vimānasthairharādibhirdevīdarśanam
brahmovāca
vimānaṃ tanmanovegaṃ yatra sthānāntare gatam |
na jalaṃ tatra paśyāmo vismitāḥ smo vayaṃ tadā
||1||विमानं तन्मनोवेगं यत्र स्थानान्तरे गतम् ।
न जलं तत्र पश्यामो विस्मिताः स्मो वयं तदा
vṛkṣāḥ sarvaphalā ramyāḥ kokilārāvamaṇḍitāḥ |
mahī mahīdharāḥ kāmaṃ vanānyupavanāni ca
||2||वृक्षाः सर्वफला रम्याः कोकिलारावमण्डिताः ।
मही महीधराः कामं वनान्युपवनानि च
nāryaśca puruṣāścaiva paśavaśca saridvarāḥ |
vāpyaḥ kūpāstaḍāgāśca palvalāni ca nirjharāḥ
||3||नार्यश्च पुरुषाश्चैव पशवश्च सरिद्वराः ।
वाप्यः कूपास्तडागाश्च पल्वलानि च निर्झराः
purato nagaraṃ ramyaṃ divyaprākāramaṇḍitam |
yajñaśālāsamāyuktaṃ nānāharmyavirājitam
||4||पुरतो नगरं रम्यं दिव्यप्राकारमण्डितम् ।
यज्ञशालासमायुक्तं नानाहर्म्यविराजितम्
pratyabhijñā tadā jātāpyasmākaṃ prekṣya tatpuram |
svargo'yamiti kenāsau nirmitosti tadādbhutam
||5||प्रत्यभिज्ञा तदा जाताप्यस्माकं प्रेक्ष्य तत्पुरम् ।
स्वर्गोऽयमिति केनासौ निर्मितोस्ति तदाद्भुतम्
rājānaṃ devasaṅkāśaṃ vrajantaṃ mṛgayāṃ vane |
asmābhiḥ saṃsthitā dṛṣṭā vimānopari cāmbikā
||6||राजानं देवसङ्काशं व्रजन्तं मृगयां वने ।
अस्माभिः संस्थिता दृष्टा विमानोपरि चाम्बिका
kṣaṇāccacāla gagane vimānaṃ pavaneritam |
muhūrtādvā tataḥ prāptaṃ deśe cānye manohare
||7||क्षणाच्चचाल गगने विमानं पवनेरितम् ।
मुहूर्ताद्वा ततः प्राप्तं देशे चान्ये मनोहरे
nandanaṃ ca vanaṃ tatra dṛṣṭamasmābhiruttamam |
pārijātatarucchāyāsaṃśritā surabhiḥ sthitā
||8||नन्दनं च वनं तत्र दृष्टमस्माभिरुत्तमम् ।
पारिजाततरुच्छायासंश्रिता सुरभिः स्थिता
caturdanto gajastasyāḥ samīpe samavasthitaḥ |
apsarasāṃ tatra vṛndāni menakāprabhṛtīni ca
||9||चतुर्दन्तो गजस्तस्याः समीपे समवस्थितः ।
अप्सरसां तत्र वृन्दानि मेनकाप्रभृतीनि च
krīḍanti vividhairbhāvairgānanṛtyasamanvitaiḥ |
gandharvāḥ śataśastatra yakṣā vidyādharāstathā
||10||क्रीडन्ति विविधैर्भावैर्गाननृत्यसमन्वितैः ।
गन्धर्वाः शतशस्तत्र यक्षा विद्याधरास्तथा
mandāravāṭikāmadhye gāyanti ca ramanti ca dṛṣṭaḥ śatakratustatra paulomyā sahitaḥ prabhuḥ
||11||मन्दारवाटिकामध्ये गायन्ति च रमन्ति च दृष्टः शतक्रतुस्तत्र पौलोम्या सहितः प्रभुः
