satyavratākhyānavarṇanam
lomaśa uvāca
na vedādhyayanaṃ kiñcijjānāti na japaṃ tathā |
dhyānaṃ na devatānāñca na caivārādhanaṃ tathā
||1||न वेदाध्ययनं किञ्चिज्जानाति न जपं तथा ।
ध्यानं न देवतानाञ्च न चैवाराधनं तथा
nāsanaṃ veda vipro'so prāṇāyāmaṃ tathā punaḥ |
pratyāhāraṃ tu no veda bhūtaśuddhiñca kāraṇam
||2||नासनं वेद विप्रोऽसो प्राणायामं तथा पुनः ।
प्रत्याहारं तु नो वेद भूतशुद्धिञ्च कारणम्
na mantrakīlakaṃ jāpyaṃ gāyatrīñca na veda saḥ |
śaucaṃ snānavidhiñcaiva tathācamanakaṃ punaḥ
||3||न मन्त्रकीलकं जाप्यं गायत्रीञ्च न वेद सः ।
शौचं स्नानविधिञ्चैव तथाचमनकं पुनः
prāṇāgnihotraṃ no veda balidānaṃ na cātithim |
na sandhyāṃ samidho homaṃ viveda ca tathā muniḥ
||4||प्राणाग्निहोत्रं नो वेद बलिदानं न चातिथिम् ।
न सन्ध्यां समिधो होमं विवेद च तथा मुनिः
so'karotprātarutthāya yatkiñciddantadhāvanam |
snānaṃ ca śūdravattatra gaṃgāyāṃ mantravarjitam
||5||सोऽकरोत्प्रातरुत्थाय यत्किञ्चिद्दन्तधावनम् ।
स्नानं च शूद्रवत्तत्र गंगायां मन्त्रवर्जितम्
phalānyādāya vanyāni madhyānhe'pi yadṛcchayā |
bhakṣyābhakṣyaparijñānaṃ na jānāti śaṭhastathā
||6||फलान्यादाय वन्यानि मध्यान्हेऽपि यदृच्छया ।
भक्ष्याभक्ष्यपरिज्ञानं न जानाति शठस्तथा
satyaṃ brūte sthitastatra nānṛtaṃ vadate punaḥ |
janaiḥ satyatapā nāma kṛtamasya dvijasya vai
||7||सत्यं ब्रूते स्थितस्तत्र नानृतं वदते पुनः ।
जनैः सत्यतपा नाम कृतमस्य द्विजस्य वै
nāhitaṃ kasyacitkuryānna tathā'vihitaṃ kvacit |
sukhaṃ svapiti tatraiva nirbhayaścintayanniti
||8||नाहितं कस्यचित्कुर्यान्न तथाऽविहितं क्वचित् ।
सुखं स्वपिति तत्रैव निर्भयश्चिन्तयन्निति
kadā me maraṇaṃ bhāvi duḥkhaṃ jīvāmi kānane |
jīvitaṃ dhikca mūrkhasya tarasā maraṇaṃ dhruvam
||9||कदा मे मरणं भावि दुःखं जीवामि कानने ।
जीवितं धिक्च मूर्खस्य तरसा मरणं ध्रुवम्
daivenāhaṃ kṛto mūrkho nānyo'tra kāraṇaṃ mama |
prāpya caivottamaṃ janma vṛthā jātaṃ mamādhunā
||10||दैवेनाहं कृतो मूर्खो नान्योऽत्र कारणं मम ।
प्राप्य चैवोत्तमं जन्म वृथा जातं ममाधुना
yathā vandhyā surūpā ca yathā vā niṣphalo drumaḥ |
adugdhadohā dhenuśca tathā'haṃ niṣphalaḥ kṛtaḥ
||11||यथा वन्ध्या सुरूपा च यथा वा निष्फलो द्रुमः ।
अदुग्धदोहा धेनुश्च तथाऽहं निष्फलः कृतः
kiṃ nu nindāmyahaṃ daivaṃ nūnaṃ karma mamedṛśam |
na dattaṃ pustakaṃ kṛtvā brāhmaṇāya mahātmane
||12||किं नु निन्दाम्यहं दैवं नूनं कर्म ममेदृशम् ।
न दत्तं पुस्तकं कृत्वा ब्राह्मणाय महात्मने
na vai vidyā mayā dattā pūrvajanmani nirmalā |
tenāhaṃ karmayogena śaṭho'smi ca dvijādhamaḥ
||13||न वै विद्या मया दत्ता पूर्वजन्मनि निर्मला ।
तेनाहं कर्मयोगेन शठोऽस्मि च द्विजाधमः
