kumārīpūjāvarṇanam
janamejaya uvāca
navarātre tu samprāpte kiṃ kartavyaṃ dvijottama |
vidhānaṃ vidhivadbrūhi śaratkāle viśeṣataḥ
||1||नवरात्रे तु सम्प्राप्ते किं कर्तव्यं द्विजोत्तम ।
विधानं विधिवद्ब्रूहि शरत्काले विशेषतः
kiṃ phalaṃ khalu kastatra vidhiḥ kāryo mahāmate |
etadvistarato brūhi kṛpayā dvijasattama
||2||किं फलं खलु कस्तत्र विधिः कार्यो महामते ।
एतद्विस्तरतो ब्रूहि कृपया द्विजसत्तम
vyāsa uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi navarātravrataṃ śubham |
śaratkāle viśeṣeṇa kartavyaṃ vidhipūrvakam
||3||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि नवरात्रव्रतं शुभम् ।
शरत्काले विशेषेण कर्तव्यं विधिपूर्वकम्
vasante ca prakartavyaṃ tathaiva premapūrvakam |
dvāvṛtū yamadaṃṣṭrākhyau nūnaṃ sarvajaneṣu vai
||4||वसन्ते च प्रकर्तव्यं तथैव प्रेमपूर्वकम् ।
द्वावृतू यमदंष्ट्राख्यौ नूनं सर्वजनेषु वै
śaradvasantanāmānau durgamau prāṇināmiha |
tasmādyatnādidaṃ kāryaṃ sarvatra śubhamicchatā
||5||शरद्वसन्तनामानौ दुर्गमौ प्राणिनामिह ।
तस्माद्यत्नादिदं कार्यं सर्वत्र शुभमिच्छता
dvāveva sumahāghorāvṛtū rogakarau nṛṇām |
vasantaśaradāveva sarvanāśakarāvubhau
||6||द्वावेव सुमहाघोरावृतू रोगकरौ नृणाम् ।
वसन्तशरदावेव सर्वनाशकरावुभौ
tasmāttatra prakartavyaṃ caṇḍikāpūjanaṃ budhaiḥ |
caitrāśvine śubhe māse bhaktipūrvaṃ narādhipa
||7||तस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं चण्डिकापूजनं बुधैः ।
चैत्राश्विने शुभे मासे भक्तिपूर्वं नराधिप
amāvāsyāṃ ca samprāpya sambhāraṃ kalpayecchubham |
haviṣyaṃ cāśanaṃ kāryamekabhuktaṃ tu taddine
||8||अमावास्यां च सम्प्राप्य सम्भारं कल्पयेच्छुभम् ।
हविष्यं चाशनं कार्यमेकभुक्तं तु तद्दिने
maṇḍapastu prakartavyaḥ same deśe śubhe sthale |
hastaṣoḍaśamānena stambhadhvajasamanvitaḥ
||9||मण्डपस्तु प्रकर्तव्यः समे देशे शुभे स्थले ।
हस्तषोडशमानेन स्तम्भध्वजसमन्वितः
gauramṛdgomayābhyāṃ ca lepanaṃ kārayettataḥ |
tanmadhye vedikā śubhrā kartavyā ca samā sthirā
||10||गौरमृद्गोमयाभ्यां च लेपनं कारयेत्ततः ।
तन्मध्ये वेदिका शुभ्रा कर्तव्या च समा स्थिरा
caturhastā ca hastocchrā pīṭhārthaṃ sthānamuttamam |
toraṇāni vicitrāṇi vitānañca prakalpayet
||11||चतुर्हस्ता च हस्तोच्छ्रा पीठार्थं स्थानमुत्तमम् ।
तोरणानि विचित्राणि वितानञ्च प्रकल्पयेत्
rātrau dvijānathāmantrya devītattvaviśāradān |
ācāraniratāndāntānvedavedāṅgapāragān
||12||रात्रौ द्विजानथामन्त्र्य देवीतत्त्वविशारदान् ।
आचारनिरतान्दान्तान्वेदवेदाङ्गपारगान्
pratipaddivase kāryaṃ prātaḥsnānaṃ vidhānataḥ |