vayaṃ tu vismitāścāsma dṛṣṭvā traiviṣṭapaṃ tadā |
yādaḥpatiṃ kuberaṃ ca yamaṃ sūryaṃ vibhāvasum
||12||वयं तु विस्मिताश्चास्म दृष्ट्वा त्रैविष्टपं तदा ।
यादःपतिं कुबेरं च यमं सूर्यं विभावसुम्
vilokya vismitāścāsma vayaṃ tatra surānsthitān |
tadā vinirgato rājā purāttasmātsumaṇḍitāt
||13||विलोक्य विस्मिताश्चास्म वयं तत्र सुरान्स्थितान् ।
तदा विनिर्गतो राजा पुरात्तस्मात्सुमण्डितात्
devarāja ivākṣobhyo naravāhyāvanau sthitaḥ |
vimānasthā vayaṃ tacca cacāla tarasāgatam
||14||देवराज इवाक्षोभ्यो नरवाह्यावनौ स्थितः ।
विमानस्था वयं तच्च चचाल तरसागतम्
brahmalokaṃ tadā divyaṃ sarvadevanamaskṛtam |
tatra brahmāṇamālokya vismitau harakeśavau
||15||ब्रह्मलोकं तदा दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ।
तत्र ब्रह्माणमालोक्य विस्मितौ हरकेशवौ
sabhāyāṃ tatra vedāśca sarve sāṅgāḥ svarūpiṇaḥ |
sāgarāḥ saritaścaiva parvatāḥ pannagoragāḥ
||16||सभायां तत्र वेदाश्च सर्वे साङ्गाः स्वरूपिणः ।
सागराः सरितश्चैव पर्वताः पन्नगोरगाः
māmūcatuścaturvaktraḥ ko'yaṃ brahmā sanātanaḥ |
tāvavocamahaṃ naiva jāne sṛṣṭipatiṃ patim
||17||मामूचतुश्चतुर्वक्त्रः कोऽयं ब्रह्मा सनातनः ।
ताववोचमहं नैव जाने सृष्टिपतिं पतिम्
ko'haṃ ko'yaṃ kimarthaṃ vā bhramo'yaṃ mama ceśvarau |
kṣaṇādatha vimānaṃ taccacālāśu manojavam
||18||कोऽहं कोऽयं किमर्थं वा भ्रमोऽयं मम चेश्वरौ ।
क्षणादथ विमानं तच्चचालाशु मनोजवम्
kailāsaśikhare prāptaṃ ramye yakṣagaṇānvite |
mandāravāṭikāramye kīrakokilakūjite
||19||कैलासशिखरे प्राप्तं रम्ये यक्षगणान्विते ।
मन्दारवाटिकारम्ये कीरकोकिलकूजिते
vīṇāmurajavādyaiśca nādite sukhade śive |
yadā prāptaṃ vimānaṃ tattadaiva sadanācchubhāt
||20||वीणामुरजवाद्यैश्च नादिते सुखदे शिवे ।
यदा प्राप्तं विमानं तत्तदैव सदनाच्छुभात्
nirgato bhagavāñchambhurvṛṣārūḍhastrilocanaḥ |
pañcānano daśabhujaḥ kṛtasomārdhaśekharaḥ
||21||निर्गतो भगवाञ्छम्भुर्वृषारूढस्त्रिलोचनः ।
पञ्चाननो दशभुजः कृतसोमार्धशेखरः
vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottarīyakaḥ |
pārṣṇirakṣau mahāvīrau gajānanaṣaḍānanau
||22||व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरीयकः ।
पार्ष्णिरक्षौ महावीरौ गजाननषडाननौ
