guṇānāṃ rūpasaṃsthānādivarṇanam
brahmovāca
sargo'yaṃ kathitastāta yatpṛṣṭo'haṃ tvayā'dhunā |
guṇānāṃ rūpasaṃsthāṃ vai śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ
||1||सर्गोऽयं कथितस्तात यत्पृष्टोऽहं त्वयाऽधुना ।
गुणानां रूपसंस्थां वै शृणुष्वैकाग्रमानसः
sattvaṃ prītyātmakaṃ jñeyaṃ sukhātprītisamudbhavaḥ |
ārjavaṃ ca tathā satyaṃ śaucaṃ śraddhā kṣamā dhṛtiḥ
||2||सत्त्वं प्रीत्यात्मकं ज्ञेयं सुखात्प्रीतिसमुद्भवः ।
आर्जवं च तथा सत्यं शौचं श्रद्धा क्षमा धृतिः
anukampā tathā lajjā śāntiḥ santoṣa eva ca |
etaiḥ sattvapratītiśca jāyate niścalā sadā
||3||अनुकम्पा तथा लज्जा शान्तिः सन्तोष एव च ।
एतैः सत्त्वप्रतीतिश्च जायते निश्चला सदा
śvetavarṇaṃ tathā sattvaṃ dharme prītikaraḥ sadā |
sacchraddhotpādakaṃ nityamasacchraddhānivārakam
||4||श्वेतवर्णं तथा सत्त्वं धर्मे प्रीतिकरः सदा ।
सच्छ्रद्धोत्पादकं नित्यमसच्छ्रद्धानिवारकम्
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ca tathāparā |
śraddhā tu trividhā proktā munibhistattvadarśibhiḥ
||5||सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च तथापरा ।
श्रद्धा तु त्रिविधा प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
raktavarṇaṃ rajaḥ proktamaprītikaramadbhutam |
aprītirduḥkhayogatvādbhavatyeva suniścitā
||6||रक्तवर्णं रजः प्रोक्तमप्रीतिकरमद्भुतम् ।
अप्रीतिर्दुःखयोगत्वाद्भवत्येव सुनिश्चिता
pradveṣo'tha tathā droho matsaraḥ stambha eva ca |
utkaṇṭhā ca tathā nidrā śraddhā tatra ca rājasī
||7||प्रद्वेषोऽथ तथा द्रोहो मत्सरः स्तम्भ एव च ।
उत्कण्ठा च तथा निद्रा श्रद्धा तत्र च राजसी
māno madastathā garvo rajasā kila jāyate |
pratyetavyaṃ rajastvetairlakṣaṇaiśca vicakṣaṇaiḥ
||8||मानो मदस्तथा गर्वो रजसा किल जायते ।
प्रत्येतव्यं रजस्त्वेतैर्लक्षणैश्च विचक्षणैः
kṛṣṇavarṇaṃ tamaḥ proktaṃ mohanaṃ ca viṣādakṛt |
ālasyaṃ ca tathā'jñānaṃ nidrā dainyaṃ bhayaṃ tathā
||9||कृष्णवर्णं तमः प्रोक्तं मोहनं च विषादकृत् ।
आलस्यं च तथाऽज्ञानं निद्रा दैन्यं भयं तथा
vivādaścaiva kārpaṇyaṃ kauṭilyaṃ roṣa eva ca |
vaiṣamyaṃ vātināstikyaṃ paradoṣānudarśanam
||10||विवादश्चैव कार्पण्यं कौटिल्यं रोष एव च ।
वैषम्यं वातिनास्तिक्यं परदोषानुदर्शनम्
pratyetavyaṃ tamastvetairlakṣaṇaiḥ sarvathā budhaiḥ |
tāmasyā śraddhayā yuktaṃ paratāpopapādakam
||11||प्रत्येतव्यं तमस्त्वेतैर्लक्षणैः सर्वथा बुधैः ।
तामस्या श्रद्धया युक्तं परतापोपपादकम्
sattvaṃ prakāśayitavyaṃ niyantavyaṃ rajaḥ sadā |
saṃhartavyaṃ tamaḥ kāmaṃ janena śubhamicchatā
||12||सत्त्वं प्रकाशयितव्यं नियन्तव्यं रजः सदा ।
संहर्तव्यं तमः कामं जनेन शुभमिच्छता
anyonyābhibhavāccaite virudhyanti parasparam |
