subāhukṛtadevīstutivarṇanam
vyāsa uvāca
tasmai gauravabhojyāni vidhāya vidhivattadā |
vāsarāṇi ca ṣaḍrājā bhojayāmāsa bhaktitaḥ
||1||तस्मै गौरवभोज्यानि विधाय विधिवत्तदा ।
वासराणि च षड्राजा भोजयामास भक्तितः
evaṃ vivāhakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi pārthivaḥ |
pāribarhaṃ pradatvā'tha mantrayansacivaiḥ saha
||2||एवं विवाहकार्याणि कृत्वा सर्वाणि पार्थिवः ।
पारिबर्हं प्रदत्वाऽथ मन्त्रयन्सचिवैः सह
dūtaistu kathitaṃ śrutvā mārgasaṃrodhanaṃ kṛtam |
babhūva vimanā rājā subāhuramitadyutiḥ
||3||दूतैस्तु कथितं श्रुत्वा मार्गसंरोधनं कृतम् ।
बभूव विमना राजा सुबाहुरमितद्युतिः
sudarśanastadovāca śvaśuraṃ saṃśitavrataḥ |
asmānvisarjayāśu tvaṃ gamiṣyāmo hyaśaṅkitāḥ
||4||सुदर्शनस्तदोवाच श्वशुरं संशितव्रतः ।
अस्मान्विसर्जयाशु त्वं गमिष्यामो ह्यशङ्किताः
bhāradvājāśramaṃ puṇẏaṃ gatvā tatra samāhitāḥ |
nivāsāya vicāro vai kartavyaḥ sarvathā nṛpa
||5||भारद्वाजाश्रमं पुण्य़ं गत्वा तत्र समाहिताः ।
निवासाय विचारो वै कर्तव्यः सर्वथा नृप
nṛpebhyaśca na kartavyaṃ bhayaṃ kiñcittvayā'nagha |
jaganmātā bhavānī me sāhāyyaṃ vai kariṣyati
||6||नृपेभ्यश्च न कर्तव्यं भयं किञ्चित्त्वयाऽनघ ।
जगन्माता भवानी मे साहाय्यं वै करिष्यति
vyāsa uvāca
tasyeti matamājñāya jāmāturnupasattamaḥ |
visasarja dhanaṃ datvā pratasthe so'pi satvaraḥ
||7||तस्येति मतमाज्ञाय जामातुर्नुपसत्तमः ।
विससर्ज धनं दत्वा प्रतस्थे सोऽपि सत्वरः
balena mahatā''viṣṭo yayāvanu nṛpottamaḥ |
sudarśano vṛtastatra cacāla pathi nirbhayaḥ
||8||बलेन महताऽऽविष्टो ययावनु नृपोत्तमः ।
सुदर्शनो वृतस्तत्र चचाल पथि निर्भयः
rathaiḥ parivṛtaḥ śūraḥ sadāro rathasaṃsthitaḥ |
gacchandadarśa sainyāni nṛpāṇāṃ raghunandanaḥ
||9||रथैः परिवृतः शूरः सदारो रथसंस्थितः ।
गच्छन्ददर्श सैन्यानि नृपाणां रघुनन्दनः
subāhurapi tānvīkṣya cintāviṣṭo babhūva ha |
vidhivatsa śivāṃ citte jagāma śaraṇaṃ mudā
||10||सुबाहुरपि तान्वीक्ष्य चिन्ताविष्टो बभूव ह ।
विधिवत्स शिवां चित्ते जगाम शरणं मुदा
jajāpaikākṣaraṃ mantraṃ kāmarājamanuttamam |
nirbhayo vītaśokaśca patnyā saha navoḍhayā
||11||जजापैकाक्षरं मन्त्रं कामराजमनुत्तमम् ।
निर्भयो वीतशोकश्च पत्न्या सह नवोढया
tataḥ sarve mahīpālāḥ kṛtvā kolāhalaṃ tadā |
utthitāḥ sainyasaṃyuktā hantukāmāstu kanyakām
||12||ततः सर्वे महीपालाः कृत्वा कोलाहलं तदा ।
उत्थिताः सैन्यसंयुक्ता हन्तुकामास्तु कन्यकाम्
kāśirājastu tāndṛṣṭvā hantukāmo babhūva ha |
nivāritastadā'tyarthaṃ rāghaveṇa jigīṣatā
