janamejayapraśnāḥ
janamejaya uvāca
vāsaveya muniśreṣṭha sarvajñānanidhe'nagha |
praṣṭumicchāmyahaṃ svāminnasmākaṃ kulavardhana
||1||वासवेय मुनिश्रेष्ठ सर्वज्ञाननिधेऽनघ ।
प्रष्टुमिच्छाम्यहं स्वामिन्नस्माकं कुलवर्धन
śūrasenasutaḥ śrīmānvasudevaḥ pratāpavān |
śrutaṃ mayā hariryasya putrabhāvamavāptavān
||2||शूरसेनसुतः श्रीमान्वसुदेवः प्रतापवान् ।
श्रुतं मया हरिर्यस्य पुत्रभावमवाप्तवान्
devānāmapi pūjyo'bhūnnāmnā cānakadundubhiḥ |
kārāgāre kathaṃ baddhaḥ kaṃsasya dharmatatparaḥ
||3||देवानामपि पूज्योऽभून्नाम्ना चानकदुन्दुभिः ।
कारागारे कथं बद्धः कंसस्य धर्मतत्परः
devakyā bhāryayā sārdhaṃ kimāgaḥ kṛtavānasau |
devakyā bālaṣaṭkasya vināśaśca kṛtaḥ punaḥ
||4||देवक्या भार्यया सार्धं किमागः कृतवानसौ ।
देवक्या बालषट्कस्य विनाशश्च कृतः पुनः
tena kaṃsena kasmādvai yayātikulajena ca |
kārāgāre kathaṃ janma vāsudevasya vai hareḥ
||5||तेन कंसेन कस्माद्वै ययातिकुलजेन च ।
कारागारे कथं जन्म वासुदेवस्य वै हरेः
gokule ca kathaṃ nīto bhagavānsātvatāṃ patiḥ |
gato janmāntaraṃ kasmātpitarau nigaḍe sthitau
||6||गोकुले च कथं नीतो भगवान्सात्वतां पतिः ।
गतो जन्मान्तरं कस्मात्पितरौ निगडे स्थितौ
devakīvasudevau ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ |
kathaṃ na mocitau vṛddhau pitarau hariṇāmunā
||7||देवकीवसुदेवौ च कृष्णस्यामिततेजसः ।
कथं न मोचितौ वृद्धौ पितरौ हरिणामुना
jagatkartuṃ samarthena sthitena janakodare |
prāktanaṃ kiṃ tayoḥ karma durvijñeyaṃ mahātmabhiḥ
||8||जगत्कर्तुं समर्थेन स्थितेन जनकोदरे ।
प्राक्तनं किं तयोः कर्म दुर्विज्ञेयं महात्मभिः
janma vai vāsudevasya yatrāsītparamātmanaḥ |
ke te putrāśca kā bālā yā kaṃsena vipothitā
||9||जन्म वै वासुदेवस्य यत्रासीत्परमात्मनः ।
के ते पुत्राश्च का बाला या कंसेन विपोथिता
śilāyāṃ nirgatā vyomni jātā tvaṣṭabhujā punaḥ |
gārhasthyañca harerbrūhi bahubhāryasya cānagha
||10||शिलायां निर्गता व्योम्नि जाता त्वष्टभुजा पुनः ।
गार्हस्थ्यञ्च हरेर्ब्रूहि बहुभार्यस्य चानघ
kāryāṇi tatra tānyeva dehatyāgaṃ ca tasya vai |
kiṃvadantyā śrutaṃ yattanmano mohayatīva me
||11||कार्याणि तत्र तान्येव देहत्यागं च तस्य वै ।
किंवदन्त्या श्रुतं यत्तन्मनो मोहयतीव मे
caritaṃ vāsudevasya tvamākhyāhi yathātatham |
naranārāyaṇau devau purāṇāvṛṣisattamau
||12||चरितं वासुदेवस्य त्वमाख्याहि यथातथम् ।
नरनारायणौ देवौ पुराणावृषिसत्तमौ
dharmaputrau mahātmānau tapaśceraturuttamam |