śivena saha putrau dvau vrajamānau virejatuḥ |
nandiprabhṛtayaḥ sarve gaṇapāśca varāśca te
||23||शिवेन सह पुत्रौ द्वौ व्रजमानौ विरेजतुः ।
नन्दिप्रभृतयः सर्वे गणपाश्च वराश्च ते
jayaśabdaṃ prayuñjānā vrajanti śivapṛṣṭhagāḥ |
taṃ vīkṣya śaṅkaraṃ cānyaṃ vismitāstatra nārada
||24||जयशब्दं प्रयुञ्जाना व्रजन्ति शिवपृष्ठगाः ।
तं वीक्ष्य शङ्करं चान्यं विस्मितास्तत्र नारद
mātṛbhiḥ saṃśayāviṣṭastatrāhaṃ nyavasaṃ mune |
kṣaṇāttasmādgireḥ śṛṅgādvimānaṃ vātaraṃhasā
||25||मातृभिः संशयाविष्टस्तत्राहं न्यवसं मुने ।
क्षणात्तस्माद्गिरेः शृङ्गाद्विमानं वातरंहसा
vaikuṇṭhasadanaṃ prāptaṃ ramāramaṇamandiram |
asambhāvyā vibhūtiśca tatra dṛṣṭā mayā suta
||26||वैकुण्ठसदनं प्राप्तं रमारमणमन्दिरम् ।
असम्भाव्या विभूतिश्च तत्र दृष्टा मया सुत
visiṣmiye tadā viṣṇurdṛṣṭvā tatpuramuttamam |
sadanāgre yayau tāvaddhariḥ kamalalocanaḥ
||27||विसिष्मिये तदा विष्णुर्दृष्ट्वा तत्पुरमुत्तमम् ।
सदनाग्रे ययौ तावद्धरिः कमललोचनः
atasīkusumābhāsaḥ pītavāsāścaturbhujaḥ |
dvijarājādhirūḍhaśca divyābharaṇabhūṣitaḥ
||28||अतसीकुसुमाभासः पीतवासाश्चतुर्भुजः ।
द्विजराजाधिरूढश्च दिव्याभरणभूषितः
vījyamānastadā lakṣmyā kāminyā cāmaraiḥ śubhaiḥ |
taṃ vīkṣya vismitāḥ sarve vayaṃ viṣṇuṃ sanātanam
||29||वीज्यमानस्तदा लक्ष्म्या कामिन्या चामरैः शुभैः ।
तं वीक्ष्य विस्मिताः सर्वे वयं विष्णुं सनातनम्
parasparaṃ nirīkṣantaḥ sthitāstasmin varāsane |
tataścacāla tarasā vimānaṃ vātaraṃhasā
||30||परस्परं निरीक्षन्तः स्थितास्तस्मिन् वरासने ।
ततश्चचाल तरसा विमानं वातरंहसा
sudhāsamudraḥ samprāptau miṣṭavārimahormimān |
yādogaṇasamākīrṇaścaladvīcivirājitaḥ
||31||सुधासमुद्रः सम्प्राप्तौ मिष्टवारिमहोर्मिमान् ।
यादोगणसमाकीर्णश्चलद्वीचिविराजितः
mandārapārijātādyaiḥ pādapairatiśobhitaḥ |
nānāstaraṇasaṃyukto nānācitravicitritaḥ
||32||मन्दारपारिजाताद्यैः पादपैरतिशोभितः ।
नानास्तरणसंयुक्तो नानाचित्रविचित्रितः
muktādāmaparikliṣṭo nānādāmavirājitaḥ |
aśokabakulākhyaiśca vṛkṣaiḥ kurubakādibhiḥ
||33||मुक्तादामपरिक्लिष्टो नानादामविराजितः ।
अशोकबकुलाख्यैश्च वृक्षैः कुरुबकादिभिः
saṃvṛtaḥ sarvataḥ saumyaiḥ ketakīcampakairvṛtaḥ |
kokilārāvasaṅghuṣṭo divyagandhasamanvitaḥ
