prahlādena śukrakopasāntvanam
vyāsa uvāca
iti saṃciṃtya manasā tānuvāca hasanniva |
vaṃcitā matsvarūpeṇa daityāḥ kiṃ guruṇā kila
||1||इति संचिंत्य मनसा तानुवाच हसन्निव ।
वंचिता मत्स्वरूपेण दैत्याः किं गुरुणा किल
ahaṃ kāvyo guruścā'yaṃ devakāryaprasādakaḥ |
anena vaṃcitā yūyaṃ madyājyā nātra saṃśayaḥ
||2||अहं काव्यो गुरुश्चाऽयं देवकार्यप्रसादकः ।
अनेन वंचिता यूयं मद्याज्या नात्र संशयः
mā śraddhadhvaṃ vaco'syā''ryā dābhiko'yaṃ madā kṛtiḥ |
anugacchata māṃ yājyāstyajatainaṃ bṛhaspatim
||3||मा श्रद्धध्वं वचोऽस्याऽऽर्या दाभिकोऽयं मदा कृतिः ।
अनुगच्छत मां याज्यास्त्यजतैनं बृहस्पतिम्
ityākarṇya vacastasya dṛṣṭvā tau sadṛśau punaḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kāvyo'yamiti niścitāḥ
||4||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दृष्ट्वा तौ सदृशौ पुनः ।
विस्मयं परमं जग्मुः काव्योऽयमिति निश्चिताः
sa tānvīkṣya susaṃbhrātāngururvākyamuvāca ha |
gururvo vaṃcayatyeva madrūpo'yaṃ bṛhaspatiḥ
||5||स तान्वीक्ष्य सुसंभ्रातान्गुरुर्वाक्यमुवाच ह ।
गुरुर्वो वंचयत्येव मद्रूपोऽयं बृहस्पतिः
prāpto vaṃcayituṃ yuṣmāndevakāryārthasiddhaye |
mā viśvāsaṃ vacasyasya kurudhvaṃ daityasattamāḥ
||6||प्राप्तो वंचयितुं युष्मान्देवकार्यार्थसिद्धये ।
मा विश्वासं वचस्यस्य कुरुध्वं दैत्यसत्तमाः
prāptā vidyā mayā śaṃbhoryuṣmānadhyāpa yāmi tām |
devebhyo vijayaṃ nūnaṃ kariṣyāmi na saṃśayaḥ
||7||प्राप्ता विद्या मया शंभोर्युष्मानध्याप यामि ताम् ।
देवेभ्यो विजयं नूनं करिष्यामि न संशयः
iti śrutvā gurorvākyaṃ kāvyaṃ rūpadharasya te |
niśvāsaṃ paramaṃ jagmuḥ kāvyo'yamiti niścayāt
||8||इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं काव्यं रूपधरस्य ते ।
निश्वासं परमं जग्मुः काव्योऽयमिति निश्चयात्
kāvyena bahudhā tatra bodhitāḥ kila dānavāḥ |
bubudhurna gurormāyāmohitāḥ kāla paryayāt
||9||काव्येन बहुधा तत्र बोधिताः किल दानवाः ।
बुबुधुर्न गुरोर्मायामोहिताः काल पर्ययात्
evaṃ te niścayaṃ kṛtvā tato bhārgavamabruvan |
ayaṃ gururno dharmātmā buddhidaśca hite rataḥ
||10||एवं ते निश्चयं कृत्वा ततो भार्गवमब्रुवन् ।
अयं गुरुर्नो धर्मात्मा बुद्धिदश्च हिते रतः
daśavarṣāṇi satatamayaṃ naḥ śāsti bhārgavaḥ |
gaccha tvaṃ kuhako bhāsi nā'smākaṃ gururapyuta
||11||दशवर्षाणि सततमयं नः शास्ति भार्गवः ।
गच्छ त्वं कुहको भासि नाऽस्माकं गुरुरप्युत
ityuktvā bhārgavaṃ mūḍhā nirbhartsya ca punaḥ punaḥ |
jagṛhustaṃ guruṃ prītyā praṇipatyā 'bhivādya ca