na ca tīrthe tapastaptaṃ sevitā na ca sādhavaḥ |
na dvijāḥ pūjitā dravyaistena jāto'smi duṣṭadhīḥ
||14||न च तीर्थे तपस्तप्तं सेविता न च साधवः ।
न द्विजाः पूजिता द्रव्यैस्तेन जातोऽस्मि दुष्टधीः
vartante muniputrāśca vedaśāstrārthapāragāḥ |
ahaṃ sumūḍhaḥ sañjāto daivayogena kenacit
||15||वर्तन्ते मुनिपुत्राश्च वेदशास्त्रार्थपारगाः ।
अहं सुमूढः सञ्जातो दैवयोगेन केनचित्
na jānāmi tapastaptuṃ kiṃ karomi susādhanam |
mithyāyaṃ me'tra saṅkalpo na me bhāgyaṃ śubhaṃ kila
||16||न जानामि तपस्तप्तुं किं करोमि सुसाधनम् ।
मिथ्यायं मेऽत्र सङ्कल्पो न मे भाग्यं शुभं किल
daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam |
vṛthā śramakṛtaṃ kāryaṃ daivādbhavati sarvathā
||17||दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् ।
वृथा श्रमकृतं कार्यं दैवाद्भवति सर्वथा
brahmā viṣṇuśca rudraśca śakrādyāḥ kila devatāḥ |
kālasya vaśagāḥ sarve kālo hi duratikramaḥ
||18||ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्याः किल देवताः ।
कालस्य वशगाः सर्वे कालो हि दुरतिक्रमः
evaṃvidhānvitarkāṃstu kurvāṇo'harniśaṃ dvijaḥ |
sthitastatrāśrame tīre jānhavyāḥ pāvane sthale
||19||एवंविधान्वितर्कांस्तु कुर्वाणोऽहर्निशं द्विजः ।
स्थितस्तत्राश्रमे तीरे जान्हव्याः पावने स्थले
viraktaḥ sa tu sañjātaḥ sthitastatrāśrame dvijaḥ |
kālātivāhanaṃ śāntaścakāra vijane vane
||20||विरक्तः स तु सञ्जातः स्थितस्तत्राश्रमे द्विजः ।
कालातिवाहनं शान्तश्चकार विजने वने
evaṃ sthitasya tu vane vimalodake vai varṣāṇi tatra navapañca gatāni kāmam |
nārādhanaṃ na ca japaṃ na viveda mantraṃ kālātivāhanamasau kṛtavān vane vai
||21||एवं स्थितस्य तु वने विमलोदके वै वर्षाणि तत्र नवपञ्च गतानि कामम् ।
नाराधनं न च जपं न विवेद मन्त्रं कालातिवाहनमसौ कृतवान् वने वै
jānāti tasya vitataṃ vratameva lokaḥ satyaṃ vadatyapi muniḥ kila nāmajātam |
jātaṃ yaśaśca sakaleṣu janeṣu kāmaṃ satyavrato'yamaniśaṃ na mṛṣābhibhāṣī
||22||जानाति तस्य विततं व्रतमेव लोकः सत्यं वदत्यपि मुनिः किल नामजातम् ।
जातं यशश्च सकलेषु जनेषु कामं सत्यव्रतोऽयमनिशं न मृषाभिभाषी
tatraikadā tu mṛgayāṃ ramamāṇa eva prāpto niṣādaniśaṭho dhṛtacāpabāṇaḥ |
krīḍan vane'tivipule yamatulyadehaḥ krūrākṛtirhananakarmaṇi cātidakṣaḥ
||23||तत्रैकदा तु मृगयां रममाण एव प्राप्तो निषादनिशठो धृतचापबाणः ।
क्रीडन् वनेऽतिविपुले यमतुल्यदेहः क्रूराकृतिर्हननकर्मणि चातिदक्षः
tenātikṛṣṭena śareṇa viddhaḥ kolaḥ kirātena dhanurdhareṇa |
palāyamāno bhayavihvalaśca muneḥ samīpaṃ vidruto jagāma
||24||तेनातिकृष्टेन शरेण विद्धः कोलः किरातेन धनुर्धरेण ।
पलायमानो भयविह्वलश्च मुनेः समीपं विद्रुतो जगाम
