adhamajagataḥ sthitivarṇanam
rājovāca
vismito'smi mahābhāga śrutvākhyānaṃ mahāmate |
saṃsāro'yaṃ pāparūpaḥ kathaṃ mucyeta bandhanāt
||1||विस्मितोऽस्मि महाभाग श्रुत्वाख्यानं महामते ।
संसारोऽयं पापरूपः कथं मुच्येत बन्धनात्
kaśyapasyāpi dāyādastrilokīvibhave sati |
kṛtavānīdṛśaṃ karma ko na kuryāñcugupsitam
||2||कश्यपस्यापि दायादस्त्रिलोकीविभवे सति ।
कृतवानीदृशं कर्म को न कुर्याञ्चुगुप्सितम्
garbhe praviśya bālasya hananaṃ dāruṇaṃ kila |
sevāmiṣeṇa mātuśca kṛtvā śapathamadbhutam
||3||गर्भे प्रविश्य बालस्य हननं दारुणं किल ।
सेवामिषेण मातुश्च कृत्वा शपथमद्भुतम्
śāstā dharmasya goptā ca trilokyāḥ patirapyuta |
kṛtavānīdṛśaṃ karma ko na kuryādasāmpratam
||4||शास्ता धर्मस्य गोप्ता च त्रिलोक्याः पतिरप्युत ।
कृतवानीदृशं कर्म को न कुर्यादसाम्प्रतम्
pitāmahā me saṃgrāme kurukṣetre'tidāruṇam |
kṛtavantastathāścaryaṃ duṣṭaṃ karma jagadguro
||5||पितामहा मे संग्रामे कुरुक्षेत्रेऽतिदारुणम् ।
कृतवन्तस्तथाश्चर्यं दुष्टं कर्म जगद्गुरो
bhīṣmodroṇaḥ kṛpaḥ karṇo dharmāśo'pi yudhiṣṭhiraḥ |
sarve viruddhadharmeṇa vāsudevena noditāḥ
||6||भीष्मोद्रोणः कृपः कर्णो धर्माशोऽपि युधिष्ठिरः ।
सर्वे विरुद्धधर्मेण वासुदेवेन नोदिताः
asāratāṃ vijānantaḥ saṃsārasya sumedhasaḥ |
devāṃśāśca kathaṃ cakurninditaṃ dharmatatparāḥ
||7||असारतां विजानन्तः संसारस्य सुमेधसः ।
देवांशाश्च कथं चकुर्निन्दितं धर्मतत्पराः
kāsthā dharmasya viprendra pramāṇaṃ kiṃ viniścitam |
calacitto'smi sañjātaḥ śrutvā caitatkathānakam
||8||कास्था धर्मस्य विप्रेन्द्र प्रमाणं किं विनिश्चितम् ।
चलचित्तोऽस्मि सञ्जातः श्रुत्वा चैतत्कथानकम्
āptavākyaṃ pramāṇaṃ cedāptaḥ kaḥ paradehavān |
puruṣo viṣayāsakto rāgī bhavati sarvathā
||9||आप्तवाक्यं प्रमाणं चेदाप्तः कः परदेहवान् ।
पुरुषो विषयासक्तो रागी भवति सर्वथा
rāgo dveṣo bhavennūnamarthanāśādasaṃśayam |
dveṣādasatyavacanaṃ vaktavyaṃ svārthasiddhaye
||10||रागो द्वेषो भवेन्नूनमर्थनाशादसंशयम् ।
द्वेषादसत्यवचनं वक्तव्यं स्वार्थसिद्धये
jarāsandhavighātārthaṃ hariṇā sattvamūrtinā |
chalena racitaṃ rūpaṃ brāhmaṇasya vijānatā
||11||जरासन्धविघातार्थं हरिणा सत्त्वमूर्तिना ।
छलेन रचितं रूपं ब्राह्मणस्य विजानता
tadāptaḥ kaḥ pramāṇaṃ kiṃ sattvamūrtirapīdṛśaḥ |
arjuno'pi tathaivātra kārye yajñavinirmite
||12||तदाप्तः कः प्रमाणं किं सत्त्वमूर्तिरपीदृशः ।
अर्जुनोऽपि तथैवात्र कार्ये यज्ञविनिर्मिते