||12||इत्युक्त्वा भार्गवं मूढा निर्भर्त्स्य च पुनः पुनः ।
जगृहुस्तं गुरुं प्रीत्या प्रणिपत्या ऽभिवाद्य च
kāvyastu tanmayāndṛṣṭvā cukopā'tha śaśāpa ca |
daityānvibodhi tānmatvā guruṇā cātivaṃcitān
||13||काव्यस्तु तन्मयान्दृष्ट्वा चुकोपाऽथ शशाप च ।
दैत्यान्विबोधि तान्मत्वा गुरुणा चातिवंचितान्
yasmānmayā bodhitā vai gṛhṇīyurna ca me vacaḥ |
tasmātpranaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha
||14||यस्मान्मया बोधिता वै गृह्णीयुर्न च मे वचः ।
तस्मात्प्रनष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ
madavajñāphalaṃ kāmaṃ svalpe kāle hyavāpsyatha |
tadā'sya kapaṭaṃ sarvaṃ parijñātaṃ bhaviṣyati
||15||मदवज्ञाफलं कामं स्वल्पे काले ह्यवाप्स्यथ ।
तदाऽस्य कपटं सर्वं परिज्ञातं भविष्यति
vyāsa uvāca
ityuktvā'sau jagāmā'śu bhārgavaḥ krodhasaṃyutaḥ |
bṛhaspatirmudaṃ prāpya tasthau tatra samāhitaḥ
||16||इत्युक्त्वाऽसौ जगामाऽशु भार्गवः क्रोधसंयुतः ।
बृहस्पतिर्मुदं प्राप्य तस्थौ तत्र समाहितः
tataḥ śaptānguru rjñātvā daityāṃstānbhārgaveṇa hi |
jagāma tarasā tyaktvā svarūpaṃ svaṃ vidhāya ca
||17||ततः शप्तान्गुरु र्ज्ञात्वा दैत्यांस्तान्भार्गवेण हि ।
जगाम तरसा त्यक्त्वा स्वरूपं स्वं विधाय च
gatvovāca tadā śakraṃ kṛtaṃ kāryaṃ mayā dhuvam |
śaptāḥ śukreṇa te daityā mayā tyaktāḥ punaḥ punaḥ
||18||गत्वोवाच तदा शक्रं कृतं कार्यं मया धुवम् ।
शप्ताः शुक्रेण ते दैत्या मया त्यक्ताः पुनः पुनः
nirādhārā kṛtā nūnaṃ yatadhvaṃ surasattamāḥ |
saṃgrāmārthaṃ mahābhāga śāpadagdhā mayā kṛtāḥ
||19||निराधारा कृता नूनं यतध्वं सुरसत्तमाः ।
संग्रामार्थं महाभाग शापदग्धा मया कृताः
iti śrutvā gurorvākyaṃ maghavā mudamāptavān |
jahṛṣuśca surāḥ sarve pratipūjya bṛhaspatim
||20||इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं मघवा मुदमाप्तवान् ।
जहृषुश्च सुराः सर्वे प्रतिपूज्य बृहस्पतिम्
saṃgrāmāya matiṃ cakruḥ saṃvicārya mithaḥ punaḥ |
niryayurmilitā sarve dānavā'bhimukhāḥ surāḥ
||21||संग्रामाय मतिं चक्रुः संविचार्य मिथः पुनः ।
निर्ययुर्मिलिता सर्वे दानवाऽभिमुखाः सुराः
surānsamudyatānjñātvā kṛtodyogānmahābalān |
aṃtarhitaṃ guruṃ caiva babhūvuściṃtayā'nvitāḥ
||22||सुरान्समुद्यतान्ज्ञात्वा कृतोद्योगान्महाबलान् ।
अंतर्हितं गुरुं चैव बभूवुश्चिंतयाऽन्विताः
parasparamathocuste mohitāstasya māyayā |
saṃprasādyo mahātmā ca yāto'sau ruṣṭamānasaḥ
||23||परस्परमथोचुस्ते मोहितास्तस्य मायया ।
संप्रसाद्यो महात्मा च यातोऽसौ रुष्टमानसः
