rājasaṃvādavarṇanam
vyāsa uvāca
bhartrā sā'bhihitā bālāṃ putrīṃ kṛtvāṅkasaṃsthitām |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ samāśvāsya śucismitām
||1||भर्त्रा साऽभिहिता बालां पुत्रीं कृत्वाङ्कसंस्थिताम् ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णं समाश्वास्य शुचिस्मिताम्
kiṃ vṛthā sudati tvaṃ hi vipriyaṃ mama bhāṣase |
pitā te duḥkhamāpnoti vākyenānena suvrate
||2||किं वृथा सुदति त्वं हि विप्रियं मम भाषसे ।
पिता ते दुःखमाप्नोति वाक्येनानेन सुव्रते
sudarśano'tidurbhāgyo rājyabhraṣṭo nirāśrayaḥ |
balakośavihīnaśca parityaktastu bāndhavaiḥ
||3||सुदर्शनोऽतिदुर्भाग्यो राज्यभ्रष्टो निराश्रयः ।
बलकोशविहीनश्च परित्यक्तस्तु बान्धवैः
mātrā saha vanaṃ prāptaḥ phalamūlāśanaḥ kṛśaḥ |
na te yogyo varo'yaṃ vai vanavāsī ca durbhagaḥ
||4||मात्रा सह वनं प्राप्तः फलमूलाशनः कृशः ।
न ते योग्यो वरोऽयं वै वनवासी च दुर्भगः
rājaputrāḥ kṛtaprajñā rūpavantaḥ susammatāḥ |
tavārhāḥ putri santyanye rājacihnairalaṅkṛtāḥ
||5||राजपुत्राः कृतप्रज्ञा रूपवन्तः सुसम्मताः ।
तवार्हाः पुत्रि सन्त्यन्ये राजचिह्नैरलङ्कृताः
bhrātā'sya vartate kāntaḥ sa rājyaṃ kosaleṣu vai |
karoti rūpasampannaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ
||6||भ्राताऽस्य वर्तते कान्तः स राज्यं कोसलेषु वै ।
करोति रूपसम्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः
anyacca kāraṇaṃ subhru śṛṇu yacca yathā śrutam |
yudhājitsatataṃ tasya vadhakāmo'sti bhūmipaḥ
||7||अन्यच्च कारणं सुभ्रु शृणु यच्च यथा श्रुतम् ।
युधाजित्सततं तस्य वधकामोऽस्ति भूमिपः
dauhitraḥ sthāpitastena rājye kṛtvā'tisaṅgaram |
vīrasenaṃ nṛpaṃ hatvā sammantrya sacivaiḥ saha
||8||दौहित्रः स्थापितस्तेन राज्ये कृत्वाऽतिसङ्गरम् ।
वीरसेनं नृपं हत्वा सम्मन्त्र्य सचिवैः सह
bhāradvājāśramaṃ prāptaṃ hantukāmaḥ sudarśanam |
muninā vāritaḥ paścājjagāma nijamandiram
||9||भारद्वाजाश्रमं प्राप्तं हन्तुकामः सुदर्शनम् ।
मुनिना वारितः पश्चाज्जगाम निजमन्दिरम्
śaśikalovāca
mātarmamepsitaḥ kāmaṃ vanastho'pi nṛpātmajaḥ |
śaryātivacanenaiva sukanyā ca pativratā
||10||मातर्ममेप्सितः कामं वनस्थोऽपि नृपात्मजः ।
शर्यातिवचनेनैव सुकन्या च पतिव्रता
cyavanañca yathā prāpya patiśuśrūṣaṇe ratā |
bhartṛśuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ svargadaṃ mokṣadaṃ tathā
||11||च्यवनञ्च यथा प्राप्य पतिशुश्रूषणे रता ।
भर्तृशुश्रूषणं स्त्रीणां स्वर्गदं मोक्षदं तथा
akaitavakṛtaṃ nūnaṃ sukhadaṃ bhavati striyāḥ |
bhagavatyā samādiṣṭaṃ svapne varamanuttamam
||12||अकैतवकृतं नूनं सुखदं भवति स्त्रियाः ।