||34||संवृतः सर्वतः सौम्यैः केतकीचम्पकैर्वृतः ।
कोकिलारावसङ्घुष्टो दिव्यगन्धसमन्वितः
dvirephātiraṇatkārairañjitaḥ paramādbhutaḥ |
tasmindvīpe śivākāraḥ paryaṅkaḥ sumanoharaḥ
||35||द्विरेफातिरणत्कारैरञ्जितः परमाद्भुतः ।
तस्मिन्द्वीपे शिवाकारः पर्यङ्कः सुमनोहरः
ratnālikhacito'tyarthaṃ nānāratnavirājitaḥ |
dṛṣṭo'smābhirvimānasthairdūrataḥ parimaṇḍitaḥ
||36||रत्नालिखचितोऽत्यर्थं नानारत्नविराजितः ।
दृष्टोऽस्माभिर्विमानस्थैर्दूरतः परिमण्डितः
nānāstaraṇasaṃchanna indracāpasamanvitaḥ |
paryaṅkapravare tasminnupaviṣṭā varāṅganā
||37||नानास्तरणसंछन्न इन्द्रचापसमन्वितः ।
पर्यङ्कप्रवरे तस्मिन्नुपविष्टा वराङ्गना
raktamālyāmbaradharā raktagandhānulepanā |
suraktanayanā kāntā vidyutkoṭisamaprabhā
||38||रक्तमाल्याम्बरधरा रक्तगन्धानुलेपना ।
सुरक्तनयना कान्ता विद्युत्कोटिसमप्रभा
sucāruvadanā raktadantacchadavirājitā |
ramākoṭyadhikā kāntyā sūryabimbanibhākhilā
||39||सुचारुवदना रक्तदन्तच्छदविराजिता ।
रमाकोट्यधिका कान्त्या सूर्यबिम्बनिभाखिला
varapāśāṅkuśābhīṣṭadharā śrībhuvaneśvarī |
adṛṣṭapūrvā dṛṣṭā sā sundarī smitabhūṣaṇā
||40||वरपाशाङ्कुशाभीष्टधरा श्रीभुवनेश्वरी ।
अदृष्टपूर्वा दृष्टा सा सुन्दरी स्मितभूषणा
hrīṅkārajapaniṣṭhaistu pakṣivṛndairniṣevitā |
aruṇā karuṇāmūrtiḥ kumārī navayauvanā
||41||ह्रीङ्कारजपनिष्ठैस्तु पक्षिवृन्दैर्निषेविता ।
अरुणा करुणामूर्तिः कुमारी नवयौवना
sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā mandasmitamukhāmbujā |
udyatpīnakucadvandvanirjitāmbhojakuḍmalā
||42||सर्वशृङ्गारवेषाढ्या मन्दस्मितमुखाम्बुजा ।
उद्यत्पीनकुचद्वन्द्वनिर्जिताम्भोजकुड्मला
nānāmaṇigaṇākīrṇabhūṣaṇairupaśobhitā |
kanakāṅgadakeyūrakirīṭapariśobhitā
||43||नानामणिगणाकीर्णभूषणैरुपशोभिता ।
कनकाङ्गदकेयूरकिरीटपरिशोभिता
kanakacchrīcakratāṭaṅkaviṭaṅkavadanāmbujā |
hṛllekhā bhuvaneśīti nāmajāpaparāyaṇaiḥ
||44||कनकच्छ्रीचक्रताटङ्कविटङ्कवदनाम्बुजा ।
हृल्लेखा भुवनेशीति नामजापपरायणैः
sakhīvṛndaiḥ stutā nityaṃ bhuvaneśī maheśvarī |
hṛllekhādyābhiramarakanyābhiḥ pariveṣṭitā
||45||सखीवृन्दैः स्तुता नित्यं भुवनेशी महेश्वरी ।
हृल्लेखाद्याभिरमरकन्याभिः परिवेष्टिता
anaṅgakusumādyābhirdevībhiḥ pariveṣṭitā |
devī ṣaṭkoṇamadhyasthā yantrarājopari sthitā