vaṃcayitvā gataḥ pāpo guruḥ kapaṭapaṃḍitaḥ |
bhrātṛstrīlaṃbhanaḥ prāyo malinoṃ'tarbahiḥ śuciḥ
||24||वंचयित्वा गतः पापो गुरुः कपटपंडितः ।
भ्रातृस्त्रीलंभनः प्रायो मलिनोंऽतर्बहिः शुचिः
kiṃ kurmaḥ kva ca gacchāmaḥ kathaṃ kāvyaṃ prakopitam |
kūrvīmahi sahāyārthaṃ prasannaṃ hṛṣṭamānasam
||25||किं कुर्मः क्व च गच्छामः कथं काव्यं प्रकोपितम् ।
कूर्वीमहि सहायार्थं प्रसन्नं हृष्टमानसम्
iti saṃciṃtya te sarve militā bhayakaṃpitāḥ |
prahlādaṃ purataḥ kṛtvā jagmuste bhārgavaṃ punaḥ
||26||इति संचिंत्य ते सर्वे मिलिता भयकंपिताः ।
प्रह्लादं पुरतः कृत्वा जग्मुस्ते भार्गवं पुनः
praṇemuścaraṇau tasya munermaunabhṛtastadā |
bhārgavastānuvācātha roṣasaṃraktalocanaḥ
||27||प्रणेमुश्चरणौ तस्य मुनेर्मौनभृतस्तदा ।
भार्गवस्तानुवाचाथ रोषसंरक्तलोचनः
mayā prabodhitā yūyaṃ mohitā gurumāyayā |
na gṛhītaṃ vaco yogyaṃ tadā yājyā hitaṃ śuci
||28||मया प्रबोधिता यूयं मोहिता गुरुमायया ।
न गृहीतं वचो योग्यं तदा याज्या हितं शुचि
tadā'vagaṇitaścāhaṃ bhavadbhistadvaśaṃ gataiḥ |
prāptaṃ nūnaṃ madonmattairmamā'vamānajaṃ phalam
||29||तदाऽवगणितश्चाहं भवद्भिस्तद्वशं गतैः ।
प्राप्तं नूनं मदोन्मत्तैर्ममाऽवमानजं फलम्
tatra gacchata sadbhraṣṭā yatrāsau kapaṭākṛtiḥ |
vaṃcakaḥ surakāryārthī nāhaṃ tadvaddhi vaṃcakaḥ
||30||तत्र गच्छत सद्भ्रष्टा यत्रासौ कपटाकृतिः ।
वंचकः सुरकार्यार्थी नाहं तद्वद्धि वंचकः
vyāsa uvāca
evaṃ bruvataṃ śukraṃ tu vākyaṃ saṃdigdhayā girā |
prahlādastaṃ tadovāca gṛhītvā caraṇau tataḥ
||31||एवं ब्रुवतं शुक्रं तु वाक्यं संदिग्धया गिरा ।
प्रह्लादस्तं तदोवाच गृहीत्वा चरणौ ततः
prahlāda uvāca
bhārgavā'dya samāyātānyājyānasmāṃstathā''turān |
tyaktuṃ nārhasi sarvajña tvaddhitāṃstanayānhi naḥ
||32||भार्गवाऽद्य समायातान्याज्यानस्मांस्तथाऽऽतुरान् ।
त्यक्तुं नार्हसि सर्वज्ञ त्वद्धितांस्तनयान्हि नः
gate tvayi tu maṃtrārthaṃ śailūṣeṇa durātmanā |
tvadveṣamadhurā''lāpairvayaṃ tena pravaṃcitāḥ
||33||गते त्वयि तु मंत्रार्थं शैलूषेण दुरात्मना ।
त्वद्वेषमधुराऽऽलापैर्वयं तेन प्रवंचिताः
ajñānakṛtadoṣeṇa naiva kupyati śāṃtimān |
sarvajñastvaṃ vijānāsi cittaṃ naḥ pravaṇaṃ tvayi
||34||अज्ञानकृतदोषेण नैव कुप्यति शांतिमान् ।
सर्वज्ञस्त्वं विजानासि चित्तं नः प्रवणं त्वयि
jñātvā nastapasā bhāvaṃ tyaja kopaṃ mahāmate |
bruvaṃti munayaḥ sarve kṣaṇakopāhi sādhavaḥ
||35||ज्ञात्वा नस्तपसा भावं त्यज कोपं महामते ।
ब्रुवंति मुनयः सर्वे क्षणकोपाहि साधवः
