः ।
प्रपतन्ति नराः सम्यग्लोभोपहतचेतसः
devānārādhya satataṃ vāñchanti ca dhanaṃ narāḥ |
na devāstatkare kṛtvā samarthā dātumañjasā
||50||देवानाराध्य सततं वाञ्छन्ति च धनं नराः ।
न देवास्तत्करे कृत्वा समर्था दातुमञ्जसा
anyasyānīyate vittaṃ prayacchanti manīṣitam |
vāṇijyenātha dānena cauryeṇāpi balena vā
||51||अन्यस्यानीयते वित्तं प्रयच्छन्ति मनीषितम् ।
वाणिज्येनाथ दानेन चौर्येणापि बलेन वा
vikrayārthaṃ gṛhītvā ca dhānyavastrādikaṃ bahu |
devānarcayate vaiśyo maharddhirme bhavediti
||52||विक्रयार्थं गृहीत्वा च धान्यवस्त्रादिकं बहु ।
देवानर्चयते वैश्यो महर्द्धिर्मे भवेदिति
nātra kiṃ paravittecchā vāṇijyena parantapa |
grahaṇakāle tu samprāpte maharghañcāpi kāṅkṣati
||53||नात्र किं परवित्तेच्छा वाणिज्येन परन्तप ।
ग्रहणकाले तु सम्प्राप्ते महर्घञ्चापि काङ्क्षति
evaṃ hi prāṇinaḥ sarve parasvādānatatparāḥ |
vartante satataṃ brahman viśvāsaḥ kīdṛśaḥ punaḥ
||54||एवं हि प्राणिनः सर्वे परस्वादानतत्पराः ।
वर्तन्ते सततं ब्रह्मन् विश्वासः कीदृशः पुनः
vṛthā tīrthaṃ vṛthā dānaṃ vṛthā'dhyayanameva ca |
lobhamohāvṛtānāṃ vai kṛtaṃ tadakṛtaṃ bhavet
||55||वृथा तीर्थं वृथा दानं वृथाऽध्ययनमेव च ।
लोभमोहावृतानां वै कृतं तदकृतं भवेत्
tasmādenaṃ mahābhāga visarjaya gṛhaṃ prati |
saputrā'haṃ vasiṣyāmi jānakīvaddvijottama
||56||तस्मादेनं महाभाग विसर्जय गृहं प्रति ।
सपुत्राऽहं वसिष्यामि जानकीवद्द्विजोत्तम
ityukto'sau munistāvadgatvā yudhājitaṃ nṛpam |
uvāca vacanaṃ rājñe bhāradvājaḥ pratāpavān
||57||इत्युक्तोऽसौ मुनिस्तावद्गत्वा युधाजितं नृपम् ।
उवाच वचनं राज्ञे भारद्वाजः प्रतापवान्
gaccha rājan yathākāmaṃ svapuraṃ nṛpasattama |
neyaṃ manoramābhyeti bālaputrā suduḥkhitā
||58||गच्छ राजन् यथाकामं स्वपुरं नृपसत्तम ।
नेयं मनोरमाभ्येति बालपुत्रा सुदुःखिता
yudhājiduvāca
mune muñca haṭhaṃ saumya visarjaya manoramām |
na ca yāsyāmyahaṃ muktvā neṣyāmyadya balātpunaḥ
||59||मुने मुञ्च हठं सौम्य विसर्जय मनोरमाम् ।
न च यास्याम्यहं मुक्त्वा नेष्याम्यद्य बलात्पुनः
ṛṣiruvāca
nayasva yadi śaktiste balenādya mamāśramāt |
viśvāmitro yathā dhenuṃ vasiṣṭhasya muneḥ purā
||60||नयस्व यदि शक्तिस्ते बलेनाद्य ममाश्रमात् ।
विश्वामित्रो यथा धेनुं वसिष्ठस्य मुनेः पुरा
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe yudhājidbhāradvājayoḥ saṃvādavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||