yau munī bahuvarṣāṇi puṇye badarikāśrame
||13||धर्मपुत्रौ महात्मानौ तपश्चेरतुरुत्तमम् ।
यौ मुनी बहुवर्षाणि पुण्ये बदरिकाश्रमे
nirāhārau jitātmānau niḥspṛhau jitaṣaḍguṇau |
viṣṇoraṃśau jagatsthemne tapaśceraturuttamam
||14||निराहारौ जितात्मानौ निःस्पृहौ जितषड्गुणौ ।
विष्णोरंशौ जगत्स्थेम्ने तपश्चेरतुरुत्तमम्
tayoraṃśāvatārau hi jiṣṇukṛṣṇau mahābalau |
prasiddhau munibhiḥ proktau sarvajñairnāradādibhiḥ
||15||तयोरंशावतारौ हि जिष्णुकृष्णौ महाबलौ ।
प्रसिद्धौ मुनिभिः प्रोक्तौ सर्वज्ञैर्नारदादिभिः
vidyamānaśarīrau tau kathaṃ dehāntaraṃ gatau |
naranārāyaṇau devau punaḥ kṛṣṇārjunau katham
||16||विद्यमानशरीरौ तौ कथं देहान्तरं गतौ ।
नरनारायणौ देवौ पुनः कृष्णार्जुनौ कथम्
yau cakratustapaścograṃ muktyarthaṃ munisattamau |
tau kathaṃ prāpaturdehau prāptayogau mahātapau
||17||यौ चक्रतुस्तपश्चोग्रं मुक्त्यर्थं मुनिसत्तमौ ।
तौ कथं प्रापतुर्देहौ प्राप्तयोगौ महातपौ
śūdraḥ svadharmaniṣṭhastu dehānte kṣatriyastu saḥ |
śubhācāro mṛto yo vai sa śūdro brāhmaṇo bhavet
||18||शूद्रः स्वधर्मनिष्ठस्तु देहान्ते क्षत्रियस्तु सः ।
शुभाचारो मृतो यो वै स शूद्रो ब्राह्मणो भवेत्
brāhmaṇo niḥspṛhaḥ śānto bhavarogādvimucyate |
viparītamidaṃ bhāti naranārāyaṇau ca tau
||19||ब्राह्मणो निःस्पृहः शान्तो भवरोगाद्विमुच्यते ।
विपरीतमिदं भाति नरनारायणौ च तौ
tapasā śoṣitātmānau kṣatriyau tau babhūvatuḥ |
kena tau karmaṇā śāntau jātau śāpena vā punaḥ
||20||तपसा शोषितात्मानौ क्षत्रियौ तौ बभूवतुः ।
केन तौ कर्मणा शान्तौ जातौ शापेन वा पुनः
brāhmaṇau kṣatriyau jātau kāraṇaṃ tanmune vada |
yādavānāṃ vināśaśca brahmaśāpāditi śrutaḥ
||21||ब्राह्मणौ क्षत्रियौ जातौ कारणं तन्मुने वद ।
यादवानां विनाशश्च ब्रह्मशापादिति श्रुतः
kṛṣṇasyāpi hi gāndhāryāḥ śāpenaiva kulakṣayaḥ |
pradyumnaharaṇaṃ caiva śambareṇa kathaṃ kṛtam
||22||कृष्णस्यापि हि गान्धार्याः शापेनैव कुलक्षयः ।
प्रद्युम्नहरणं चैव शम्बरेण कथं कृतम्
vartamāne vāsudeve devadeve janārdane |
putrasya sūtikāgehāddharaṇaṃ cātidurghaṭam
||23||वर्तमाने वासुदेवे देवदेवे जनार्दने ।
पुत्रस्य सूतिकागेहाद्धरणं चातिदुर्घटम्
dvārakādurgamadhyādvai hariveśmādduratyayāt |
na jñātaṃ vāsudevena tatkathaṃ divyacakṣuṣā
||24||द्वारकादुर्गमध्याद्वै हरिवेश्माद्दुरत्ययात् ।
न ज्ञातं वासुदेवेन तत्कथं दिव्यचक्षुषा
sandeho'yaṃ mahānbrahmannisandehaṃ kuru prabho |
yatpatnyo vāsudevasya dasyubhirluṇṭhitā hṛtāḥ