jalaṃ svabhāvata śītaṃ vahnyātapa samāga māt |
bhavatyuṣṇaṃ viyogācca śītatvamanugacchati
||36||जलं स्वभावत शीतं वह्न्यातप समाग मात् ।
भवत्युष्णं वियोगाच्च शीतत्वमनुगच्छति
krodhaścāṃḍālarūpo vai tyaktavyaḥ sarvathā budhaiḥ |
tasmādroṣaṃ parityajya prasādaṃ kuru suvrata
||37||क्रोधश्चांडालरूपो वै त्यक्तव्यः सर्वथा बुधैः ।
तस्माद्रोषं परित्यज्य प्रसादं कुरु सुव्रत
yadi na tyajasi krodhaṃ tyajasyasmānsuduḥkhitān |
tvayā tyaktā mahābhāga gamiṣyāmo rasātalam
||38||यदि न त्यजसि क्रोधं त्यजस्यस्मान्सुदुःखितान् ।
त्वया त्यक्ता महाभाग गमिष्यामो रसातलम्
vyāsa uvāca
prahlādasya vacaḥ śrutvā bhārgavo jñānacakṣuṣā |
vilokya sumanā bhūtvā tānuvāca hasanniva
||39||प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा भार्गवो ज्ञानचक्षुषा ।
विलोक्य सुमना भूत्वा तानुवाच हसन्निव
na bhetavyaṃ na gaṃtavyaṃ dānavā vā rasātalam |
rakṣayiṣyāmi vo yājyānmaṃtrairavitathaiḥ kila
||40||न भेतव्यं न गंतव्यं दानवा वा रसातलम् ।
रक्षयिष्यामि वो याज्यान्मंत्रैरवितथैः किल
hitaṃ satyaṃ bravīmyadya śṛṇudhvaṃ tattu niścayam |
vacanaṃ mama dharmajñāḥ śrutaṃ yadbrahmaṇaḥ purā
||41||हितं सत्यं ब्रवीम्यद्य शृणुध्वं तत्तु निश्चयम् ।
वचनं मम धर्मज्ञाः श्रुतं यद्ब्रह्मणः पुरा
avaśyaṃbhāvino bhāvāḥ prabhavaṃti śubhā'śubhāḥ |
devaṃ na cā'nyathā kartuṃ kṣamaḥ ko'pi dharātale
||42||अवश्यंभाविनो भावाः प्रभवंति शुभाऽशुभाः ।
देवं न चाऽन्यथा कर्तुं क्षमः कोऽपि धरातले
adya maṃdabalā yūyaṃ kālayogādasaṃśayam |
devairjitāḥ sakṛccā'pi pātālaṃ pratipatsyatha
||43||अद्य मंदबला यूयं कालयोगादसंशयम् ।
देवैर्जिताः सकृच्चाऽपि पातालं प्रतिपत्स्यथ
prāptaḥ paryāyakālo vai iti brahmā'bhyabhāṣata |
bhuktaṃ rājyaṃ bhavadbhiśca pūrṇaṃ sarvaṃ samṛddhimat
||44||प्राप्तः पर्यायकालो वै इति ब्रह्माऽभ्यभाषत ।
भुक्तं राज्यं भवद्भिश्च पूर्णं सर्वं समृद्धिमत्
yugāni daśa pūrṇāni devānākramya mūrdhani |
daivayogācca yusmābhirbhuktaṃ trailokyamūrjitam
||45||युगानि दश पूर्णानि देवानाक्रम्य मूर्धनि ।
दैवयोगाच्च युस्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्जितम्
sāvarṇike manau rājyaṃ punastattu bhaviṣyati |
pautrastrailokya vijayī rājyaṃ prāpsyati te baliḥ
||46||सावर्णिके मनौ राज्यं पुनस्तत्तु भविष्यति ।
पौत्रस्त्रैलोक्य विजयी राज्यं प्राप्स्यति ते बलिः
yadā vāmanarūpeṇa hṛtaṃ devena viṣṇunā |
tadaiva ca bhavatpautraḥ prokto devena jiṣṇunā
||47||यदा वामनरूपेण हृतं देवेन विष्णुना ।