tatho'nyonyāśrayāḥ sarve na tiṣṭhanti nirāśrayāḥ
||13||अन्योन्याभिभवाच्चैते विरुध्यन्ति परस्परम् ।
तथोऽन्योन्याश्रयाः सर्वे न तिष्ठन्ति निराश्रयाः
sattvaṃ na kevalaṃ kvāpi na rajo na tamastathā |
militāśca sadā sarve tenānyonyāśrayāḥ smṛtāḥ
||14||सत्त्वं न केवलं क्वापि न रजो न तमस्तथा ।
मिलिताश्च सदा सर्वे तेनान्योन्याश्रयाः स्मृताः
anyonyamithunāccaiva vistāraṃ kathayāmyaham |
śṛṇu nārada yajjñātvā mucyate bhavabandhanāt
||15||अन्योन्यमिथुनाच्चैव विस्तारं कथयाम्यहम् ।
शृणु नारद यज्ज्ञात्वा मुच्यते भवबन्धनात्
sandeho'tra na kartavyo jñātvetyuktaṃ mayā vacaḥ |
jñātaṃ tadanubhūtaṃ yatparijñātaṃ phale sati
||16||सन्देहोऽत्र न कर्तव्यो ज्ञात्वेत्युक्तं मया वचः ।
ज्ञातं तदनुभूतं यत्परिज्ञातं फले सति
śravaṇāddarśanāccaiva sapadyeva mahāmate |
saṃskārānubhavāccaiva parijñātaṃ na jāyate
||17||श्रवणाद्दर्शनाच्चैव सपद्येव महामते ।
संस्कारानुभवाच्चैव परिज्ञातं न जायते
śrutaṃ tīrthaṃ pavitrañca śraddhotpannā ca rājasī |
nirgatastatra tīrthe vai dṛṣṭaṃ caiva yathāśrutam
||18||श्रुतं तीर्थं पवित्रञ्च श्रद्धोत्पन्ना च राजसी ।
निर्गतस्तत्र तीर्थे वै दृष्टं चैव यथाश्रुतम्
snātastatra kṛtaṃ kṛtyaṃ dattaṃ dānaṃ ca rājasam |
sthitastatra kiyatkālaṃ rajoguṇasamāvṛtaḥ
||19||स्नातस्तत्र कृतं कृत्यं दत्तं दानं च राजसम् ।
स्थितस्तत्र कियत्कालं रजोगुणसमावृतः
rāgadveṣānna nirmuktaḥ kāmakrodhasamāvṛtaḥ |
punareva gṛhaṃ prāpto yathāpūrvaṃ tathā sthitaḥ
||20||रागद्वेषान्न निर्मुक्तः कामक्रोधसमावृतः ।
पुनरेव गृहं प्राप्तो यथापूर्वं तथा स्थितः
śrutaṃ ca nānubhūtaṃ vai tena tīrthaṃ munīśvara |
na prāptaṃ ca phalaṃ yasmādaśrutaṃ viddhi nārada
||21||श्रुतं च नानुभूतं वै तेन तीर्थं मुनीश्वर ।
न प्राप्तं च फलं यस्मादश्रुतं विद्धि नारद
niṣpāpatvaṃ balaṃ viddhi tīrthasya munisattama |
kṛṣeḥ phalaṃ yathā loke niṣpannānnasya bhakṣaṇam
||22||निष्पापत्वं बलं विद्धि तीर्थस्य मुनिसत्तम ।
कृषेः फलं यथा लोके निष्पन्नान्नस्य भक्षणम्
pāpadehavikārā ye kāmakrodhādayaḥ pare |
lobho mohastathā tṛṣṇā dveṣo rāgastathā madaḥ
||23||पापदेहविकारा ये कामक्रोधादयः परे ।
लोभो मोहस्तथा तृष्णा द्वेषो रागस्तथा मदः
asūyerṣyākṣamāśāntiḥ pāpānyetāni nārada |
na nirgatāni dehāttu tāvatpāpayuto naraḥ
||24||असूयेर्ष्याक्षमाशान्तिः पापान्येतानि नारद ।
न निर्गतानि देहात्तु तावत्पापयुतो नरः
kṛte tīrthe yadaitāni dehānna nirgatāni cet |
niṣphalaḥ śrama evaikaḥ karṣakasya yathā tathā
||25||कृते तीर्थे यदैतानि देहान्न निर्गतानि चेत् ।
निष्फलः श्रम एवैकः कर्षकस्य यथा तथा
śrameṇāpīḍitaṃ kṣetraṃ kṛṣṭā bhūmiḥ sudurghaṭā |
uptaṃ bījaṃ mahārghaṃ ca hitā vṛttirudāhṛtā
