lakṣmaṇakṛtarāmaśokasāntvanam
vyāsa uvāca
tadākarṇya vaco duṣṭaṃ jānakī bhayavihvalā |
vepamānā sthiraṃ kṛtvā mano vācamuvāca ha
||1||तदाकर्ण्य वचो दुष्टं जानकी भयविह्वला ।
वेपमाना स्थिरं कृत्वा मनो वाचमुवाच ह
paulastya kimasadvākyaṃ tvamāttha smaramohitaḥ |
nāhaṃ vai svairiṇī kintu janakasya kulodbhavā
||2||पौलस्त्य किमसद्वाक्यं त्वमात्थ स्मरमोहितः ।
नाहं वै स्वैरिणी किन्तु जनकस्य कुलोद्भवा
gaccha laṅkāṃ daśāsya tvaṃ rāma tvāṃ vai haniṣyati |
matkṛte maraṇaṃ tatra bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||3||गच्छ लङ्कां दशास्य त्वं राम त्वां वै हनिष्यति ।
मत्कृते मरणं तत्र भविष्यति न संशयः
ityuktvā parṇaśālāyāṃ gatā sā vahnisannidhau |
gaccha gaccheti vadatī rāvaṇaṃ lokarāvaṇam
||4||इत्युक्त्वा पर्णशालायां गता सा वह्निसन्निधौ ।
गच्छ गच्छेति वदती रावणं लोकरावणम्
so'tha kṛtvā nijaṃ rūpaṃ jagāmoṭajamantikam |
balājjagrāha tāṃ bālāṃ rudatī bhayavihvalām
||5||सोऽथ कृत्वा निजं रूपं जगामोटजमन्तिकम् ।
बलाज्जग्राह तां बालां रुदती भयविह्वलाम्
rāmarāmeti krandantī lakṣmaṇeti muhurmuhuḥ |
gṛhītvā nirgataḥ pāpo rathamāropya satvaraḥ
||6||रामरामेति क्रन्दन्ती लक्ष्मणेति मुहुर्मुहुः ।
गृहीत्वा निर्गतः पापो रथमारोप्य सत्वरः
gacchannaruṇaputreṇa mārge ruddho jaṭāyuṣā |
saṅgrāmo'bhūnmahāraudrastayostatra vanāntare
||7||गच्छन्नरुणपुत्रेण मार्गे रुद्धो जटायुषा ।
सङ्ग्रामोऽभून्महारौद्रस्तयोस्तत्र वनान्तरे
hatvā taṃ tāṃ gṛhītvā ca gato'sau rākṣasādhipaḥ |
laṅkāyāṃ krandatī tāta kurarīva durātmanaḥ
||8||हत्वा तं तां गृहीत्वा च गतोऽसौ राक्षसाधिपः ।
लङ्कायां क्रन्दती तात कुररीव दुरात्मनः
aśokavanikāyāṃ sā sthāpitā rākṣasīyutā |
svavṛttānnaiva calitā sāmadānādibhiḥ kila
||9||अशोकवनिकायां सा स्थापिता राक्षसीयुता ।
स्ववृत्तान्नैव चलिता सामदानादिभिः किल
rāmo'pi taṃ mṛgaṃ hatvā jagāmādāya nirvṛtaḥ |
āyāntaṃ lakṣmaṇaṃ vīkṣya kiṃ kṛtaṃ te'nujāsamam
||10||रामोऽपि तं मृगं हत्वा जगामादाय निर्वृतः ।
आयान्तं लक्ष्मणं वीक्ष्य किं कृतं तेऽनुजासमम्
ekākinīṃ priyāṃ hitvā kimarthaṃ tvamihāgataḥ |
śrutvā svanaṃ tu pāpasya rāghavastvabravīdidam
||11||एकाकिनीं प्रियां हित्वा किमर्थं त्वमिहागतः ।
श्रुत्वा स्वनं तु पापस्य राघवस्त्वब्रवीदिदम्
saumitristvabravīdvākyaṃ sītāvāgbāṇapīḍitaḥ |
prabho'trāhaṃ samāyātaḥ kālayogānna saṃśayaḥ
||12||सौमित्रिस्त्वब्रवीद्वाक्यं सीतावाग्बाणपीडितः ।
प्रभोऽत्राहं समायातः कालयोगान्न संशयः
tadā tau parṇaśālāyāṃ gatvā vīkṣyātiduḥkhitau |
jānakyanveṣaṇe yatnamubhau kartuṃ samudyatau
||13||तदा तौ पर्णशालायां गत्वा वीक्ष्यातिदुःखितौ ।
जानक्यन्वेषणे यत्नमुभौ कर्तुं समुद्यतौ
mārgamāṇau tu samprāptau yatrāsau patitaḥ khagaḥ |
jaṭāyuḥ prāṇaśeṣastu patitaḥ pṛthivītale
||14||मार्गमाणौ तु सम्प्राप्तौ यत्रासौ पतितः खगः ।
