devīmahimavarṇanam
vyāsa uvāca
tasyāstadvacanaṃ śrutvā bhavānyāḥ sa nṛpottamaḥ |
provāca vacanaṃ tatra subāhurbhaktisaṃyutaḥ
||1||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भवान्याः स नृपोत्तमः ।
प्रोवाच वचनं तत्र सुबाहुर्भक्तिसंयुतः
subāhuruvāca
ekato devalokasya rājyaṃ bhūmaṇḍalasya ca |
ekato darśanaṃ te vai na ca tulyaṃ kadācana
||2||एकतो देवलोकस्य राज्यं भूमण्डलस्य च ।
एकतो दर्शनं ते वै न च तुल्यं कदाचन
darśanātsadṛśaṃ kiñcittriṣu lokeṣu nāsti me |
kaṃ varaṃ devi yāce'haṃ kṛtārtho'smi dharātale
||3||दर्शनात्सदृशं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु नास्ति मे ।
कं वरं देवि याचेऽहं कृतार्थोऽस्मि धरातले
etadicchāmyahaṃ mātaryācituṃ vāñchitaṃ varam |
tava bhaktiḥ sadā me'stu niścalā hyanapāyinī
||4||एतदिच्छाम्यहं मातर्याचितुं वाञ्छितं वरम् ।
तव भक्तिः सदा मेऽस्तु निश्चला ह्यनपायिनी
nagare'tra tvayā mātaḥ sthātavyaṃ mama sarvadā |
durgādevīti nāmnā vai tvaṃ śaktiriha saṃsthitā
||5||नगरेऽत्र त्वया मातः स्थातव्यं मम सर्वदा ।
दुर्गादेवीति नाम्ना वै त्वं शक्तिरिह संस्थिता
rakṣā tvayā ca kartavyā sarvadā nagarasya ha |
yathā sudarśanastrāto ripusaṃghādanāmayaḥ
||6||रक्षा त्वया च कर्तव्या सर्वदा नगरस्य ह ।
यथा सुदर्शनस्त्रातो रिपुसंघादनामयः
tathā'tra rakṣā kartavyā vārāṇasyāstvayāmbike |
yāvatpurī bhavedbhūmau supratiṣṭhā susaṃsthitā
||7||तथाऽत्र रक्षा कर्तव्या वाराणस्यास्त्वयाम्बिके ।
यावत्पुरी भवेद्भूमौ सुप्रतिष्ठा सुसंस्थिता
tāvattvayā'tra sthātavyaṃ durge devi kṛpānidhe |
varo'yaṃ mama te deyaḥ kimanyatprārthayāmyaham
||8||तावत्त्वयाऽत्र स्थातव्यं दुर्गे देवि कृपानिधे ।
वरोऽयं मम ते देयः किमन्यत्प्रार्थयाम्यहम्
vividhānsakalānkāmāndehi me vidviṣo jahi |
abhadrāṇāṃ vināśañca kuru lokasya sarvadā
||9||विविधान्सकलान्कामान्देहि मे विद्विषो जहि ।
अभद्राणां विनाशञ्च कुरु लोकस्य सर्वदा
vyāsa uvāca
iti samprārthitā devī durgā durgārtināśinī |
tamuvāca nṛpaṃ tatra stutvā vai saṃsthitaṃ puraḥ
||10||इति सम्प्रार्थिता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी ।
तमुवाच नृपं तत्र स्तुत्वा वै संस्थितं पुरः
durgovāca
rājansadā nivāso me muktipuryāṃ bhaviṣyati |
rakṣārthaṃ sarvalokānāṃ yāvattiṣṭhati medinī
||11||राजन्सदा निवासो मे मुक्तिपुर्यां भविष्यति ।
रक्षार्थं सर्वलोकानां यावत्तिष्ठति मेदिनी
atho sudarśanastatra samāgatya mudānvitaḥ |
praṇamya parayā bhaktyā tuṣṭāva jagadambikām
||12||अथो सुदर्शनस्तत्र समागत्य मुदान्वितः ।
प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टाव जगदम्बिकाम्
aho kṛpā ye kathayāmyahaṃ kiṃ trātastvayā yatkila bhaktihīnaḥ |