nadyāṃ nade taḍāge vā vāpyāṃ kūpe gṛhe'thavā
||13||प्रतिपद्दिवसे कार्यं प्रातःस्नानं विधानतः ।
नद्यां नदे तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽथवा
prātarnityaṃ puraḥ kṛtvā dvijānāṃ varaṇaṃ tataḥ |
arghyapādyādikaṃ sarvaṃ kartavyaṃ madhupūrvakam
||14||प्रातर्नित्यं पुरः कृत्वा द्विजानां वरणं ततः ।
अर्घ्यपाद्यादिकं सर्वं कर्तव्यं मधुपूर्वकम्
vastrālaṅkaraṇādīni deyāni ca svaśaktitaḥ |
vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ vibhave sati karhicit
||15||वस्त्रालङ्करणादीनि देयानि च स्वशक्तितः ।
वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं विभवे सति कर्हिचित्
vipraiḥ santoṣitaiḥ kāryaṃ sampūrṇaṃ sarvathā bhavet |
nava pañca trayaścaiko devyāḥ pāṭhe dvijāḥ smṛtāḥ
||16||विप्रैः सन्तोषितैः कार्यं सम्पूर्णं सर्वथा भवेत् ।
नव पञ्च त्रयश्चैको देव्याः पाठे द्विजाः स्मृताः
varayedbrāhmaṇaṃ śāntaṃ pārāyaṇakṛte tadā |
svastivācanakaṃ kāryaṃ vedamantravidhānataḥ
||17||वरयेद्ब्राह्मणं शान्तं पारायणकृते तदा ।
स्वस्तिवाचनकं कार्यं वेदमन्त्रविधानतः
vedyāṃ siṃhāsanaṃ sthāpya kṣaumavastrasamanvitam |
tatra sthāpyā'mbikā devī caturhastāyudhānvitā
||18||वेद्यां सिंहासनं स्थाप्य क्षौमवस्त्रसमन्वितम् ।
तत्र स्थाप्याऽम्बिका देवी चतुर्हस्तायुधान्विता
ratnabhūṣaṇasaṃyuktā muktāhāravirājitā |
divyāmbaradharā saumyā sarvalakṣaṇasaṃyutā
||19||रत्नभूषणसंयुक्ता मुक्ताहारविराजिता ।
दिव्याम्बरधरा सौम्या सर्वलक्षणसंयुता
śaṃkhacakragadāpadmadharā siṃhe sthitā śivā |
aṣṭādaśabhujā vā'pi pratiṣṭhāpyā sanātanī
||20||शंखचक्रगदापद्मधरा सिंहे स्थिता शिवा ।
अष्टादशभुजा वाऽपि प्रतिष्ठाप्या सनातनी
arcābhāve tathā yantraṃ navārṇamantrasaṃyutam |
sthāpayetpīṭhapūjārthaṃ kalaśaṃ tatra pārśvataḥ
||21||अर्चाभावे तथा यन्त्रं नवार्णमन्त्रसंयुतम् ।
स्थापयेत्पीठपूजार्थं कलशं तत्र पार्श्वतः
pañcapallavasaṃyuktaṃ vedamantraiḥ susaṃskṛtam |
sutīrthajalasampūrṇaṃ hemaratnaiḥ samanvitam
||22||पञ्चपल्लवसंयुक्तं वेदमन्त्रैः सुसंस्कृतम् ।
सुतीर्थजलसम्पूर्णं हेमरत्नैः समन्वितम्
pārśve pūjārthasambhārānparikalpya samantataḥ |
gītavāditranirghoṣānkārayenmaṅgalāya vai
||23||पार्श्वे पूजार्थसम्भारान्परिकल्प्य समन्ततः ।
गीतवादित्रनिर्घोषान्कारयेन्मङ्गलाय वै
tithau hastānvitāyāṃ ca nandāyāṃ pūjanaṃ varam |
prathame divase rājan vidhivatkāmadaṃ nṛṇām
||24||तिथौ हस्तान्वितायां च नन्दायां पूजनं वरम् ।
प्रथमे दिवसे राजन् विधिवत्कामदं नृणाम्
niyamaṃ prathamaṃ kṛtvā paścātpūjāṃ samācaret |