vikaṃpamāno rudhirārdradeho yadā jagāmāśramamaṇḍalaṃ vai |
kālastadātīva dayārdrabhāvaṃ prāpto munistatra samīkṣya dīnam
||25||विकंपमानो रुधिरार्द्रदेहो यदा जगामाश्रममण्डलं वै ।
कालस्तदातीव दयार्द्रभावं प्राप्तो मुनिस्तत्र समीक्ष्य दीनम्
agre vrajantaṃ rudhirārdradehaṃ dṛṣṭvā muniḥ sūkaramāśu viddham |
dayābhiveśādatikampamānaḥ sārasvataṃ bījamathoccacāra
||26||अग्रे व्रजन्तं रुधिरार्द्रदेहं दृष्ट्वा मुनिः सूकरमाशु विद्धम् ।
दयाभिवेशादतिकम्पमानः सारस्वतं बीजमथोच्चचार
ajñātapūrvaṃ ca tathāśrutañca daivānmukhe vai samupāgatañca |
na jñātavānbījamasau vimūḍho mamajja śoke sa munirmahātmā
||27||अज्ञातपूर्वं च तथाश्रुतञ्च दैवान्मुखे वै समुपागतञ्च ।
न ज्ञातवान्बीजमसौ विमूढो ममज्ज शोके स मुनिर्महात्मा
kolaḥ praviśyāśramamaṇḍalaṃ tad gato nikuñje pravilīya gūḍham |
aprāptamārgo dṛḍhanirviṇṇacetāḥ pravepamānaḥ śarapīḍitatvāt
||28||कोलः प्रविश्याश्रममण्डलं तद् गतो निकुञ्जे प्रविलीय गूढम् ।
अप्राप्तमार्गो दृढनिर्विण्णचेताः प्रवेपमानः शरपीडितत्वात्
tataḥ kṣaṇādākaraṇāntakṛṣṭaṃ cāpaṃ dadhāno'tikarāladehaḥ |
prāptastadante sa ca mṛgyamāṇo niṣādarājaḥ kila kāla eva
||29||ततः क्षणादाकरणान्तकृष्टं चापं दधानोऽतिकरालदेहः ।
प्राप्तस्तदन्ते स च मृग्यमाणो निषादराजः किल काल एव
dṛṣṭvā muniṃ tatra kuśāsane sthitaṃ nāmnā tu satyavratamadvitīyam |
vyādhaḥ praṇamya pramukhe sthito'sau papraccha kolaḥ kva gato dvijeśa
||30||दृष्ट्वा मुनिं तत्र कुशासने स्थितं नाम्ना तु सत्यव्रतमद्वितीयम् ।
व्याधः प्रणम्य प्रमुखे स्थितोऽसौ पप्रच्छ कोलः क्व गतो द्विजेश
jānāmi te'haṃ suvrataṃ prasiddhaṃ tenādya pṛcche mama bāṇaviddhaḥ |
kṣudhārditaṃ me sakalaṃ kuṭumbaṃ vibhartukāmaḥ kila āgato'smi
||31||जानामि तेऽहं सुव्रतं प्रसिद्धं तेनाद्य पृच्छे मम बाणविद्धः ।
क्षुधार्दितं मे सकलं कुटुम्बं विभर्तुकामः किल आगतोऽस्मि
vṛttirmamaiṣā vihitā vidhātrā nānyā'sti viprendra ṛtaṃ bravīmi |
bhartavyameveha kuṭumbamañjasā kenāpyupāyena śubhāśubhena
||32||वृत्तिर्ममैषा विहिता विधात्रा नान्याऽस्ति विप्रेन्द्र ऋतं ब्रवीमि ।
भर्तव्यमेवेह कुटुम्बमञ्जसा केनाप्युपायेन शुभाशुभेन
satyaṃ bravītvadya satyavrato'si kṣudhāturo vartate poṣyavargaḥ |
kvāso gataḥ sūkaro bāṇaviddhaḥ pṛcchāmyahaṃ vāḍava brūhi tūrṇam
||33||सत्यं ब्रवीत्वद्य सत्यव्रतोऽसि क्षुधातुरो वर्तते पोष्यवर्गः ।
क्वासो गतः सूकरो बाणविद्धः पृच्छाम्यहं वाडव ब्रूहि तूर्णम्
teneti pṛṣṭaḥ sa munirmahātmā vitarkamagnaḥ prababhūva kāmam |
satyavrataṃ me'dya bhavenna bhagnaṃ na dṛṣṭa ityuccaritena kiṃ vai
||34||तेनेति पृष्टः स मुनिर्महात्मा वितर्कमग्नः प्रबभूव कामम् ।
सत्यव्रतं मेऽद्य भवेन्न भग्नं न दृष्ट इत्युच्चरितेन किं वै