||26||श्रमेणापीडितं क्षेत्रं कृष्टा भूमिः सुदुर्घटा ।
उप्तं बीजं महार्घं च हिता वृत्तिरुदाहृता
ahorātraṃ parikliṣṭo rakṣaṇārthaṃ phalotsukaḥ |
kāle suptastu hemante vane vyāghrādibhirbhṛśam
||27||अहोरात्रं परिक्लिष्टो रक्षणार्थं फलोत्सुकः ।
काले सुप्तस्तु हेमन्ते वने व्याघ्रादिभिर्भृशम्
bhakṣitaṃ śalabhaiḥ sarvaṃ nirāśaśca kṛtaḥ punaḥ |
tadvattīrthaśramaḥ putra kaṣṭado na phalapradaḥ
||28||भक्षितं शलभैः सर्वं निराशश्च कृतः पुनः ।
तद्वत्तीर्थश्रमः पुत्र कष्टदो न फलप्रदः
sattvaṃ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛddhaṃ śāstradarśanāt |
vairāgyaṃ tatphalaṃ jātaṃ tāmasārtheṣu nārada
||29||सत्त्वं समुत्कटं जातं प्रवृद्धं शास्त्रदर्शनात् ।
वैराग्यं तत्फलं जातं तामसार्थेषु नारद
prasahyābhibhavatyeva tadrajastamasī ubhe |
rajaḥ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛttaṃ lobhayogataḥ
||30||प्रसह्याभिभवत्येव तद्रजस्तमसी उभे ।
रजः समुत्कटं जातं प्रवृत्तं लोभयोगतः
tattathābhibhavatyeva tamaḥsattve tathā ubhe |
tamastathotkaṭaṃ bhūtvā pravṛddhaṃ mohayogataḥ
||31||तत्तथाभिभवत्येव तमःसत्त्वे तथा उभे ।
तमस्तथोत्कटं भूत्वा प्रवृद्धं मोहयोगतः
tatsattvarajasī cobhe saṅgamyābhibhavatyapi |
vistaraṃ kathayāmyadya yathābhibhavatīti vai
||32||तत्सत्त्वरजसी चोभे सङ्गम्याभिभवत्यपि ।
विस्तरं कथयाम्यद्य यथाभिभवतीति वै
yadā sattvaṃ pravṛddhaṃ vai matirdharme sthitā tadā |
na cintayati bāhyārthaṃ rajastamaḥsamudbhavam
||33||यदा सत्त्वं प्रवृद्धं वै मतिर्धर्मे स्थिता तदा ।
न चिन्तयति बाह्यार्थं रजस्तमःसमुद्भवम्
arthaṃ sattvasamudbhūtaṃ gṛhṇāti ca na cānyathā |
anāyāsakṛtaṃ cārthaṃ dharmaṃ yajñaṃ ca vāñchati
||34||अर्थं सत्त्वसमुद्भूतं गृह्णाति च न चान्यथा ।
अनायासकृतं चार्थं धर्मं यज्ञं च वाञ्छति
sāttvikeṣveva bhogeṣu kāmaṃ vai kurute tadā |
rājaseṣu na mokṣārthaṃ tāmaseṣu punaḥ kutaḥ
||35||सात्त्विकेष्वेव भोगेषु कामं वै कुरुते तदा ।
राजसेषु न मोक्षार्थं तामसेषु पुनः कुतः
evaṃ jitvā rajaḥ pūrvaṃ tataśca tamaso jayaḥ |
sattvaṃ ca kevalaṃ putra tadā bhavati nirmalam
||36||एवं जित्वा रजः पूर्वं ततश्च तमसो जयः ।
सत्त्वं च केवलं पुत्र तदा भवति निर्मलम्
yadā rajaḥ pravṛddhaṃ vai tyaktvā dharmān sanātanān |
anyathākurute dharmācchraddhāṃ prāpya tu rājasīm
||37||यदा रजः प्रवृद्धं वै त्यक्त्वा धर्मान् सनातनान् ।
अन्यथाकुरुते धर्माच्छ्रद्धां प्राप्य तु राजसीम्
rājasādarthasaṃvṛddhistathā bhogastu rājasaḥ |
sattvaṃ vinirgataṃ tena tamasaścāpi nigrahaḥ
||38||राजसादर्थसंवृद्धिस्तथा भोगस्तु राजसः ।
सत्त्वं विनिर्गतं तेन तमसश्चापि निग्रहः
yadā tamo vivṛddhaṃ syādutkaṭaṃ sambabhūva ha |
tadā vede na viśvāso dharmaśāstre tathaiva ca