भगवत्या समादिष्टं स्वप्ने वरमनुत्तमम्
tamṛte'haṃ kathaṃ cānyaṃ saṃśrayāmi nṛpātmajam |
maccittabhittau likhito bhagavatyā sudarśanaḥ
||13||तमृतेऽहं कथं चान्यं संश्रयामि नृपात्मजम् ।
मच्चित्तभित्तौ लिखितो भगवत्या सुदर्शनः
taṃ vihāya priyaṃ kāntaṃ kariṣye'haṃ na cāparam |
vyāsa uvāca |
pratyādiṣṭā'tha vaidarbhī tayā bahunidarśanaiḥ
||14||तं विहाय प्रियं कान्तं करिष्येऽहं न चापरम् ।
व्यास उवाच ।
प्रत्यादिष्टाऽथ वैदर्भी तया बहुनिदर्शनैः
bhartāraṃ sarvamācaṣṭa putryoktaṃ vacanaṃ bhṛśam |
vivāhasya dinādarvāgāptaṃ śrutasamanvitam
||15||भर्तारं सर्वमाचष्ट पुत्र्योक्तं वचनं भृशम् ।
विवाहस्य दिनादर्वागाप्तं श्रुतसमन्वितम्
dvijaṃ śaśikalā tatra preṣayāmāsa satvaram |
yathā na veda me tātastathā gaccha sudarśanam
||16||द्विजं शशिकला तत्र प्रेषयामास सत्वरम् ।
यथा न वेद मे तातस्तथा गच्छ सुदर्शनम्
bhāradvājāśrame brūhi madvākyāttarasā vibho |
pitrā me sambhṛtaḥ kāmaṃ madarthena svayaṃvaraḥ
||17||भारद्वाजाश्रमे ब्रूहि मद्वाक्यात्तरसा विभो ।
पित्रा मे सम्भृतः कामं मदर्थेन स्वयंवरः
āgamiṣyanti rājāno balayuktā hyanekaśaḥ |
mayā tvaṃ vai vṛtaścitte sarvathā prītipūrvakam
||18||आगमिष्यन्ति राजानो बलयुक्ता ह्यनेकशः ।
मया त्वं वै वृतश्चित्ते सर्वथा प्रीतिपूर्वकम्
bhagavatyā samādiṣṭaḥ svapne mama suropama |
viṣamadmi hutāśe vā prapatāmi pradīpite
||19||भगवत्या समादिष्टः स्वप्ने मम सुरोपम ।
विषमद्मि हुताशे वा प्रपतामि प्रदीपिते
varaye tvadṛte nānyaṃ pitṛbhyāṃ preritā'pi vā |
manasā karmaṇā vācā saṃvṛtastvaṃ mayā varaḥ
||20||वरये त्वदृते नान्यं पितृभ्यां प्रेरिताऽपि वा ।
मनसा कर्मणा वाचा संवृतस्त्वं मया वरः
bhagavatyāḥ prasādena śarmāvābhyāṃ bhaviṣyati |
āgantavyaṃ tvayātraiva daivaṃ kṛtvā paraṃ balam
||21||भगवत्याः प्रसादेन शर्मावाभ्यां भविष्यति ।
आगन्तव्यं त्वयात्रैव दैवं कृत्वा परं बलम्
yadadhīnaṃ jagatsarvaṃ vartate sacarācaram |
bhagavatyā yadādiṣṭaṃ na tanmithyā bhaviṣyati
||22||यदधीनं जगत्सर्वं वर्तते सचराचरम् ।
भगवत्या यदादिष्टं न तन्मिथ्या भविष्यति
yadvaśe devatāḥ sarvā vartante śaṅkarādayaḥ |
vaktavyo'sau tvayā brahmannekānte vai nṛpātmajaḥ
||23||यद्वशे देवताः सर्वा वर्तन्ते शङ्करादयः ।
वक्तव्योऽसौ त्वया ब्रह्मन्नेकान्ते वै नृपात्मजः
yathā bhavati me kāryaṃ tatkartavyaṃ tvayānagha |
ityuktvā dakṣiṇāṃ dattvā munirvyāpāritastayā
||24||यथा भवति मे कार्यं तत्कर्तव्यं त्वयानघ ।
इत्युक्त्वा दक्षिणां दत्त्वा मुनिर्व्यापारितस्तया
gatvā sarvaṃ nivedyāśu tatra pratyāgato dvijaḥ |
sudarśanastu tajjñātvā niścayaṃ gamane tadā