gato'tra kolaḥ śaraviddhadehaḥ kathaṃ bravīmyadya mṛṣā'mṛṣā vā |
kṣudhārdito'yaṃ paripṛcchatīva dṛṣṭvā haniṣyatyapi sūkaraṃ vai
||35||गतोऽत्र कोलः शरविद्धदेहः कथं ब्रवीम्यद्य मृषाऽमृषा वा ।
क्षुधार्दितोऽयं परिपृच्छतीव दृष्ट्वा हनिष्यत्यपि सूकरं वै
satyaṃ na satyaṃ khalu yatra hiṃsā dayānvitaṃ cānṛtameva satyam |
hitaṃ narāṇāṃ bhavatīha yena tadeva satyaṃ na tathā'nyathaiva
||36||सत्यं न सत्यं खलु यत्र हिंसा दयान्वितं चानृतमेव सत्यम् ।
हितं नराणां भवतीह येन तदेव सत्यं न तथाऽन्यथैव
hitaṃ kathaṃ syādubhayorviruddhayo- staduttaraṃ kiṃ na yathā mṛṣā vacaḥ |
vicārayanvāḍava dharmasaṅkaṭe na prāpa vaktuṃ vacanaṃ yathocitam
||37||हितं कथं स्यादुभयोर्विरुद्धयो- स्तदुत्तरं किं न यथा मृषा वचः ।
विचारयन्वाडव धर्मसङ्कटे न प्राप वक्तुं वचनं यथोचितम्
bāṇāhataṃ vīkṣya dayānvitañca kolaṃ tadante samudāhṛtaṃ vacaḥ |
tena prasannā nijabījataḥ śivā vidyāṃ durāpāṃ pradadau ca tasmai
||38||बाणाहतं वीक्ष्य दयान्वितञ्च कोलं तदन्ते समुदाहृतं वचः ।
तेन प्रसन्ना निजबीजतः शिवा विद्यां दुरापां प्रददौ च तस्मै
bījoccāraṇato devyā vidyā prasphuritākhilā |
vālmīkeśca yathāpūrvaṃ tathā sa hyabhavatkaviḥ
||39||बीजोच्चारणतो देव्या विद्या प्रस्फुरिताखिला ।
वाल्मीकेश्च यथापूर्वं तथा स ह्यभवत्कविः
tamuvāca dvijo vyādhaṃ sammukhasthaṃ dhanurdharam |
satyakāmastu dharmātmā ślokamekaṃ dayāparaḥ
||40||तमुवाच द्विजो व्याधं सम्मुखस्थं धनुर्धरम् ।
सत्यकामस्तु धर्मात्मा श्लोकमेकं दयापरः
yā paśyati na sā brūte yā brūte sā na paśyati |
aho vyādha svakāryārthin kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ
||41||या पश्यति न सा ब्रूते या ब्रूते सा न पश्यति ।
अहो व्याध स्वकार्यार्थिन् किं पृच्छसि पुनः पुनः
ityuktastu tadā tena gato'sau paśuhā punaḥ |
nirāśaḥ sūkare tasminparāvṛtto nijālaye
||42||इत्युक्तस्तु तदा तेन गतोऽसौ पशुहा पुनः ।
निराशः सूकरे तस्मिन्परावृत्तो निजालये
brāhmaṇastu kavirjātaḥ prācetasa ivāparaḥ |
prasiddhaḥ sarvalokeṣu nāmnā satyavrato dvijaḥ
||43||ब्राह्मणस्तु कविर्जातः प्राचेतस इवापरः ।
प्रसिद्धः सर्वलोकेषु नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः
sārasvataṃ tato bījaṃ jajāpa vidhipūrvakam |
paṇḍitaścātivikhyāto dvijo'sau dharaṇītale
||44||सारस्वतं ततो बीजं जजाप विधिपूर्वकम् ।
पण्डितश्चातिविख्यातो द्विजोऽसौ धरणीतले
pratiparvasu gāyanti brāhmaṇā yadyaśaḥ sadā |
ākhyānaṃ cātivistīrṇa stuvanti munayaḥ kila
||45||प्रतिपर्वसु गायन्ति ब्राह्मणा यद्यशः सदा ।
आख्यानं चातिविस्तीर्ण स्तुवन्ति मुनयः किल
tacchrutvā sadanaṃ tasya samāgamya tadāśrame |
yena tyaktaḥ purā tena gṛhaṃ nīto'timānitaḥ