upavāsena naktena caikabhuktena vā punaḥ
||25||नियमं प्रथमं कृत्वा पश्चात्पूजां समाचरेत् ।
उपवासेन नक्तेन चैकभुक्तेन वा पुनः
kariṣyāmi vrataṃ mātarnavarātramanuttamam |
sāhāyyaṃ kuru me devi jagadamba mamākhilam
||26||करिष्यामि व्रतं मातर्नवरात्रमनुत्तमम् ।
साहाय्यं कुरु मे देवि जगदम्ब ममाखिलम्
yathāśakti prakartavyo niyamo vratahetave |
paścātpūjā prakartavyā vidhivanmantrapūrvakam
||27||यथाशक्ति प्रकर्तव्यो नियमो व्रतहेतवे ।
पश्चात्पूजा प्रकर्तव्या विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्
candanāgurukarpūraiḥ kusumaiśca sugandhibhiḥ |
mandārakarajāśokacampakaiḥ karavīrakaiḥ
||28||चन्दनागुरुकर्पूरैः कुसुमैश्च सुगन्धिभिः ।
मन्दारकरजाशोकचम्पकैः करवीरकैः
mālatībrahmakāpuṣpaistathā bilvadalaiḥ śubhaiḥ |
pūjayejjagatāṃ dhātrīṃ dhūpairdīpairvidhānataḥ
||29||मालतीब्रह्मकापुष्पैस्तथा बिल्वदलैः शुभैः ।
पूजयेज्जगतां धात्रीं धूपैर्दीपैर्विधानतः
phalairnānāvidhairarghyaṃ pradātavyaṃ ca tatra vai |
nārikelairmātuluṅgairdāḍimīkadalīphalaiḥ
||30||फलैर्नानाविधैरर्घ्यं प्रदातव्यं च तत्र वै ।
नारिकेलैर्मातुलुङ्गैर्दाडिमीकदलीफलैः
nāraṅgaiḥ panasaiścaiva tathā pūrṇaphalaiḥ śubhaiḥ |
annadānaṃ prakartavyaṃ bhaktipūrvaṃ narādhipa
||31||नारङ्गैः पनसैश्चैव तथा पूर्णफलैः शुभैः ।
अन्नदानं प्रकर्तव्यं भक्तिपूर्वं नराधिप
māṃsāśanaṃ ye kurvanti taiḥ kāryaṃ paśuhiṃsanam |
mahiṣājavarāhāṇāṃ balidānaṃ viśiṣyate
||32||मांसाशनं ये कुर्वन्ति तैः कार्यं पशुहिंसनम् ।
महिषाजवराहाणां बलिदानं विशिष्यते
devyagre nihatā yānti paśavaḥ svargamavyayam |
na hiṃsā paśujā tatra nighnatāṃ tatkṛte'nagha
||33||देव्यग्रे निहता यान्ति पशवः स्वर्गमव्ययम् ।
न हिंसा पशुजा तत्र निघ्नतां तत्कृतेऽनघ
ahiṃsā yājñikī proktā sarvaśāstravinirṇaye |
devatārthe visṛṣṭānāṃ paśūnāṃ svargatirdhruvā
||34||अहिंसा याज्ञिकी प्रोक्ता सर्वशास्त्रविनिर्णये ।
देवतार्थे विसृष्टानां पशूनां स्वर्गतिर्ध्रुवा
homārthaṃ caiva kartavyaṃ kuṇḍaṃ caiva trikoṇakam |
sthaṇḍilaṃ vā prakartavyaṃ trikoṇaṃ mānataḥ śubham
||35||होमार्थं चैव कर्तव्यं कुण्डं चैव त्रिकोणकम् ।
स्थण्डिलं वा प्रकर्तव्यं त्रिकोणं मानतः शुभम्
trikālaṃ pūjanaṃ nityaṃ nānādravyairmanoharaiḥ |
gītavāditranṛtyaiśca kartavyaśca mahotsavaḥ
||36||त्रिकालं पूजनं नित्यं नानाद्रव्यैर्मनोहरैः ।
गीतवादित्रनृत्यैश्च कर्तव्यश्च महोत्सवः
nityaṃ bhūmau ca śayanaṃ kumārīṇāṃ ca pūjanam |
vastrālaṅkaraṇairdivyairbhojanaiśca sudhāmayaiḥ
||37||नित्यं भूमौ च शयनं कुमारीणां च पूजनम् ।
वस्त्रालङ्करणैर्दिव्यैर्भोजनैश्च सुधामयैः