||39||यदा तमो विवृद्धं स्यादुत्कटं सम्बभूव ह ।
तदा वेदे न विश्वासो धर्मशास्त्रे तथैव च
śraddhāṃ ca tāmasīṃ prāpya karoti ca dhanātyayam |
drohaṃ sarvatra kurute na śāntimadhigacchati
||40||श्रद्धां च तामसीं प्राप्य करोति च धनात्ययम् ।
द्रोहं सर्वत्र कुरुते न शान्तिमधिगच्छति
jitvā sattvaṃ rajaścaiva krodhano durmatiḥ śaṭhaḥ |
vartate kāmacāreṇa bhāveṣu vitateṣu ca
||41||जित्वा सत्त्वं रजश्चैव क्रोधनो दुर्मतिः शठः ।
वर्तते कामचारेण भावेषु विततेषु च
ekaṃ sattvaṃ na bhavati rajaścaikaṃ tamastathā |
sahaivāśritya vartante guṇā mithunadharmiṇaḥ
||42||एकं सत्त्वं न भवति रजश्चैकं तमस्तथा ।
सहैवाश्रित्य वर्तन्ते गुणा मिथुनधर्मिणः
rajo vinā na sattvaṃ syādrajaḥ sattvaṃ vinā kvacit |
tamo vinā na caivaite vartante puruṣarṣabha
||43||रजो विना न सत्त्वं स्याद्रजः सत्त्वं विना क्वचित् ।
तमो विना न चैवैते वर्तन्ते पुरुषर्षभ
tamastābhyāṃ vihīnaṃ tu kevalaṃ na kadācana |
sarve mithunadharmāṇo guṇāḥ kāryāntareṣu vai
||44||तमस्ताभ्यां विहीनं तु केवलं न कदाचन ।
सर्वे मिथुनधर्माणो गुणाः कार्यान्तरेषु वै
anyonyasaṃśritāḥ sarve tiṣṭhanti na viyojitāḥ |
anyonyajanakāścaiva yataḥ prasavadharmiṇaḥ
||45||अन्योन्यसंश्रिताः सर्वे तिष्ठन्ति न वियोजिताः ।
अन्योन्यजनकाश्चैव यतः प्रसवधर्मिणः
sattvaṃ kadācicca rajastamasī janayatyuta |
kadācittu rajaḥ sattvatamasī janayatyapi
||46||सत्त्वं कदाचिच्च रजस्तमसी जनयत्युत ।
कदाचित्तु रजः सत्त्वतमसी जनयत्यपि
kadācittu tamaḥ sattvarajasī janayatyubhe |
janayantyevamanyonyaṃ mṛtpiṇḍaśca ghaṭaṃ yathā
||47||कदाचित्तु तमः सत्त्वरजसी जनयत्युभे ।
जनयन्त्येवमन्योन्यं मृत्पिण्डश्च घटं यथा
buddhisthāste guṇāḥ kāmānbodhayanti parasparam |
devadattaviṣṇumitrayajñadattādayo yathā
||48||बुद्धिस्थास्ते गुणाः कामान्बोधयन्ति परस्परम् ।
देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तादयो यथा
yathā strīpuruṣaścaiva mithunau ca parasparam |
tathā guṇāḥ samāyānti yugmabhāvaṃ parasparam
||49||यथा स्त्रीपुरुषश्चैव मिथुनौ च परस्परम् ।
तथा गुणाः समायान्ति युग्मभावं परस्परम्
rajaso mithune sattvaṃ sattvasya mithune rajaḥ |
ubhe te sattvarajasī tamaso mithune viduḥ
||50||रजसो मिथुने सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुने रजः ।
उभे ते सत्त्वरजसी तमसो मिथुने विदुः
nārada uvāca
ityetatkathitaṃ pitrā guṇarūpamanuttamam |
śrutvāpyetatsa evāhaṃ tato'pṛcchaṃ pitāmaham
||51||इत्येतत्कथितं पित्रा गुणरूपमनुत्तमम् ।
श्रुत्वाप्येतत्स एवाहं ततोऽपृच्छं पितामहम्
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe guṇānāṃ rūpasaṃsthānādivarṇanaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||