||13||काशिराजस्तु तान्दृष्ट्वा हन्तुकामो बभूव ह ।
निवारितस्तदाऽत्यर्थं राघवेण जिगीषता
tatrāpi neduḥ śaṃkhāśca bheryaścānakadundubhiḥ |
subāhośca nṛpāṇāñca parasparajighāṃsatām
||14||तत्रापि नेदुः शंखाश्च भेर्यश्चानकदुन्दुभिः ।
सुबाहोश्च नृपाणाञ्च परस्परजिघांसताम्
śatrujittu susaṃvṛttaḥ sthitastatra jighāṃsayā |
yudhājittatsahāyārthaṃ sannaddhaḥ prababhūva ha
||15||शत्रुजित्तु सुसंवृत्तः स्थितस्तत्र जिघांसया ।
युधाजित्तत्सहायार्थं सन्नद्धः प्रबभूव ह
kecicca prekṣakāstasya sahānīkaiḥ sthitāstadā |
yudhājidagrato gatvā sudarśanamupasthitaḥ
||16||केचिच्च प्रेक्षकास्तस्य सहानीकैः स्थितास्तदा ।
युधाजिदग्रतो गत्वा सुदर्शनमुपस्थितः
śatrujittena sahito hantuṃ bhrātaramānujaḥ |
parasparaṃ te bāṇaughaistatakṣuḥ krodhamūrchitāḥ
||17||शत्रुजित्तेन सहितो हन्तुं भ्रातरमानुजः ।
परस्परं ते बाणौघैस्ततक्षुः क्रोधमूर्छिताः
sammardaḥ sumahāṃstatra sampravṛttaḥ sumārgaṇaiḥ |
kāśīpatistadā tūrṇaṃ sainyena bahunā vṛtaḥ
||18||सम्मर्दः सुमहांस्तत्र सम्प्रवृत्तः सुमार्गणैः ।
काशीपतिस्तदा तूर्णं सैन्येन बहुना वृतः
sāhāyyārthaṃ jagāmāśu jāmātaramaninditam |
evaṃ pravṛtte saṅgrāme dāruṇe lomaharṣaṇe
||19||साहाय्यार्थं जगामाशु जामातरमनिन्दितम् ।
एवं प्रवृत्ते सङ्ग्रामे दारुणे लोमहर्षणे
prādurbabhūva sahasā devī siṃhopari sthitā |
nānāyudhadharā ramyā varābhūṣaṇabhūṣitā
||20||प्रादुर्बभूव सहसा देवी सिंहोपरि स्थिता ।
नानायुधधरा रम्या वराभूषणभूषिता
divyāmbaraparīdhānā mandārasraksusaṃyutā |
tāṃ dṛṣṭvā te'tha bhūpālā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ
||21||दिव्याम्बरपरीधाना मन्दारस्रक्सुसंयुता ।
तां दृष्ट्वा तेऽथ भूपाला विस्मयं परमं गताः
keyaṃ siṃhasamārūḍhā kuto veti samutthitā |
sudarśanastu tāṃ vīkṣya subāhumiti cābravīt
||22||केयं सिंहसमारूढा कुतो वेति समुत्थिता ।
सुदर्शनस्तु तां वीक्ष्य सुबाहुमिति चाब्रवीत्
paśya rājanmahādevīmāgatāṃ divyadarśanām |
anugrahāya me nūnaṃ prādurbhūtā dayānvitā
||23||पश्य राजन्महादेवीमागतां दिव्यदर्शनाम् ।
अनुग्रहाय मे नूनं प्रादुर्भूता दयान्विता
nirbhayo'haṃ mahārāja jāto'smi nirbhayādapi |
sudarśanaḥ subāhuśca tāmālokya varānanām
||24||निर्भयोऽहं महाराज जातोऽस्मि निर्भयादपि ।
सुदर्शनः सुबाहुश्च तामालोक्य वराननाम्
praṇāmaṃ cakratustasyā muditau darśanena ca |
nanāda ca tadā siṃho gajāstrastāścakampire
||25||प्रणामं चक्रतुस्तस्या मुदितौ दर्शनेन च ।
ननाद च तदा सिंहो गजास्त्रस्ताश्चकम्पिरे
vavurvātā mahāghorā diśaścāsansudāruṇāḥ |
sudarśanastadā prāha nijaṃ senāpatiṃ prati