||25||सन्देहोऽयं महान्ब्रह्मन्निसन्देहं कुरु प्रभो ।
यत्पत्न्यो वासुदेवस्य दस्युभिर्लुण्ठिता हृताः
svargate devadeve tu tatkathaṃ munisattama |
saṃśayo jāyate brahmaṃścittāndolanakārakaḥ
||26||स्वर्गते देवदेवे तु तत्कथं मुनिसत्तम ।
संशयो जायते ब्रह्मंश्चित्तान्दोलनकारकः
viṣṇoraṃśaḥ samudbhūtaḥ śaurirbhūbhārahārakṛt |
sa kathaṃ mathurārājyaṃ bhayāttyaktvā janārdanaḥ
||27||विष्णोरंशः समुद्भूतः शौरिर्भूभारहारकृत् ।
स कथं मथुराराज्यं भयात्त्यक्त्वा जनार्दनः
dvāravatyāṃ gataḥ sādho sasainyaḥ sasuhṛdgaṇaḥ |
avatāro hareḥ prokto bhūbhāraharaṇāya vai
||28||द्वारवत्यां गतः साधो ससैन्यः ससुहृद्गणः ।
अवतारो हरेः प्रोक्तो भूभारहरणाय वै
pāpātmanāṃ vināśāya dharmasaṃsthāpanāya ca |
tatkathaṃ vāsudevena caurāste na nipātitāḥ
||29||पापात्मनां विनाशाय धर्मसंस्थापनाय च ।
तत्कथं वासुदेवेन चौरास्ते न निपातिताः
yairhṛtā vāsudevasya patnyaḥ saṃluṇṭhitāśca tāḥ |
stenāste kiṃ na vijñātāḥ sarvajñena satā punaḥ
||30||यैर्हृता वासुदेवस्य पत्न्यः संलुण्ठिताश्च ताः ।
स्तेनास्ते किं न विज्ञाताः सर्वज्ञेन सता पुनः
bhīṣmadroṇavadhaḥ kāmaṃ bhūbhāraharaṇe mataḥ |
arcitāśca mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmatatparāḥ
||31||भीष्मद्रोणवधः कामं भूभारहरणे मतः ।
अर्चिताश्च महात्मानः पाण्डवा धर्मतत्पराः
kṛṣṇabhaktāḥ sadācārā yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
te kṛtvā rājasūyañca yajñarājaṃ vidhānataḥ
||32||कृष्णभक्ताः सदाचारा युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
ते कृत्वा राजसूयञ्च यज्ञराजं विधानतः
dakṣiṇā vividhā dattvā brāhmaṇebhyo'tibhāvataḥ |
pāṇḍuputrāstu devāṃśā vāsudevāśritā mune
||33||दक्षिणा विविधा दत्त्वा ब्राह्मणेभ्योऽतिभावतः ।
पाण्डुपुत्रास्तु देवांशा वासुदेवाश्रिता मुने
ghoraṃ duḥkhaṃ kathaṃ prāptāḥ kva gataṃ sukṛtañca tat |
kiṃ tatpāpaṃ mahāraudraṃ yena te pīḍitāḥ sadā
||34||घोरं दुःखं कथं प्राप्ताः क्व गतं सुकृतञ्च तत् ।
किं तत्पापं महारौद्रं येन ते पीडिताः सदा
draupadī ca mahābhāgā vedīmadhyātsamutthitā |
ramāṃśajā ca sādhvī ca kṛṣṇabhaktiyutā tathā
||35||द्रौपदी च महाभागा वेदीमध्यात्समुत्थिता ।
रमांशजा च साध्वी च कृष्णभक्तियुता तथा
sā kathaṃ duḥkhamatulaṃ prāpa ghoraṃ punaḥ punaḥ |
duḥśāsanena sā keśe gṛhītā pīḍitā bhṛśam
||36||सा कथं दुःखमतुलं प्राप घोरं पुनः पुनः ।
दुःशासनेन सा केशे गृहीता पीडिता भृशम्
rajasvalā sabhāyāṃ tu nītā bhītaikavāsasā |