bhaktānukampī sakalo jano'sti vimuktabhakteravanaṃ vrataṃ te
||13||अहो कृपा ये कथयाम्यहं किं त्रातस्त्वया यत्किल भक्तिहीनः ।
भक्तानुकम्पी सकलो जनोऽस्ति विमुक्तभक्तेरवनं व्रतं ते
tvaṃ devi sarvaṃ sṛjasi prapañcaṃ śrutaṃ mayā pālayasi svasṛṣṭam |
tvamatsi saṃhārapare ca kāle na te'tra citraṃ mama rakṣaṇaṃ vai
||14||त्वं देवि सर्वं सृजसि प्रपञ्चं श्रुतं मया पालयसि स्वसृष्टम् ।
त्वमत्सि संहारपरे च काले न तेऽत्र चित्रं मम रक्षणं वै
karomi kiṃ te vada devi kāryaṃ kva vā vrajāmītyanumodayāśu |
kārye vimūḍho'smi tavājñayā'haṃ gacchāmi tiṣṭhe viharāmi mātaḥ
||15||करोमि किं ते वद देवि कार्यं क्व वा व्रजामीत्यनुमोदयाशु ।
कार्ये विमूढोऽस्मि तवाज्ञयाऽहं गच्छामि तिष्ठे विहरामि मातः
vyāsa uvāca
taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu devī prāha dayānvitā |
gacchāyodhyāṃ mahābhāga kuru rājyaṃ kulocitam
||16||तं तथा भाषमाणं तु देवी प्राह दयान्विता ।
गच्छायोध्यां महाभाग कुरु राज्यं कुलोचितम्
smaraṇīyā sadā'haṃ te pūjanīyā prayatnataḥ |
śaṃ vidhāsyāmyahaṃ nityaṃ rājyaṃ te nṛpasattama
||17||स्मरणीया सदाऽहं ते पूजनीया प्रयत्नतः ।
शं विधास्याम्यहं नित्यं राज्यं ते नृपसत्तम
aṣṭamyāñca caturdaśyāṃ navamyāñca viśeṣataḥ |
mama pūjā prakartavyā balidānavidhānataḥ
||18||अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां नवम्याञ्च विशेषतः ।
मम पूजा प्रकर्तव्या बलिदानविधानतः
arcā madīyā nagare sthāpanīyā tvayā'nagha |
pūjanīyā prayatnena trikālaṃ bhaktipūrvakam
||19||अर्चा मदीया नगरे स्थापनीया त्वयाऽनघ ।
पूजनीया प्रयत्नेन त्रिकालं भक्तिपूर्वकम्
śaratkāle mahāpūjā kartavyā mama sarvadā |
navarātravidhānena bhaktibhāvayutena ca
||20||शरत्काले महापूजा कर्तव्या मम सर्वदा ।
नवरात्रविधानेन भक्तिभावयुतेन च
caitre'śvine tathā''ṣāḍhe māghe kāryo mahotsavaḥ |
navarātre mahārāja pūjā kāryā viśeṣataḥ
||21||चैत्रेऽश्विने तथाऽऽषाढे माघे कार्यो महोत्सवः ।
नवरात्रे महाराज पूजा कार्या विशेषतः
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ mama bhaktisamanvitaiḥ |
kartavyā nṛpaśārdūla tathā'ṣṭamyāṃ sadā budhaiḥ
||22||कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां मम भक्तिसमन्वितैः ।
कर्तव्या नृपशार्दूल तथाऽष्टम्यां सदा बुधैः
vyāsa uvāca
ityuktvāntarhitā devī durgā durgārtināśinī |
natā sudarśanenātha stutā ca bahuvistaram
||23||इत्युक्त्वान्तर्हिता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी ।
नता सुदर्शनेनाथ स्तुता च बहुविस्तरम्
antarhitāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te |
praṇemustaṃ samāgamya yathā śakraṃ surāstathā
||24||अन्तर्हितां तु तां दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते ।