ekaikāṃ pūjayennityamekavṛddhyā tathā punaḥ |
dviguṇaṃ triguṇaṃ vā'pi pratyekaṃ navakaṃ ca vā
||38||एकैकां पूजयेन्नित्यमेकवृद्ध्या तथा पुनः ।
द्विगुणं त्रिगुणं वाऽपि प्रत्येकं नवकं च वा
vibhavasyānusāreṇa kartavyaṃ pūjanaṃ kila |
vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ rājañchaktimakhe sadā
||39||विभवस्यानुसारेण कर्तव्यं पूजनं किल ।
वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं राजञ्छक्तिमखे सदा
ekavarṣā na kartavyā kanyā pūjāvidhau nṛpa |
paramajñā tu bhogānāṃ gandhādīnāṃ ca bālikā
||40||एकवर्षा न कर्तव्या कन्या पूजाविधौ नृप ।
परमज्ञा तु भोगानां गन्धादीनां च बालिका
kumārikā tu sā proktā dvivarṣā yā bhavediha |
trimūrtiśca trivarṣā ca kalyāṇī caturabdikā
||41||कुमारिका तु सा प्रोक्ता द्विवर्षा या भवेदिह ।
त्रिमूर्तिश्च त्रिवर्षा च कल्याणी चतुरब्दिका
rohiṇī pañcavarṣā ca ṣaḍvarṣā kālikā smṛtā |
caṇḍikā saptavarṣā syādaṣṭavarṣā ca śāmbhavī
||42||रोहिणी पञ्चवर्षा च षड्वर्षा कालिका स्मृता ।
चण्डिका सप्तवर्षा स्यादष्टवर्षा च शाम्भवी
navavarṣā bhaveddurgā subhadrā daśavārṣikī |
ata ūrdhvaṃ na kartavyā sarvakāryavigarhitā
||43||नववर्षा भवेद्दुर्गा सुभद्रा दशवार्षिकी ।
अत ऊर्ध्वं न कर्तव्या सर्वकार्यविगर्हिता
ebhiśca nāmabhiḥ pūjā kartavyā vidhisaṃyutā |
tāsāṃ phalāni vakṣyāmi navānāṃ pūjane sadā
||44||एभिश्च नामभिः पूजा कर्तव्या विधिसंयुता ।
तासां फलानि वक्ष्यामि नवानां पूजने सदा
kumārī pūjitā kuryādduḥkhadāridrayanāśanam |
śatrukṣayaṃ dhanāyuṣyaṃ balavṛddhiṃ karoti vai
||45||कुमारी पूजिता कुर्याद्दुःखदारिद्रयनाशनम् ।
शत्रुक्षयं धनायुष्यं बलवृद्धिं करोति वै
trimūrtipūjanādāyustrivargasya phalaṃ bhavet |
dhanadhānyāgamaścaiva putrapautrādivṛddhayaḥ
||46||त्रिमूर्तिपूजनादायुस्त्रिवर्गस्य फलं भवेत् ।
धनधान्यागमश्चैव पुत्रपौत्रादिवृद्धयः
vidyārthī vijayārthī ca rājyārthī yaśca pārthivaḥ |
sukhārthī pūjayennityaṃ kalyāṇīṃ sarvakāmadām
||47||विद्यार्थी विजयार्थी च राज्यार्थी यश्च पार्थिवः ।
सुखार्थी पूजयेन्नित्यं कल्याणीं सर्वकामदाम्
kālikāṃ śatrunāśārthaṃ pūjayedbhaktipūrvakam |
aiśvaryadhanakāmaśca caṇḍikāṃ paripūjayet
||48||कालिकां शत्रुनाशार्थं पूजयेद्भक्तिपूर्वकम् ।
ऐश्वर्यधनकामश्च चण्डिकां परिपूजयेत्
pūjayecchāmbhavīṃ nityaṃ nṛpasaṃmohanāya ca |
duḥkhadāridryanāśāya saṅgrāme vijayāya ca
||49||पूजयेच्छाम्भवीं नित्यं नृपसंमोहनाय च ।
दुःखदारिद्र्यनाशाय सङ्ग्रामे विजयाय च
krūraśatruvināśārthaṃ tathograkarmasādhane |
durgāñca pūjayedbhaktyā paralokasukhāya ca