||26||ववुर्वाता महाघोरा दिशश्चासन्सुदारुणाः ।
सुदर्शनस्तदा प्राह निजं सेनापतिं प्रति
mārge vraja tvaṃ tarasā bhūpālā yatra saṃsthitāḥ |
kiṃ kariṣyanti rājānaḥ kupitā duṣṭacetasaḥ
||27||मार्गे व्रज त्वं तरसा भूपाला यत्र संस्थिताः ।
किं करिष्यन्ति राजानः कुपिता दुष्टचेतसः
śaraṇārthañca samprāptā devī bhagavatī hi naḥ |
nirātaṅkaiśca gantavyaṃ mārge'sminbhūpasaṅkule
||28||शरणार्थञ्च सम्प्राप्ता देवी भगवती हि नः ।
निरातङ्कैश्च गन्तव्यं मार्गेऽस्मिन्भूपसङ्कुले
smṛtā mayā mahādevī rakṣaṇārthamupāgatā |
tacchrutvā vacanaṃ senāpatistena pathā'vrajat
||29||स्मृता मया महादेवी रक्षणार्थमुपागता ।
तच्छ्रुत्वा वचनं सेनापतिस्तेन पथाऽव्रजत्
yudhājittu susaṅkruddhastānuvāca mahīpatīn |
kiṃ sthitā bhayasantrastā nighnantu kanyakānvitam
||30||युधाजित्तु सुसङ्क्रुद्धस्तानुवाच महीपतीन् ।
किं स्थिता भयसन्त्रस्ता निघ्नन्तु कन्यकान्वितम्
avamanya ca naḥ sarvānbalahīno balādhikān |
kanyāṃ gṛhītvā saṃyāti nirbhayastarasā śiśuḥ
||31||अवमन्य च नः सर्वान्बलहीनो बलाधिकान् ।
कन्यां गृहीत्वा संयाति निर्भयस्तरसा शिशुः
kiṃ bhītāḥ kāminīṃ vīkṣya siṃhopari susaṃsthitām |
nopekṣyo hi mahābhāgā hantavyo'tra samāhitaiḥ
||32||किं भीताः कामिनीं वीक्ष्य सिंहोपरि सुसंस्थिताम् ।
नोपेक्ष्यो हि महाभागा हन्तव्योऽत्र समाहितैः
hatvainaṃ saṅgrahīṣyāmaḥ kanyāṃ cāruvibhūṣaṇām |
nāyaṃ kesariṇādattāṃ chettumarhati jambukaḥ
||33||हत्वैनं सङ्ग्रहीष्यामः कन्यां चारुविभूषणाम् ।
नायं केसरिणादत्तां छेत्तुमर्हति जम्बुकः
ityuktvā sainyasaṃyuktaḥ śatrujitsahitastadā |
yoddhukāmaḥ susamprāpto yudhājitkrodhasaṃvṛtaḥ
||34||इत्युक्त्वा सैन्यसंयुक्तः शत्रुजित्सहितस्तदा ।
योद्धुकामः सुसम्प्राप्तो युधाजित्क्रोधसंवृतः
mumoca viśikhāṃstūrṇaṃ samapuṃkhāñchilāśitān |
dhanurākṛṣya karṇāntaṃ karmāraparimārjitān
||35||मुमोच विशिखांस्तूर्णं समपुंखाञ्छिलाशितान् ।
धनुराकृष्य कर्णान्तं कर्मारपरिमार्जितान्
hantukāmaḥ sudurmedhāḥ sudarśanamathopari |
sudarśanastu tānbāṇaiścicchedāpatataḥ kṣaṇāt
||36||हन्तुकामः सुदुर्मेधाः सुदर्शनमथोपरि ।
सुदर्शनस्तु तान्बाणैश्चिच्छेदापततः क्षणात्
evaṃ yuddhe pravṛtte'tha cukopa caṇḍikā bhṛśam |
durgādevī mumocātha bāṇān yudhājitaṃ prati
||37||एवं युद्धे प्रवृत्तेऽथ चुकोप चण्डिका भृशम् ।
दुर्गादेवी मुमोचाथ बाणान् युधाजितं प्रति
nānārūpā tadā jātā nānāśasradharā śivā |
samprāptā tumulaṃ tatra cakāra jagadambikā
||38||नानारूपा तदा जाता नानाशस्रधरा शिवा ।
सम्प्राप्ता तुमुलं तत्र चकार जगदम्बिका