||25||गत्वा सर्वं निवेद्याशु तत्र प्रत्यागतो द्विजः ।
सुदर्शनस्तु तज्ज्ञात्वा निश्चयं गमने तदा
cakāra muninā tena preritaḥ paramādarāt |
vyāsa uvāca |
gamanāyodyataṃ putraṃ tamuvāca manoramā
||26||चकार मुनिना तेन प्रेरितः परमादरात् ।
व्यास उवाच ।
गमनायोद्यतं पुत्रं तमुवाच मनोरमा
vepamānā'tiduḥkhārtā jātatrāsā'śrulocanā |
kutra gacchasi putrādya samāje bhūbhṛtāṃ kila
||27||वेपमानाऽतिदुःखार्ता जातत्रासाऽश्रुलोचना ।
कुत्र गच्छसि पुत्राद्य समाजे भूभृतां किल
ekākī kṛtavairaśca kiṃ vicintya svayaṃvare |
yudhājiddhantukāmastvāṃ sameṣyati mahīpatiḥ
||28||एकाकी कृतवैरश्च किं विचिन्त्य स्वयंवरे ।
युधाजिद्धन्तुकामस्त्वां समेष्यति महीपतिः
na te'nyo'sti sahāyaśca tasmānmā vraja putraka |
ekaputrātidīnāsmi tavādhārā nirāśrayā
||29||न तेऽन्योऽस्ति सहायश्च तस्मान्मा व्रज पुत्रक ।
एकपुत्रातिदीनास्मि तवाधारा निराश्रया
nārhasi tvaṃ mahābhāga nirāśāṃ kartuṃmadya mām |
pitā te nihato yena so'pi tatrāgato nṛpaḥ
||30||नार्हसि त्वं महाभाग निराशां कर्तुंमद्य माम् ।
पिता ते निहतो येन सोऽपि तत्रागतो नृपः
ekākinaṃ gataṃ tatra yudhājittvāṃ haniṣyati |
sudarśana uvāca |
bhavitavyaṃ bhavatyeva nātra kāryā vicāraṇā
||31||एकाकिनं गतं तत्र युधाजित्त्वां हनिष्यति ।
सुदर्शन उवाच ।
भवितव्यं भवत्येव नात्र कार्या विचारणा
ādeśācca jaganmāturgacchāmyadya svayaṃvare |
mā śokaṃ kuru kalyāṇi kṣatriyā'si varānane
||32||आदेशाच्च जगन्मातुर्गच्छाम्यद्य स्वयंवरे ।
मा शोकं कुरु कल्याणि क्षत्रियाऽसि वरानने
na bibhemi prasādena bhagavatyā nirantaram |
vyāsa uvāca |
ityuktvā rathamāruhya gantukāmaṃ sudarśanam
||33||न बिभेमि प्रसादेन भगवत्या निरन्तरम् ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्त्वा रथमारुह्य गन्तुकामं सुदर्शनम्
dṛṣṭvā manoramā putramāśīrbhiścānvamodayat |
agrataste'mbikā pātu pārvatī pātu pṛṣṭhataḥ
||34||दृष्ट्वा मनोरमा पुत्रमाशीर्भिश्चान्वमोदयत् ।
अग्रतस्तेऽम्बिका पातु पार्वती पातु पृष्ठतः
pārvatī pārśvayoḥ pātu śivā sarvatra sāmpratam |
vārāhī viṣame mārge durgā durgeṣu karhicit |
kālikā kalahe ghore pātu tvāṃ parameśvarī
||35||पार्वती पार्श्वयोः पातु शिवा सर्वत्र साम्प्रतम् ।
वाराही विषमे मार्गे दुर्गा दुर्गेषु कर्हिचित् ।
कालिका कलहे घोरे पातु त्वां परमेश्वरी
maṇḍape tatra mātaṅgī tathā saumyā svayaṃvare |
bhavānī bhūpamadhye tu pātu tvāṃ bhavamocanī
||36||मण्डपे तत्र मातङ्गी तथा सौम्या स्वयंवरे ।
भवानी भूपमध्ये तु पातु त्वां भवमोचनी
girijā giridurgeṣu cāmuṇḍā catvareṣu ca |
kāmagā kānaneṣvevaṃ rakṣatu tvāṃ sanātanī