प्रणेमुस्तं समागम्य यथा शक्रं सुरास्तथा
subāhurapi taṃ natvā sthitaścāgre mudānvitaḥ |
ūcuḥ sarve mahīpālā ayodhyādhipatiṃ tadā
||25||सुबाहुरपि तं नत्वा स्थितश्चाग्रे मुदान्वितः ।
ऊचुः सर्वे महीपाला अयोध्याधिपतिं तदा
tvamasmākaṃ prabhuḥ śāstā sevakāste vayaṃ sadā |
kuru rājyamayodhyāyāṃ pālayāsmānnṛpottama
||26||त्वमस्माकं प्रभुः शास्ता सेवकास्ते वयं सदा ।
कुरु राज्यमयोध्यायां पालयास्मान्नृपोत्तम
tvatprasādānmahārāja dṛṣṭā viśveśvarī śivā |
ādiśaktirbhavānī sā caturvargaphalapradā
||27||त्वत्प्रसादान्महाराज दृष्टा विश्वेश्वरी शिवा ।
आदिशक्तिर्भवानी सा चतुर्वर्गफलप्रदा
dhanyastvaṃ kṛtakṛtyo'si bahupuṇyo dharātale |
yasmācca tvatkṛte devī prādurbhūtā sanātanī
||28||धन्यस्त्वं कृतकृत्योऽसि बहुपुण्यो धरातले ।
यस्माच्च त्वत्कृते देवी प्रादुर्भूता सनातनी
na jānīmo vayaṃ sarve prabhāvaṃ nṛpasattama |
caṇḍikāyāstamoyuktā māyayā mohitāḥ sadā
||29||न जानीमो वयं सर्वे प्रभावं नृपसत्तम ।
चण्डिकायास्तमोयुक्ता मायया मोहिताः सदा
dhanadārasutānāṃ ca cintane'bhiratāḥ sadā |
magnā mahārvaṇe ghore kāmakrodhajhaṣākule
||30||धनदारसुतानां च चिन्तनेऽभिरताः सदा ।
मग्ना महार्वणे घोरे कामक्रोधझषाकुले
pṛcchāmastvāṃ mahābhāga sarvajño'si mahāmate |
keyaṃ śaktiḥ kuto jātā kiṃ prabhāvā vadasva tat
||31||पृच्छामस्त्वां महाभाग सर्वज्ञोऽसि महामते ।
केयं शक्तिः कुतो जाता किं प्रभावा वदस्व तत्
bhava tvaṃ nauśca saṃsāre sādhavo'ti dayāparāḥ |
tasmānno vada kākutstha devīmāhātmyamuttamam
||32||भव त्वं नौश्च संसारे साधवोऽति दयापराः ।
तस्मान्नो वद काकुत्स्थ देवीमाहात्म्यमुत्तमम्
yatprabhāvā ca sā devī yatsvarupā yadudbhavā |
satsarvaṃ śrotumicchāmastvaṃ brūhi nṛvarottama
||33||यत्प्रभावा च सा देवी यत्स्वरुपा यदुद्भवा ।
सत्सर्वं श्रोतुमिच्छामस्त्वं ब्रूहि नृवरोत्तम
vyāsa uvāca
iti pṛṣṭastadā taistu dhruvasandhisuto nṛpaḥ |
vicintya manasā devīṃ tānuvāca mudānvitaḥ
||34||इति पृष्टस्तदा तैस्तु ध्रुवसन्धिसुतो नृपः ।
विचिन्त्य मनसा देवीं तानुवाच मुदान्वितः
sudarśana uvāca
kiṃ bravīmi mahīpālāstasyāścaritamuttamam |
brahmādayo na jānanti seśāḥ suragaṇāstathā
||35||किं ब्रवीमि महीपालास्तस्याश्चरितमुत्तमम् ।
ब्रह्मादयो न जानन्ति सेशाः सुरगणास्तथा
sarvasyādyā mahālakṣmīrvareṇyā śaktiruttamā |
sāttvikīyaṃ mahīpālā jagatpālanatatparā
||36||सर्वस्याद्या महालक्ष्मीर्वरेण्या शक्तिरुत्तमा ।
सात्त्विकीयं महीपाला जगत्पालनतत्परा
sṛjate yā rajorūpā sattvarūpā ca pālane |
saṃhāre ca tamorūpā triguṇā sā sadā matā
||37||सृजते या रजोरूपा सत्त्वरूपा च पालने ।
संहारे च तमोरूपा त्रिगुणा सा सदा मता
nirguṇā paramā śaktiḥ sarvakāmaphalapradā |
sarveṣāṃ kāraṇaṃ sā hi brahmādīnāṃ nṛpottamāḥ