जटायुः प्राणशेषस्तु पतितः पृथिवीतले
tenoktaṃ rāvaṇenādya hṛtā'sau janakātmajā |
mayā niruddhaḥ pāpātmā pātito'haṃ mṛdhe punaḥ
||15||तेनोक्तं रावणेनाद्य हृताऽसौ जनकात्मजा ।
मया निरुद्धः पापात्मा पातितोऽहं मृधे पुनः
ityuktvā'sau gataprāṇaḥ saṃskṛto rāghaveṇa vai |
kṛtvaurghvadaihikaṃ rāmalakṣmaṇau nirgatau tataḥ
||16||इत्युक्त्वाऽसौ गतप्राणः संस्कृतो राघवेण वै ।
कृत्वौर्घ्वदैहिकं रामलक्ष्मणौ निर्गतौ ततः
kabandhaṃ ghātayitvāsau śāpāccāmocayatprabhuḥ |
vacanāttasya hariṇā sakhyaṃ cakre'tha rāghavaḥ
||17||कबन्धं घातयित्वासौ शापाच्चामोचयत्प्रभुः ।
वचनात्तस्य हरिणा सख्यं चक्रेऽथ राघवः
hatvā ca vālinaṃ vīraṃ kiṣkindhārājyamuttamam |
sugrīvāya dadau rāmaḥ kṛtasakhyāya kāryataḥ
||18||हत्वा च वालिनं वीरं किष्किन्धाराज्यमुत्तमम् ।
सुग्रीवाय ददौ रामः कृतसख्याय कार्यतः
tatraiva vārṣikānmāsāṃstasthau lakṣmaṇasaṃyutaḥ |
cintayañjānakīṃ citte daśānanahṛtāṃ priyām
||19||तत्रैव वार्षिकान्मासांस्तस्थौ लक्ष्मणसंयुतः ।
चिन्तयञ्जानकीं चित्ते दशाननहृतां प्रियाम्
lakṣmaṇaṃ prāha rāmastu sītāvirahapīḍitaḥ |
saumitre kaikayasutā jātā pūrṇamanorathā
||20||लक्ष्मणं प्राह रामस्तु सीताविरहपीडितः ।
सौमित्रे कैकयसुता जाता पूर्णमनोरथा
na prāptā jānakī nūnaṃ nāhaṃ jīvāmi tāṃ vinā |
nāgamiṣyāmyayodhyāyāmṛte janakanandinīm
||21||न प्राप्ता जानकी नूनं नाहं जीवामि तां विना ।
नागमिष्याम्ययोध्यायामृते जनकनन्दिनीम्
gataṃ rājyaṃ vane vāso mṛtastāto hṛtā priyā |
pīḍayanmāṃ sa duṣṭātmā daivo'gre kiṃ kariṣyati
||22||गतं राज्यं वने वासो मृतस्तातो हृता प्रिया ।
पीडयन्मां स दुष्टात्मा दैवोऽग्रे किं करिष्यति
durjñeyaṃ bhavitavyaṃ hi prāṇināṃ bharatānuja |
āvayoḥ kā gatistāta bhaviṣyati suduḥkhadā
||23||दुर्ज्ञेयं भवितव्यं हि प्राणिनां भरतानुज ।
आवयोः का गतिस्तात भविष्यति सुदुःखदा
prāpya janma manorvaṃśe rājaputrāvubhau kila |
vane'tiduḥkhabhoktārau jātau pūrvakṛtena ca
||24||प्राप्य जन्म मनोर्वंशे राजपुत्रावुभौ किल ।
वनेऽतिदुःखभोक्तारौ जातौ पूर्वकृतेन च
tyaktvā tvamapi bhogāṃstu mayā saha vinirgataḥ |
daivayogācca saumitre bhuṃkṣva duḥkhaṃ duratyayam
||25||त्यक्त्वा त्वमपि भोगांस्तु मया सह विनिर्गतः ।
दैवयोगाच्च सौमित्रे भुंक्ष्व दुःखं दुरत्ययम्
na ko'pyasmatkule pūrvaṃ matsamo duḥkhabhāṅnaraḥ |
akiñcano'kṣamaḥ kliṣṭo na bhūto na bhaviṣyati
||26||न कोऽप्यस्मत्कुले पूर्वं मत्समो दुःखभाङ्नरः ।
अकिञ्चनोऽक्षमः क्लिष्टो न भूतो न भविष्यति
kiṃ karomyadya saumitre magno'smi duḥkhasāgare |
na cāsti taraṇopāyo hyasahāyasya me kila
||27||किं करोम्यद्य सौमित्रे मग्नोऽस्मि दुःखसागरे ।
न चास्ति तरणोपायो ह्यसहायस्य मे किल
na vittaṃ na balaṃ vīra tvamekaḥ sahacārakaḥ |
kopaṃ kasminkaromyadya bhogesminsvakṛte'nuja
||28||न वित्तं न बलं वीर त्वमेकः सहचारकः ।