kīdṛśo'yaṃ kṛto yajñaḥ kimarthaṃ śamavarjitaḥ |
paralokapadārthaṃ vā yaśase vānyathā kila
||13||कीदृशोऽयं कृतो यज्ञः किमर्थं शमवर्जितः ।
परलोकपदार्थं वा यशसे वान्यथा किल
dharmasya prathamaḥ pādaḥ satyametacchrutervacaḥ |
dvitīyastu tathā śaucaṃ dayā pādastṛtīyakaḥ
||14||धर्मस्य प्रथमः पादः सत्यमेतच्छ्रुतेर्वचः ।
द्वितीयस्तु तथा शौचं दया पादस्तृतीयकः
dānaṃ pādaścaturthaśca purāṇajñā vadanti vai |
tairvihīnaḥ kathaṃ dharmastiṣṭhediha susammataḥ
||15||दानं पादश्चतुर्थश्च पुराणज्ञा वदन्ति वै ।
तैर्विहीनः कथं धर्मस्तिष्ठेदिह सुसम्मतः
dharmahīnaṃ kṛtaṃ karma kathaṃ tatphaladaṃ bhavet |
dharme sthirā matiḥ kvāpi na kasyāpi pratīyate
||16||धर्महीनं कृतं कर्म कथं तत्फलदं भवेत् ।
धर्मे स्थिरा मतिः क्वापि न कस्यापि प्रतीयते
chalārthañca yadā viṣṇurvāmano'bhūñcagatprabhuḥ |
yena vāmanarūpeṇa vañcito'sau balirnṛpaḥ
||17||छलार्थञ्च यदा विष्णुर्वामनोऽभूञ्चगत्प्रभुः ।
येन वामनरूपेण वञ्चितोऽसौ बलिर्नृपः
vihartā śatayajñasya vedājñāparipālakaḥ |
dharmiṣṭho dānaśīlaśca satyavādī jitendriyaḥ
||18||विहर्ता शतयज्ञस्य वेदाज्ञापरिपालकः ।
धर्मिष्ठो दानशीलश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः
sthānātprabhraṃśito'kasmādviṣṇunā prabhaviṣṇunā |
jitaṃ kena tayoḥ kṛṣṇa balinā vāmanena vā
||19||स्थानात्प्रभ्रंशितोऽकस्माद्विष्णुना प्रभविष्णुना ।
जितं केन तयोः कृष्ण बलिना वामनेन वा
chalakarmavidā cāyaṃ sandeho'tra mahānmama |
vañcayitvā vañcitena satyaṃ vada dvijottama
||20||छलकर्मविदा चायं सन्देहोऽत्र महान्मम ।
वञ्चयित्वा वञ्चितेन सत्यं वद द्विजोत्तम
purāṇakartā tvamasi dharmajñaśca mahāmatiḥ |
vyāsa uvāca |
jitaṃ vai balinā rājan dattā yena ca medinī
||21||पुराणकर्ता त्वमसि धर्मज्ञश्च महामतिः ।
व्यास उवाच ।
जितं वै बलिना राजन् दत्ता येन च मेदिनी
trivikramo'pi nāmnā yaḥ prathito vāmano'bhavat |
chalanārthamidaṃ rājanvāmanatvaṃ narādhipa
||22||त्रिविक्रमोऽपि नाम्ना यः प्रथितो वामनोऽभवत् ।
छलनार्थमिदं राजन्वामनत्वं नराधिप
samprāptaṃ hariṇā bhūyo dvārapālatvameva ca |
satyādanyatarannāsti mūlaṃ dharmasya pārthiva
||23||सम्प्राप्तं हरिणा भूयो द्वारपालत्वमेव च ।
सत्यादन्यतरन्नास्ति मूलं धर्मस्य पार्थिव
duḥsādhyaṃ dehināṃ rājansatyaṃ sarvātmanā kila |
māyā balavatī bhūpa triguṇā bahurūpiṇī
||24||दुःसाध्यं देहिनां राजन्सत्यं सर्वात्मना किल ।
माया बलवती भूप त्रिगुणा बहुरूपिणी