||38||निर्गुणा परमा शक्तिः सर्वकामफलप्रदा ।
सर्वेषां कारणं सा हि ब्रह्मादीनां नृपोत्तमाः
nirguṇā sarvathā jñātumaśakyā yogibhirnṛpāḥ |
saguṇā sukhasevyā sā cintanīyā sadā budhaiḥ
||39||निर्गुणा सर्वथा ज्ञातुमशक्या योगिभिर्नृपाः ।
सगुणा सुखसेव्या सा चिन्तनीया सदा बुधैः
rājāna ūcuḥ
bāla eva vanaṃ prāptastvaṃ tu nūnaṃ bhayāturaḥ |
kathaṃ jñātā tvayā devī paramā śaktiruttamā
||40||बाल एव वनं प्राप्तस्त्वं तु नूनं भयातुरः ।
कथं ज्ञाता त्वया देवी परमा शक्तिरुत्तमा
upāsitā kathaṃ caiva pūjitā ca kathaṃ nṛpa |
yā prasannā tu sāhāyyaṃ cakāra tvarayānvitā
||41||उपासिता कथं चैव पूजिता च कथं नृप ।
या प्रसन्ना तु साहाय्यं चकार त्वरयान्विता
sudarśana uvāca
bālabhāvānmayā prāptaṃ bījaṃ tasyāḥ susammatam |
smarāmi prajapannityaṃ kāmabījābhidhaṃ nṛpāḥ
||42||बालभावान्मया प्राप्तं बीजं तस्याः सुसम्मतम् ।
स्मरामि प्रजपन्नित्यं कामबीजाभिधं नृपाः
ṛṣibhiḥ kathyamānā sā mayā jñātāmbikā śivā |
smarāmi tāṃ divārātraṃ bhaktyā paramayā parām
||43||ऋषिभिः कथ्यमाना सा मया ज्ञाताम्बिका शिवा ।
स्मरामि तां दिवारात्रं भक्त्या परमया पराम्
vyāsa uvāca
tanniśamya vacastasya rājāno bhaktitatparāḥ |
tāṃ matvā paramāṃ śaktiṃ niryayuḥ svagṛhānprati
||44||तन्निशम्य वचस्तस्य राजानो भक्तितत्पराः ।
तां मत्वा परमां शक्तिं निर्ययुः स्वगृहान्प्रति
subāhuragamatkāśyāṃ tamāpṛcchya sudarśanam |
sudarśano'pi dharmātmā nirjjagāma sukosalān
||45||सुबाहुरगमत्काश्यां तमापृच्छ्य सुदर्शनम् ।
सुदर्शनोऽपि धर्मात्मा निर्ज्जगाम सुकोसलान्
mantriṇastu nṛpaṃ śrutvā hataṃ śatrujitaṃ mṛdhe |
jitaṃ sudarśanañcaiva babhūvuḥ premasaṃyutāḥ
||46||मन्त्रिणस्तु नृपं श्रुत्वा हतं शत्रुजितं मृधे ।
जितं सुदर्शनञ्चैव बभूवुः प्रेमसंयुताः
āgacchantaṃ nṛpaṃ śrutvā taṃ sāketanivāsinaḥ |
upāyanānyupādāya prayayuḥ sammukhe janāḥ
||47||आगच्छन्तं नृपं श्रुत्वा तं साकेतनिवासिनः ।
उपायनान्युपादाय प्रययुः सम्मुखे जनाः
tathā prakṛtayaḥ sarve nānopāyanapāṇayaḥ |
dhruvasandhisutaṃ dattvā muditāḥ prayayuḥ prajāḥ
||48||तथा प्रकृतयः सर्वे नानोपायनपाणयः ।
ध्रुवसन्धिसुतं दत्त्वा मुदिताः प्रययुः प्रजाः
striyopasaṃyutaḥ so'tha prāpyāyodhyāṃ sudarśanaḥ |
sammānya sarvalokāṃśca yayau rājā niveśanam
||49||स्त्रियोपसंयुतः सोऽथ प्राप्यायोध्यां सुदर्शनः ।
सम्मान्य सर्वलोकांश्च ययौ राजा निवेशनम्
vandibhiḥ stūyamānastu vandyamānaśca mantribhiḥ |
kanyābhiḥ kīryamāṇaśca lājaiḥ sumanasaistathā
||50||वन्दिभिः स्तूयमानस्तु वन्द्यमानश्च मन्त्रिभिः ।
कन्याभिः कीर्यमाणश्च लाजैः सुमनसैस्तथा
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ sudarśanena devīmahimavarṇanaṃ nāma tṛtīyaskandhe caturviśo'dhyāyaḥ || 24 ||