कोपं कस्मिन्करोम्यद्य भोगेस्मिन्स्वकृतेऽनुज
gataṃ hastagataṃ rājyaṃ kṣaṇādindrāsanopamam |
vane vāsastu samprāptaḥ ko veda vidhinirmitam
||29||गतं हस्तगतं राज्यं क्षणादिन्द्रासनोपमम् ।
वने वासस्तु सम्प्राप्तः को वेद विधिनिर्मितम्
bālabhāvācca vaidehī calitā cāvayoḥ saha |
nītā daivena duṣṭena śyāmā duḥkhatarāṃ daśām
||30||बालभावाच्च वैदेही चलिता चावयोः सह ।
नीता दैवेन दुष्टेन श्यामा दुःखतरां दशाम्
laṅkeśasya gṛhe śyāmā kathaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati |
pativratā suśīlā ca mayi prītiyutā bhṛśam
||31||लङ्केशस्य गृहे श्यामा कथं दुःखं भविष्यति ।
पतिव्रता सुशीला च मयि प्रीतियुता भृशम्
na ca lakṣmaṇa vaidehī sā tasya vaśagā bhavet |
svairiṇīva varārohā kathaṃ syājjanakātmajā
||32||न च लक्ष्मण वैदेही सा तस्य वशगा भवेत् ।
स्वैरिणीव वरारोहा कथं स्याज्जनकात्मजा
tyajetprāṇānniyantṛtve maithilī bharatānuja |
na rāvaṇasya vaśagā bhavediti suniścitam
||33||त्यजेत्प्राणान्नियन्तृत्वे मैथिली भरतानुज ।
न रावणस्य वशगा भवेदिति सुनिश्चितम्
mṛtā cejjānakī vīra prāṇāṃstyakṣyāmyasaṃśayam |
mṛtā cedasitāpāṅgīṃ kiṃ me dehena lakṣmaṇa
||34||मृता चेज्जानकी वीर प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम् ।
मृता चेदसितापाङ्गीं किं मे देहेन लक्ष्मण
evaṃ vilapamānaṃ taṃ rāmaṃ kamalalocanam |
lakṣmaṇaḥ prāha dharmātmā sāntvayannṛtayā girā
||35||एवं विलपमानं तं रामं कमललोचनम् ।
लक्ष्मणः प्राह धर्मात्मा सान्त्वयन्नृतया गिरा
dhairyaṃ kuru mahābāho tyaktvā kātaratāmiha |
ānayiṣyāmi vaidehīṃ hatvā taṃ rākṣasādhamam
||36||धैर्यं कुरु महाबाहो त्यक्त्वा कातरतामिह ।
आनयिष्यामि वैदेहीं हत्वा तं राक्षसाधमम्
āpadi sampadi tulyā dhairyādbhavanti te dhīrāḥ |
alpadhiyastu nimagnāḥ kaṣṭe bhavanti vibhave'pi
||37||आपदि सम्पदि तुल्या धैर्याद्भवन्ति ते धीराः ।
अल्पधियस्तु निमग्नाः कष्टे भवन्ति विभवेऽपि
saṃyogo viprayogaśca daivādhīnāvubhāvapi |
śokastu kīdṛśastatra dehenātmani ca kvacit
||38||संयोगो विप्रयोगश्च दैवाधीनावुभावपि ।
शोकस्तु कीदृशस्तत्र देहेनात्मनि च क्वचित्
rājyādyathā vane vāso vaidehyā haraṇaṃ yathā |
tathā kāle samīcīne saṃyogo'pi bhaviṣyati
||39||राज्याद्यथा वने वासो वैदेह्या हरणं यथा ।
तथा काले समीचीने संयोगोऽपि भविष्यति
prāptavyaṃ sukhaduḥkhānāṃ bhogānnirvartanaṃ kvacit |
nānyathā jānakījāne tasmācchokaṃ tyajādhunā
||40||प्राप्तव्यं सुखदुःखानां भोगान्निर्वर्तनं क्वचित् ।
नान्यथा जानकीजाने तस्माच्छोकं त्यजाधुना
vānarāḥ santi bhūyāṃso gamiṣyanti caturdiśam |
śuddhiṃ janakanandinyā ānayiṣyanti te kila
||41||वानराः सन्ति भूयांसो गमिष्यन्ति चतुर्दिशम् ।
शुद्धिं जनकनन्दिन्या आनयिष्यन्ति ते किल
jñātvā mārgasthitiṃ tatra gatvā kṛtvā parākramam |
hatvā taṃ pāpakarmāṇamānayiṣyāmi maithilīm