virāṭanagare dāsī jātā matsyasya sā punaḥ
||37||रजस्वला सभायां तु नीता भीतैकवाससा ।
विराटनगरे दासी जाता मत्स्यस्य सा पुनः
dharṣitā kīcakenātha rudatī kurarī yathā |
hṛtā jayadrathenātha krandamānātiduḥkhitā
||38||धर्षिता कीचकेनाथ रुदती कुररी यथा ।
हृता जयद्रथेनाथ क्रन्दमानातिदुःखिता
mocitā pāṇḍavaiḥ paścādbalavadbhirmahātmabhiḥ |
pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ kiṃ tadyena ca pīḍitāḥ
||39||मोचिता पाण्डवैः पश्चाद्बलवद्भिर्महात्मभिः ।
पूर्वजन्मकृतं पापं किं तद्येन च पीडिताः
duḥkhānyanekānyāptāste kathayādya mahāmate |
rājasūyaṃ kratuvaraṃ kṛtvā te mama pūrvajāḥ
||40||दुःखान्यनेकान्याप्तास्ते कथयाद्य महामते ।
राजसूयं क्रतुवरं कृत्वा ते मम पूर्वजाः
duḥkhaṃ mahattaraṃ prāptāḥ pūrvajanmakṛtena vai |
devāṃśānāṃ kathaṃ teṣāṃ saṃśayo'yaṃ mahānhi me
||41||दुःखं महत्तरं प्राप्ताः पूर्वजन्मकृतेन वै ।
देवांशानां कथं तेषां संशयोऽयं महान्हि मे
sadācāraistu kaunteyairbhīṣmadroṇādayo hatāḥ |
chalena dhanalābhārthaṃ jānānairnaśvaraṃ jagat
||42||सदाचारैस्तु कौन्तेयैर्भीष्मद्रोणादयो हताः ।
छलेन धनलाभार्थं जानानैर्नश्वरं जगत्
preritā vāsudevena pāpe ghore mahātmanā |
kulaṃ kṣayitavantaste hariṇā paramātmanā
||43||प्रेरिता वासुदेवेन पापे घोरे महात्मना ।
कुलं क्षयितवन्तस्ते हरिणा परमात्मना
varaṃ bhikṣāṭanaṃ sādhornīvārairjīvanaṃ varam |
yodhānna hatvā lobhena śilpena jīvanaṃ varam
||44||वरं भिक्षाटनं साधोर्नीवारैर्जीवनं वरम् ।
योधान्न हत्वा लोभेन शिल्पेन जीवनं वरम्
vicchinnastu tvayā vaṃśo rakṣito munisattama |
samutpādya sutānāśu golakācchatrunāśanān
||45||विच्छिन्नस्तु त्वया वंशो रक्षितो मुनिसत्तम ।
समुत्पाद्य सुतानाशु गोलकाच्छत्रुनाशनान्
so'lpenaiva tu kālena virāṭatanayāsutaḥ |
tāpasasya gale sarpaṃ nyastavānkathamadbhutam
||46||सोऽल्पेनैव तु कालेन विराटतनयासुतः ।
तापसस्य गले सर्पं न्यस्तवान्कथमद्भुतम्
nako'pi brāhmaṇaṃ dveṣṭi kṣatriyasya kulodbhavaḥ |
tāpasaṃ maunasaṃyuktaṃ pitrā kiṃ tatkṛtaṃ mune
||47||नकोऽपि ब्राह्मणं द्वेष्टि क्षत्रियस्य कुलोद्भवः ।
तापसं मौनसंयुक्तं पित्रा किं तत्कृतं मुने
etairanyaiśca sandehairvikalaṃ me mano'dhunā |
sthiraṃ kuru pitaḥ sādho sarvajño'si dayānidhe
||48||एतैरन्यैश्च सन्देहैर्विकलं मे मनोऽधुना ।
स्थिरं कुरु पितः साधो सर्वज्ञोऽसि दयानिधे
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe janamejayapraśno nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||