तदैव च भवत्पौत्रः प्रोक्तो देवेन जिष्णुना
hṛtaṃ yena bale rājyaṃ devavāṃchārtha siddhaye |
tvamiṃdro bhavitā cāgre sthite sāvarṇike manau
||48||हृतं येन बले राज्यं देववांछार्थ सिद्धये ।
त्वमिंद्रो भविता चाग्रे स्थिते सावर्णिके मनौ
bhārgava uvāca
ityukto hariṇā pautrastava prahlāda sāṃpratam |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ guptaścarati bhītavat
||49||इत्युक्तो हरिणा पौत्रस्तव प्रह्लाद सांप्रतम् ।
अदृश्यः सर्वभूतानां गुप्तश्चरति भीतवत्
ekadā vāsavenāsau balirgardabharūpabhāk |
śūnye gṛhe sthitaḥ kāmaṃ bhayabhītaḥ śatakrato
||50||एकदा वासवेनासौ बलिर्गर्दभरूपभाक् ।
शून्ये गृहे स्थितः कामं भयभीतः शतक्रतो
pṛṣṭaśca bahudhā tena vāsavena balistadā |
kimarthaṃ gārdabhaṃ rūpaṃ kṛtavāndaityapuṃgava
||51||पृष्टश्च बहुधा तेन वासवेन बलिस्तदा ।
किमर्थं गार्दभं रूपं कृतवान्दैत्यपुंगव
bhoktā tvaṃ sarvalokasya daityānāṃ ca praśāsitā |
na lajjā khararūpeṇa tava rākṣasasattama |
tasya tadvacanaṃ śrutvā daityarājo balistadā
||52||भोक्ता त्वं सर्वलोकस्य दैत्यानां च प्रशासिता ।
न लज्जा खररूपेण तव राक्षससत्तम ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्यराजो बलिस्तदा
provāca vacanaṃ śakraṃ ko'tra śokaḥ śatakrato |
yathā viṣṇurmahātejā matsyakacchapatāṃ gataḥ
||53||प्रोवाच वचनं शक्रं कोऽत्र शोकः शतक्रतो ।
यथा विष्णुर्महातेजा मत्स्यकच्छपतां गतः
tathā'haṃ khararūpeṇa saṃsthitaḥ kālayogataḥ |
yathā tvaṃ kamale līnaḥ saṃsthito brahmahatyayā
||54||तथाऽहं खररूपेण संस्थितः कालयोगतः ।
यथा त्वं कमले लीनः संस्थितो ब्रह्महत्यया
pīḍitaśca tathā hyadya sthito'haṃ khararūpadhṛk |
daivādhīnasya kiṃ duḥkhaṃ kiṃ sukhaṃ pākaśāsana
||55||पीडितश्च तथा ह्यद्य स्थितोऽहं खररूपधृक् ।
दैवाधीनस्य किं दुःखं किं सुखं पाकशासन
kālaḥ karoti vai nūnaṃ yadicchati yathā tathā |
bhārgava uvāca |
iti tau balideveśau kṛtvā saṃvidamuttamām
||56||कालः करोति वै नूनं यदिच्छति यथा तथा ।
भार्गव उवाच ।
इति तौ बलिदेवेशौ कृत्वा संविदमुत्तमाम्
prabodhaṃ prāpatuḥ kāmaṃ yathāsthānaṃ ca jagmatuḥ |
ityetatte samākhyātā mayā daivabaliṣṭhatā
||57||प्रबोधं प्रापतुः कामं यथास्थानं च जग्मतुः ।
इत्येतत्ते समाख्याता मया दैवबलिष्ठता
daivādhīnaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam
||58||दैवाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe caturthaskaṃdhe caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||