śatrujinnihatastatra yudhājidapi pārthivaḥ |
patitau tau rathābhyāṃ tu jayaśabdastadā'bhavat
||39||शत्रुजिन्निहतस्तत्र युधाजिदपि पार्थिवः ।
पतितौ तौ रथाभ्यां तु जयशब्दस्तदाऽभवत्
vismayaṃ paramaṃ prāptā bhūpāḥ sarve vilokya tām |
nidhanaṃ mātulasyāpi bhāgineyasya saṃyuge
||40||विस्मयं परमं प्राप्ता भूपाः सर्वे विलोक्य ताम् ।
निधनं मातुलस्यापि भागिनेयस्य संयुगे
subāhurapi taddṛṣṭvā nidhanaṃ saṃyuge tayoḥ |
tuṣṭāva paramaprīto durgāṃ durgārtināśinīm
||41||सुबाहुरपि तद्दृष्ट्वा निधनं संयुगे तयोः ।
तुष्टाव परमप्रीतो दुर्गां दुर्गार्तिनाशिनीम्
subāhuruvāca
namau devyai jagaddhātryai śivāyai satataṃ namaḥ |
durgāyai bhagavatyai te kāmadāyai namo namaḥ
||42||नमौ देव्यै जगद्धात्र्यै शिवायै सततं नमः ।
दुर्गायै भगवत्यै ते कामदायै नमो नमः
namaḥ śivāyai śāntyai te vidyāyai mokṣade namaḥ |
viśvavyāptyai jaganmātarjagaddhātryai namaḥ śive
||43||नमः शिवायै शान्त्यै ते विद्यायै मोक्षदे नमः ।
विश्वव्याप्त्यै जगन्मातर्जगद्धात्र्यै नमः शिवे
nāhaṃ gatiṃ tava dhiyā paricintayan vai jānāmi devi saguṇaḥ kila nirguṇāyāḥ |
kiṃ staumi viśvajananīṃ prakaṭaprabhāvāṃ bhaktārtināśanaparāṃ paramāñca śaktim
||44||नाहं गतिं तव धिया परिचिन्तयन् वै जानामि देवि सगुणः किल निर्गुणायाः ।
किं स्तौमि विश्वजननीं प्रकटप्रभावां भक्तार्तिनाशनपरां परमाञ्च शक्तिम्
vāgdevatā tvamasi sarvagataiva buddhi- rvidyā matiśca gatirapyasi sarvajantoḥ |
tvāṃ staumi kiṃ tvamasi sarvamanoniyantrī kiṃ stūyate hi satataṃ khalu cātmarūpam
||45||वाग्देवता त्वमसि सर्वगतैव बुद्धि- र्विद्या मतिश्च गतिरप्यसि सर्वजन्तोः ।
त्वां स्तौमि किं त्वमसि सर्वमनोनियन्त्री किं स्तूयते हि सततं खलु चात्मरूपम्
brahmā haraśca harirapyaniśaṃ stuvanto nāntaṃ gatāḥ suravarāḥ kila te guṇānām |
kvāhaṃ vibhedamatiramba guṇairvṛto vai vaktuṃ kṣamastava caritramaho'prasiddhaḥ
||46||ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिशं स्तुवन्तो नान्तं गताः सुरवराः किल ते गुणानाम् ।
क्वाहं विभेदमतिरम्ब गुणैर्वृतो वै वक्तुं क्षमस्तव चरित्रमहोऽप्रसिद्धः
satsaṅgatiḥ kathamaho na karoti kāmaṃ prāsaṅgikāpi vihitā khalu cittaśuddhiḥ |
jāmāturasya vihitena samāgamena prāptaṃ mayā'dbhutamidaṃ tava darśanaṃ vai
||47||सत्सङ्गतिः कथमहो न करोति कामं प्रासङ्गिकापि विहिता खलु चित्तशुद्धिः ।
जामातुरस्य विहितेन समागमेन प्राप्तं मयाऽद्भुतमिदं तव दर्शनं वै
brahmā'pi vāñchati sadaiva haro hariśca sendrāḥ surāśca munayo viditārthatattvāḥ |