||46||अनङ्गकुसुमाद्याभिर्देवीभिः परिवेष्टिता ।
देवी षट्कोणमध्यस्था यन्त्रराजोपरि स्थिता
dṛṣṭvā tāṃ vismitāḥ sarve vayaṃ tatra sthitā'bhavan |
keyaṃ kāntā ca kiṃ nāma na jānīmo'tra saṃsthitāḥ
||47||दृष्ट्वा तां विस्मिताः सर्वे वयं तत्र स्थिताऽभवन् ।
केयं कान्ता च किं नाम न जानीमोऽत्र संस्थिताः
sahasranayanā rāmā sahasrakarasaṃyutā |
sahasravadanā ramyā bhāti dūrādasaṃśayam
||48||सहस्रनयना रामा सहस्रकरसंयुता ।
सहस्रवदना रम्या भाति दूरादसंशयम्
nāpsarā nāpi gandharvī neyaṃ devāṅganā kila |
iti saṃśayamāpannāstatra nārada saṃsthitāḥ
||49||नाप्सरा नापि गन्धर्वी नेयं देवाङ्गना किल ।
इति संशयमापन्नास्तत्र नारद संस्थिताः
tadā'sau bhagavānviṣṇurdṛṣṭvā tāṃ cāruhāsinīm |
uvācāmbāṃ svavijñānātkṛtvā manasi niścayam
||50||तदाऽसौ भगवान्विष्णुर्दृष्ट्वा तां चारुहासिनीम् ।
उवाचाम्बां स्वविज्ञानात्कृत्वा मनसि निश्चयम्
eṣā bhagavatī devī sarveṣāṃ kāraṇaṃ hi naḥ |
mahāvidyā mahāmāyā pūrṇā prakṛtiravyayā
||51||एषा भगवती देवी सर्वेषां कारणं हि नः ।
महाविद्या महामाया पूर्णा प्रकृतिरव्यया
durjñeyā'lpadhiyāṃ devī yogagamyā durāśayā |
icchā parātmanaḥ kāmaṃ nityānityasvarūpiṇī
||52||दुर्ज्ञेयाऽल्पधियां देवी योगगम्या दुराशया ।
इच्छा परात्मनः कामं नित्यानित्यस्वरूपिणी
durārādhyā'lpabhāgyaiśca devī viśveśvarī śivā |
vedagarbhā viśālākṣī sarveṣāmādirīśvarī
||53||दुराराध्याऽल्पभाग्यैश्च देवी विश्वेश्वरी शिवा ।
वेदगर्भा विशालाक्षी सर्वेषामादिरीश्वरी
eṣā saṃhṛtya sakalaṃ viśvaṃ krīḍati saṃkṣaye |
liṅgāni sarvajīvānāṃ svaśarīre niveśya ca
||54||एषा संहृत्य सकलं विश्वं क्रीडति संक्षये ।
लिङ्गानि सर्वजीवानां स्वशरीरे निवेश्य च
sarvabījamayī hyeṣā rājate sāmprataṃ surau |
vibhūtayaḥ sthitāḥ pārśve paśyatāṃ koṭiśaḥ kramāt
||55||सर्वबीजमयी ह्येषा राजते साम्प्रतं सुरौ ।
विभूतयः स्थिताः पार्श्वे पश्यतां कोटिशः क्रमात्
divyābharaṇabhūṣāḍhyā divyagandhānulepanāḥ |
paricaryāparāḥ sarvāḥ paśyatāṃ brahmaśaṅkarau
||56||दिव्याभरणभूषाढ्या दिव्यगन्धानुलेपनाः ।
परिचर्यापराः सर्वाः पश्यतां ब्रह्मशङ्करौ
dhanyā vayaṃ mahābhāgāḥ kṛtakṛtyāḥ sma sāmpratam |
yadatra darśanaṃ prāptaṃ bhagavatyāḥ svayaṃ tvidam