||42||ज्ञात्वा मार्गस्थितिं तत्र गत्वा कृत्वा पराक्रमम् ।
हत्वा तं पापकर्माणमानयिष्यामि मैथिलीम्
sasainyaṃ bharataṃ vā'pi samāhūya sahānujam |
haniṣyāmo vayaṃ śatruṃ kiṃ śocasi vṛthāgraja
||43||ससैन्यं भरतं वाऽपि समाहूय सहानुजम् ।
हनिष्यामो वयं शत्रुं किं शोचसि वृथाग्रज
raghuṇaikarathenaiva jitāḥ sarvā diśaḥ purā |
tadvaṃśajaḥ kathaṃ śokaṃ kartumarhasi rāghava
||44||रघुणैकरथेनैव जिताः सर्वा दिशः पुरा ।
तद्वंशजः कथं शोकं कर्तुमर्हसि राघव
eko'haṃ sakalāñjetuṃ samartho'smi surāsurān |
kiṃ punaḥ sasahāyo vai rāvaṇaṃ kulapāṃsanam
||45||एकोऽहं सकलाञ्जेतुं समर्थोऽस्मि सुरासुरान् ।
किं पुनः ससहायो वै रावणं कुलपांसनम्
janakaṃ vā samānīya sāhāyye raghunandana |
haniṣyāmi durācāraṃ rāvaṇaṃ surakaṇṭakam
||46||जनकं वा समानीय साहाय्ये रघुनन्दन ।
हनिष्यामि दुराचारं रावणं सुरकण्टकम्
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
cakranemirivaikaṃ yanna bhavedraghunandana
||47||सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
चक्रनेमिरिवैकं यन्न भवेद्रघुनन्दन
mano'tikātaraṃ yasya sukhaduḥkhasamudbhave |
sa śokasāgare magno na sukhī syātkadācana
||48||मनोऽतिकातरं यस्य सुखदुःखसमुद्भवे ।
स शोकसागरे मग्नो न सुखी स्यात्कदाचन
indreṇa vyasanaṃ prāptaṃ purā vai raghunandana |
nahuṣaḥ sthāpito devaiḥ sarvairmaghavataḥ pade
||49||इन्द्रेण व्यसनं प्राप्तं पुरा वै रघुनन्दन ।
नहुषः स्थापितो देवैः सर्वैर्मघवतः पदे
sthitaḥ paṅkajamadhye ca bahuvarṣagaṇānapi |
ajñātavāsaṃ maghavā bhītastyaktvā nijaṃ padam
||50||स्थितः पङ्कजमध्ये च बहुवर्षगणानपि ।
अज्ञातवासं मघवा भीतस्त्यक्त्वा निजं पदम्
punaḥ prāptaṃ nijasthānaṃ kāle viparivartite |
nahuṣaḥ patito bhūmau śāpādajagarākṛtiḥ
||51||पुनः प्राप्तं निजस्थानं काले विपरिवर्तिते ।
नहुषः पतितो भूमौ शापादजगराकृतिः
indrāṇīṃ kāmayānastu brāhmaṇānavamanya ca |
agastikopātsañjātaḥ sarpadeho mahīpatiḥ
||52||इन्द्राणीं कामयानस्तु ब्राह्मणानवमन्य च ।
अगस्तिकोपात्सञ्जातः सर्पदेहो महीपतिः
tasmācchoko na kartavyo vyasane sati rāghava |
udyame cittamāsthāya sthātavyaṃ vai vipaścitā
||53||तस्माच्छोको न कर्तव्यो व्यसने सति राघव ।
उद्यमे चित्तमास्थाय स्थातव्यं वै विपश्चिता
sarvajño'si mahābhāga samartho'si jagatpate |
kiṃ prākṛta ivātyarthaṃ kuruṣe śokamātmani
||54||सर्वज्ञोऽसि महाभाग समर्थोऽसि जगत्पते ।
किं प्राकृत इवात्यर्थं कुरुषे शोकमात्मनि
vyāsa uvāca
iti lakṣmaṇavākyena bodhito raghunandanaḥ |
tyaktvā śokaṃ tathātyarthaṃ babhūva vigatajvaraḥ
||55||इति लक्ष्मणवाक्येन बोधितो रघुनन्दनः ।
त्यक्त्वा शोकं तथात्यर्थं बभूव विगतज्वरः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe lakṣmaṇakṛtarāmaśokasāntvanaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||