||50||क्रूरशत्रुविनाशार्थं तथोग्रकर्मसाधने ।
दुर्गाञ्च पूजयेद्भक्त्या परलोकसुखाय च
vāñchitārthasya siddhyarthaṃ subhadrāṃ pūjayetsadā |
rohiṇīṃ roganāśāya pūjayedvidhivannaraḥ
||51||वाञ्छितार्थस्य सिद्ध्यर्थं सुभद्रां पूजयेत्सदा ।
रोहिणीं रोगनाशाय पूजयेद्विधिवन्नरः
śrīrastviti ca mantreṇa pūjayedbhaktitatparaḥ |
śrīyuktamantrairathavā bījamantrairathāpi vā
||52||श्रीरस्त्विति च मन्त्रेण पूजयेद्भक्तितत्परः ।
श्रीयुक्तमन्त्रैरथवा बीजमन्त्रैरथापि वा
kumārasya ca tattvāni yā sṛjatyapi līlayā |
kādīnapi ca devāṃstāṃ kumārīṃ pūjayāmyaham
||53||कुमारस्य च तत्त्वानि या सृजत्यपि लीलया ।
कादीनपि च देवांस्तां कुमारीं पूजयाम्यहम्
sattvādibhistrimūrtiryā tairhi nānāsvarūpiṇī |
trikālavyāpinī śaktistrimūrtiṃ pūjayāmyaham
||54||सत्त्वादिभिस्त्रिमूर्तिर्या तैर्हि नानास्वरूपिणी ।
त्रिकालव्यापिनी शक्तिस्त्रिमूर्तिं पूजयाम्यहम्
kalyāṇakāriṇī nityaṃ bhaktānāṃ pūjitā'niśam |
pūjayāmi ca tāṃ bhaktyā kalyāṇīṃ sarvakāmadām
||55||कल्याणकारिणी नित्यं भक्तानां पूजिताऽनिशम् ।
पूजयामि च तां भक्त्या कल्याणीं सर्वकामदाम्
rohayantī ca bījāni prāgjanmasañcitāni vai |
yā devī sarvabhūtānāṃ rohiṇīṃ pūjayāmyaham
||56||रोहयन्ती च बीजानि प्राग्जन्मसञ्चितानि वै ।
या देवी सर्वभूतानां रोहिणीं पूजयाम्यहम्
kālī kālayate sarvaṃ brahmāṇḍaṃ sacarācaram |
kalpāntasamaye yā tāṃ kālikāṃ pūjayāmyaham
||57||काली कालयते सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम् ।
कल्पान्तसमये या तां कालिकां पूजयाम्यहम्
tāṃ caṇḍapāpaharaṇīṃ caṇḍikāṃ pūjayāmyaham
||58||तां चण्डपापहरणीं चण्डिकां पूजयाम्यहम्
akāraṇātsamutpattiryanmayaiḥ parikīrtitā |
yasyāstāṃ sukhadāṃ devīṃ śāmbhavīṃ pūjayāmyaham
||59||अकारणात्समुत्पत्तिर्यन्मयैः परिकीर्तिता ।
यस्यास्तां सुखदां देवीं शाम्भवीं पूजयाम्यहम्
durgāttrāyati bhaktaṃ yā sadā durgātināśinī |
durjñeyā sarvadevānāṃ tāṃ durgāṃ pūjayāmyaham
||60||दुर्गात्त्रायति भक्तं या सदा दुर्गातिनाशिनी ।
दुर्ज्ञेया सर्वदेवानां तां दुर्गां पूजयाम्यहम्
subhadrāṇi ca bhaktānāṃ kurute pūjitā sadā |
abhadranāśinīṃ devīṃ subhadrāṃ pūjayāmyaham
||61||सुभद्राणि च भक्तानां कुरुते पूजिता सदा ।
अभद्रनाशिनीं देवीं सुभद्रां पूजयाम्यहम्
ebhirmantraiḥ pūjanīyāḥ kanyakāḥ sarvadā budhaiḥ |
vastrālaṅkaraṇairmālyairgandhairuccāvacairapi
||62||एभिर्मन्त्रैः पूजनीयाः कन्यकाः सर्वदा बुधैः ।
वस्त्रालङ्करणैर्माल्यैर्गन्धैरुच्चावचैरपि
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kumārīpūjāvarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||