||37||गिरिजा गिरिदुर्गेषु चामुण्डा चत्वरेषु च ।
कामगा काननेष्वेवं रक्षतु त्वां सनातनी
vivāde vaiṣṇavī śaktiravatāttvāṃ raghūdvaha |
bhairavī caraṇe saumya śatrūṇāṃ vai samāgame
||38||विवादे वैष्णवी शक्तिरवतात्त्वां रघूद्वह ।
भैरवी चरणे सौम्य शत्रूणां वै समागमे
sarvadā sarvadeśeṣu pātu tvāṃ bhuvaneśvarī |
mahāmāyā jagaddhātrī saccidānandarūpiṇī
||39||सर्वदा सर्वदेशेषु पातु त्वां भुवनेश्वरी ।
महामाया जगद्धात्री सच्चिदानन्दरूपिणी
vyāsa uvāca
ityuktvā taṃ tadā mātā vepamānā bhayākulā |
uvācāhaṃ tvayā sārdhamāgamiṣyāmi sarvathā
||40||इत्युक्त्वा तं तदा माता वेपमाना भयाकुला ।
उवाचाहं त्वया सार्धमागमिष्यामि सर्वथा
nimiṣārdhaṃ vinā tvāṃ vai nāhaṃ sthātumihotsahe |
sahaiva naya māṃ vatsa yatra te gamane matiḥ
||41||निमिषार्धं विना त्वां वै नाहं स्थातुमिहोत्सहे ।
सहैव नय मां वत्स यत्र ते गमने मतिः
ityuktvā niḥsṛtā mātā dhātreyīsaṃyutā tadā |
viprairdattāśiṣaḥ sarve niryayurharṣasaṃyutāḥ
||42||इत्युक्त्वा निःसृता माता धात्रेयीसंयुता तदा ।
विप्रैर्दत्ताशिषः सर्वे निर्ययुर्हर्षसंयुताः
vārāṇasyāṃ tataḥ prāpto rathenaikena rāghavaḥ |
jñātaḥ subāhunā tatra pūjitaścārhaṇādibhiḥ
||43||वाराणस्यां ततः प्राप्तो रथेनैकेन राघवः ।
ज्ञातः सुबाहुना तत्र पूजितश्चार्हणादिभिः
niveśārthaṃ gṛhaṃ dattamannapānādikaṃ tathā |
sevakaṃ samanujñāpya paricaryārthameva ca
||44||निवेशार्थं गृहं दत्तमन्नपानादिकं तथा ।
सेवकं समनुज्ञाप्य परिचर्यार्थमेव च
militāstvatha rājāno nānādeśādhipāḥ kila |
yudhājidapi samprāpto dauhitreṇa samanvitaḥ
||45||मिलितास्त्वथ राजानो नानादेशाधिपाः किल ।
युधाजिदपि सम्प्राप्तो दौहित्रेण समन्वितः
karūṣādhipatiścaiva tathā madreśvaro nṛpaḥ |
sindhurājastathā vīro yoddhā māhiṣmatīpatiḥ
||46||करूषाधिपतिश्चैव तथा मद्रेश्वरो नृपः ।
सिन्धुराजस्तथा वीरो योद्धा माहिष्मतीपतिः
pāñcālaḥ parvatīyaśca kāmarūpo'tivīryavān |
kārṇāṭaścoladeśīyo vaidarbhaśca mahābalaḥ
||47||पाञ्चालः पर्वतीयश्च कामरूपोऽतिवीर्यवान् ।
कार्णाटश्चोलदेशीयो वैदर्भश्च महाबलः
akṣauhiṇī triṣaṣṭiśca militā saṃkhyayā tadā |
veṣṭitā nagarī sā tu sainyaiḥ sarvatra saṃsthitaiḥ
||48||अक्षौहिणी त्रिषष्टिश्च मिलिता संख्यया तदा ।
वेष्टिता नगरी सा तु सैन्यैः सर्वत्र संस्थितैः
ete cānye ca bahavaḥ svayaṃvaradidṛkṣayā |
militāstatra rājāno varavāraṇasaṃyutāḥ
||49||एते चान्ये च बहवः स्वयंवरदिदृक्षया ।
मिलितास्तत्र राजानो वरवारणसंयुताः
anyonyaṃ nṛpaputrāsta ityūcurmilitāstadā |
sudarśano nṛpasuto hyāgato'sti nirākulaḥ
||50||अन्योन्यं नृपपुत्रास्त इत्यूचुर्मिलितास्तदा ।