||57||धन्या वयं महाभागाः कृतकृत्याः स्म साम्प्रतम् ।
यदत्र दर्शनं प्राप्तं भगवत्याः स्वयं त्विदम्
tapastaptaṃ purā yatnāttasyedaṃ phalamuttamam |
anyathā darśanaṃ kutra bhavedasmākamādarāt
||58||तपस्तप्तं पुरा यत्नात्तस्येदं फलमुत्तमम् ।
अन्यथा दर्शनं कुत्र भवेदस्माकमादरात्
paśyanti puṇyapuñjā ye ye vadānyāstapasvinaḥ |
rāgiṇo naiva paśyanti devīṃ bhagavatīṃ śivām
||59||पश्यन्ति पुण्यपुञ्जा ये ये वदान्यास्तपस्विनः ।
रागिणो नैव पश्यन्ति देवीं भगवतीं शिवाम्
mūlaprakṛtirevaiṣā sadā puruṣasaṅgatā |
brahmāṇḍaṃ darśayatyeṣā kṛtvā vai paramātmane
||60||मूलप्रकृतिरेवैषा सदा पुरुषसङ्गता ।
ब्रह्माण्डं दर्शयत्येषा कृत्वा वै परमात्मने
draṣṭā'sau dṛśyamakhilaṃ brahmāṇḍaṃ devatāḥ surau |
tasyaiṣā kāraṇaṃ sarvā māyā sarveśvarī śivā
||61||द्रष्टाऽसौ दृश्यमखिलं ब्रह्माण्डं देवताः सुरौ ।
तस्यैषा कारणं सर्वा माया सर्वेश्वरी शिवा
kvāhaṃ vā kva surāḥ sarve rambhādyāḥ surayoṣitaḥ |
lakṣāṃśena tulāmasyā na bhavāmaḥ kathañcana
||62||क्वाहं वा क्व सुराः सर्वे रम्भाद्याः सुरयोषितः ।
लक्षांशेन तुलामस्या न भवामः कथञ्चन
saiṣā varāṅganā nāma yā vai dṛṣṭā mahārṇave |
bālabhāve mahādevī dolayantīva māṃ mudā
||63||सैषा वराङ्गना नाम या वै दृष्टा महार्णवे ।
बालभावे महादेवी दोलयन्तीव मां मुदा
śayanaṃ vaṭapatre ca paryaṅke susthire dṛḍhe |
pādāṅguṣṭhaṃ kare kṛtvā niveśya mukhapaṅkaje
||64||शयनं वटपत्रे च पर्यङ्के सुस्थिरे दृढे ।
पादाङ्गुष्ठं करे कृत्वा निवेश्य मुखपङ्कजे
lelihantañca krīḍantamanekaibālaceṣṭitaiḥ |
ramamāṇaṃ komalāṅgaṃ vaṭapatrapuṭe sthitam
||65||लेलिहन्तञ्च क्रीडन्तमनेकैबालचेष्टितैः ।
रममाणं कोमलाङ्गं वटपत्रपुटे स्थितम्
gāyantī dolayantī ca bālabhāvānmayi sthite |
seyaṃ suniścitaṃ jñātaṃ jātaṃ me darśanādiva
||66||गायन्ती दोलयन्ती च बालभावान्मयि स्थिते ।
सेयं सुनिश्चितं ज्ञातं जातं मे दर्शनादिव
kāmaṃ no jananī saiṣā śṛṇu taṃ pravadāmyaham |
anubhūtaṃ mayā pūrvaṃ pratyabhijñā samutthitā
||67||कामं नो जननी सैषा शृणु तं प्रवदाम्यहम् ।
अनुभूतं मया पूर्वं प्रत्यभिज्ञा समुत्थिता
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe vimānasthairharādibhirdevīdarśanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||