yaddarśanaṃ janani te'dya mayā durāpaṃ prāptaṃ vinā damaśamādisamādhibhiśca
||48||ब्रह्माऽपि वाञ्छति सदैव हरो हरिश्च सेन्द्राः सुराश्च मुनयो विदितार्थतत्त्वाः ।
यद्दर्शनं जननि तेऽद्य मया दुरापं प्राप्तं विना दमशमादिसमाधिभिश्च
kvāhaṃ sumandamatirāśu tavāvalokaṃ kvedaṃ bhavāni bhavabheṣajamadvitīyam |
jñātā'si devi satataṃ kila bhāvayuktā bhaktānukampanaparāmaravargapūjyā
||49||क्वाहं सुमन्दमतिराशु तवावलोकं क्वेदं भवानि भवभेषजमद्वितीयम् ।
ज्ञाताऽसि देवि सततं किल भावयुक्ता भक्तानुकम्पनपरामरवर्गपूज्या
kiṃ varṇayāmi tava devi caritrametad yadrakṣito'sti viṣame'tra sudarśano'yam |
śatrū hatau subalinau tarasā tvayādya bhaktānukampi caritaṃ paramaṃ pavitram
||50||किं वर्णयामि तव देवि चरित्रमेतद् यद्रक्षितोऽस्ति विषमेऽत्र सुदर्शनोऽयम् ।
शत्रू हतौ सुबलिनौ तरसा त्वयाद्य भक्तानुकम्पि चरितं परमं पवित्रम्
nāścaryametaditi devi vicārite'rthe tvaṃ pāsi sarvamakhilaṃ sthirajaṅgamaṃ vai |
trātastvayā ca vinihatya ripurdayātaḥ saṃrakṣito'yamadhunā dhruvasandhisūnuḥ
||51||नाश्चर्यमेतदिति देवि विचारितेऽर्थे त्वं पासि सर्वमखिलं स्थिरजङ्गमं वै ।
त्रातस्त्वया च विनिहत्य रिपुर्दयातः संरक्षितोऽयमधुना ध्रुवसन्धिसूनुः
bhaktasya sevanaparasya svayaśo'tidīptaṃ kartuṃ bhavāni racitaṃ caritaṃ tvayaitat |
nocetkathaṃ suparigṛhya sutāṃ madīyāṃ yuddhe bhavetkuśalavānanavadyaśīlaḥ
||52||भक्तस्य सेवनपरस्य स्वयशोऽतिदीप्तं कर्तुं भवानि रचितं चरितं त्वयैतत् ।
नोचेत्कथं सुपरिगृह्य सुतां मदीयां युद्धे भवेत्कुशलवाननवद्यशीलः
śaktā'si janmamaraṇādibhayānvihantuṃ kiṃ citramatra kila bhaktajanasya kāmam |
tvaṃ gīyase janani bhaktajanairapārā tvaṃ pāpapuṇyarahitā saguṇā'guṇā ca
||53||शक्ताऽसि जन्ममरणादिभयान्विहन्तुं किं चित्रमत्र किल भक्तजनस्य कामम् ।
त्वं गीयसे जननि भक्तजनैरपारा त्वं पापपुण्यरहिता सगुणाऽगुणा च
tvaddarśanādahamaho sukṛtī kṛtārtho jāto'smi devi bhuvaneśvari dhanyajanmā |
bījaṃ na te na bhajanaṃ kila vedmi māta- rjñātastavādya mahimā prakaṭaprabhāvaḥ
||54||त्वद्दर्शनादहमहो सुकृती कृतार्थो जातोऽस्मि देवि भुवनेश्वरि धन्यजन्मा ।
बीजं न ते न भजनं किल वेद्मि मात- र्ज्ञातस्तवाद्य महिमा प्रकटप्रभावः
vyāsa uvāca
evaṃ stutā tadā devī prasannavadanā śivā |
uvāca ca nṛpaṃ devī varaṃ varaya suvrata
||55||एवं स्तुता तदा देवी प्रसन्नवदना शिवा ।
उवाच च नृपं देवी वरं वरय सुव्रत
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe subāhukṛtadevīstutivarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||