||46||तच्छ्रुत्वा सदनं तस्य समागम्य तदाश्रमे ।
येन त्यक्तः पुरा तेन गृहं नीतोऽतिमानितः
tasmādrājansadā sevyā pūjanīyā ca bhaktitaḥ |
ādiśaktiḥ parā devī jagatāṃ kāraṇaṃ hi sā
||47||तस्माद्राजन्सदा सेव्या पूजनीया च भक्तितः ।
आदिशक्तिः परा देवी जगतां कारणं हि सा
tasyā yajñaṃ mahārāja kuru vedavidhānataḥ |
sarvakāmapradaṃ nityaṃ niścayaṃ kathitaṃ purā
||48||तस्या यज्ञं महाराज कुरु वेदविधानतः ।
सर्वकामप्रदं नित्यं निश्चयं कथितं पुरा
smṛtā sampūjitā bhaktyā dhyātā coccāritā stutā |
dadāti vāñchitānarthānkāryadā tena kīrtyate
||49||स्मृता सम्पूजिता भक्त्या ध्याता चोच्चारिता स्तुता ।
ददाति वाञ्छितानर्थान्कार्यदा तेन कीर्त्यते
anubhāvamidaṃ rājan kartavyaṃ sarvathā budhaiḥ |
dṛṣṭvā rogayutāndīnānkṣudhitānnirdhanāñchaṭhān
||50||अनुभावमिदं राजन् कर्तव्यं सर्वथा बुधैः ।
दृष्ट्वा रोगयुतान्दीनान्क्षुधितान्निर्धनाञ्छठान्
janānārtāṃstathā mūrkhānpīḍitānvairibhiḥ sadā |
dāsānājñākarānkṣudrānvikalānvihvalānatha
||51||जनानार्तांस्तथा मूर्खान्पीडितान्वैरिभिः सदा ।
दासानाज्ञाकरान्क्षुद्रान्विकलान्विह्वलानथ
atṛptānbhojane bhoge sadārtānajitendriyān |
tṛṣṇādhikānaśaktāṃśca sadādhiparipīḍitān
||52||अतृप्तान्भोजने भोगे सदार्तानजितेन्द्रियान् ।
तृष्णाधिकानशक्तांश्च सदाधिपरिपीडितान्
tathā vibhavasampannān putrapautravivardhanān |
puṣṭadehāṃśca sambhogaiḥ saṃyutānvedavādinaḥ
||53||तथा विभवसम्पन्नान् पुत्रपौत्रविवर्धनान् ।
पुष्टदेहांश्च सम्भोगैः संयुतान्वेदवादिनः
rājalakṣmyā yutāñchūrānvaśīkṛtajanānatha |
svajanairaviyuktāṃśca sarvalakṣaṇalakṣitān
||54||राजलक्ष्म्या युताञ्छूरान्वशीकृतजनानथ ।
स्वजनैरवियुक्तांश्च सर्वलक्षणलक्षितान्
vyatirekānvayābhyāṃ ca vicetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ |
ebhirna pūjitā devī sarvārthaphaladā śivā
||55||व्यतिरेकान्वयाभ्यां च विचेतव्यं विचक्षणैः ।
एभिर्न पूजिता देवी सर्वार्थफलदा शिवा
samārādhitā ca tathā nṛbhirebhiḥ sadāmbikā |
yato'mī sukhinaḥ sarve saṃsāre'sminna saṃśayaḥ
||56||समाराधिता च तथा नृभिरेभिः सदाम्बिका ।
यतोऽमी सुखिनः सर्वे संसारेऽस्मिन्न संशयः
vyāsa uvāca
iti rājañchrutaṃ tatra mayā munisamāgame |
lomaśasya mukhātkāmaṃ devīmāhātmyamuttamam
||57||इति राजञ्छ्रुतं तत्र मया मुनिसमागमे ।
लोमशस्य मुखात्कामं देवीमाहात्म्यमुत्तमम्
iti sañcintya rājendra kartavyaṃ ca sadārcanam |
bhaktyā paramayā devyāḥ prītyā ca puruṣarṣabha
||58||इति सञ्चिन्त्य राजेन्द्र कर्तव्यं च सदार्चनम् ।
भक्त्या परमया देव्याः प्रीत्या च पुरुषर्षभ
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe satyavratākhyānavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||