सुदर्शनो नृपसुतो ह्यागतोऽस्ति निराकुलः
ekākī rathamāruhya mātrā saha mahāmatiḥ |
vivāhārthamihāyātaḥ kākutsthaḥ kiṃ nu sāmpratam
||51||एकाकी रथमारुह्य मात्रा सह महामतिः ।
विवाहार्थमिहायातः काकुत्स्थः किं नु साम्प्रतम्
etān rājasutāṃstyaktvā sasainyānsāyudhānatha |
kimenaṃ rājaputrī sā variṣyati mahābhujam
||52||एतान् राजसुतांस्त्यक्त्वा ससैन्यान्सायुधानथ ।
किमेनं राजपुत्री सा वरिष्यति महाभुजम्
yudhājidatha rājeśastānuvāca mahīpatīn |
ahamenaṃ haniṣyāmi kanyārthe nātra saṃśayaḥ
||53||युधाजिदथ राजेशस्तानुवाच महीपतीन् ।
अहमेनं हनिष्यामि कन्यार्थे नात्र संशयः
keralādhipatiḥ prāha taṃ tadā nītisattamaḥ |
nātra yuddhaṃ prakartavyaṃ rājannicchāsvayaṃvare
||54||केरलाधिपतिः प्राह तं तदा नीतिसत्तमः ।
नात्र युद्धं प्रकर्तव्यं राजन्निच्छास्वयंवरे
balena haraṇaṃ nāsti nātra śulkasvayaṃvaraḥ |
kanyecchayā'tra varaṇaṃ vivādaḥ kīdṛśastviha
||55||बलेन हरणं नास्ति नात्र शुल्कस्वयंवरः ।
कन्येच्छयाऽत्र वरणं विवादः कीदृशस्त्विह
anyāyena tvayā pūrvamasau rājyātpravāsitaḥ |
dauhitrāyārpitaṃ rājyaṃ balavannṛpasattama
||56||अन्यायेन त्वया पूर्वमसौ राज्यात्प्रवासितः ।
दौहित्रायार्पितं राज्यं बलवन्नृपसत्तम
kākutstho'yaṃ mahābhāga kosalādhipateḥ sutaḥ |
kathamenaṃ rājaputraṃ haniṣyasi nirāgasam
||57||काकुत्स्थोऽयं महाभाग कोसलाधिपतेः सुतः ।
कथमेनं राजपुत्रं हनिष्यसि निरागसम्
lapsyase tatphalaṃ nūnamanayasya nṛpottama |
śāstāsti kaścidāyuṣmañjagato'sya jagatpatiḥ
||58||लप्स्यसे तत्फलं नूनमनयस्य नृपोत्तम ।
शास्तास्ति कश्चिदायुष्मञ्जगतोऽस्य जगत्पतिः
dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayati nānṛtam |
mānayaṃ kuru rājendra tyaja pāpamatiṃ kila
||59||धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।
मानयं कुरु राजेन्द्र त्यज पापमतिं किल
dauhitrastava samprāptaḥ so'pi rūpasamanvitaḥ |
rājyayuktastathā śrīmānkathaṃ taṃ na variṣyati
||60||दौहित्रस्तव सम्प्राप्तः सोऽपि रूपसमन्वितः ।
राज्ययुक्तस्तथा श्रीमान्कथं तं न वरिष्यति
anye rājasutāḥ kāmaṃ vartante balavattarāḥ |
kanyāsvayaṃvare kanyā svīkariṣyati sāmpratam
||61||अन्ये राजसुताः कामं वर्तन्ते बलवत्तराः ।
कन्यास्वयंवरे कन्या स्वीकरिष्यति साम्प्रतम्
vṛte tathā vivādaḥ kaḥ pravadantu mahībhujaḥ |
parasparaṃ virodho'tra na kartavyo vijānatā
||62||वृते तथा विवादः कः प्रवदन्तु महीभुजः ।
परस्परं विरोधोऽत्र न कर्तव्यो विजानता
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe rājasaṃvādavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||