yayedaṃ nirmitaṃ viśvaṃ guṇaiḥ śabalitaṃ tribhiḥ |
tasmācchalavatā satyaṃ kuto'viddhaṃ bhavennṛpa
||25||ययेदं निर्मितं विश्वं गुणैः शबलितं त्रिभिः ।
तस्माच्छलवता सत्यं कुतोऽविद्धं भवेन्नृप
miśreṇa janitā caiva sthitireṣā sanātanī |
vaikhānasāśca munayo niḥsaṅgā niṣpratigrahāḥ
||26||मिश्रेण जनिता चैव स्थितिरेषा सनातनी ।
वैखानसाश्च मुनयो निःसङ्गा निष्प्रतिग्रहाः
satyayuktā bhavantyatra vītarāgā gataspṛhāḥ |
dṛṣṭāntadarśanārthāya nirmitāste ca tādṛśāḥ
||27||सत्ययुक्ता भवन्त्यत्र वीतरागा गतस्पृहाः ।
दृष्टान्तदर्शनार्थाय निर्मितास्ते च तादृशाः
anyatsarvaṃ śabalitaṃ guṇairebhistribhinṛpa |
naikaṃ vākyaṃ purāṇeṣu vedeṣu nṛpasattama
||28||अन्यत्सर्वं शबलितं गुणैरेभिस्त्रिभिनृप ।
नैकं वाक्यं पुराणेषु वेदेषु नृपसत्तम
dharmaśāstreṣu cāṅgeṣu saguṇai raciteṣviha |
saguṇaḥ saguṇaṃ kuryānnirguṇo na karoti vai
||29||धर्मशास्त्रेषु चाङ्गेषु सगुणै रचितेष्विह ।
सगुणः सगुणं कुर्यान्निर्गुणो न करोति वै
guṇāste miśritāḥ sarve na pṛthagbhāvasaṅgatāḥ |
nirvyalīke sthire dharme matiḥ kasyāpi na sthirā
||30||गुणास्ते मिश्रिताः सर्वे न पृथग्भावसङ्गताः ।
निर्व्यलीके स्थिरे धर्मे मतिः कस्यापि न स्थिरा
bhavodbhave mahārāja māyayā mohitasya vai |
indriyāṇi pramāthīni tadāsaktaṃ manastathā
||31||भवोद्भवे महाराज मायया मोहितस्य वै ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि तदासक्तं मनस्तथा
karoti vividhānbhāvānguṇaistaiḥ prerito bhṛśam |
brahmādistambaparyantāḥ prāṇinaḥ sthirajaṅgamāḥ
||32||करोति विविधान्भावान्गुणैस्तैः प्रेरितो भृशम् ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः
sarve māyāvaśā rājan sānukrīḍati tairiha |
sarvānvai mohayatyeṣā vikurvatyaniśaṃ jagat
||33||सर्वे मायावशा राजन् सानुक्रीडति तैरिह ।
सर्वान्वै मोहयत्येषा विकुर्वत्यनिशं जगत्
asatyo jāyate rājankāryavānprathamaṃ naraḥ |
indriyārthāṃścintayāno na prāpnoti yadā naraḥ
||34||असत्यो जायते राजन्कार्यवान्प्रथमं नरः ।
इन्द्रियार्थांश्चिन्तयानो न प्राप्नोति यदा नरः
tadarthaṃ chalamādatte chalātpāpe pravartate |
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca vairiṇo balavattarāḥ
||35||तदर्थं छलमादत्ते छलात्पापे प्रवर्तते ।
कामः क्रोधश्च लोभश्च वैरिणो बलवत्तराः
kṛtākṛtaṃ na jānanti prāṇinastadvaśaṃ gatāḥ |
vibhave satyahaṅkāraḥ prabalaḥ prabhavatyapi
||36||कृताकृतं न जानन्ति प्राणिनस्तद्वशं गताः ।
विभवे सत्यहङ्कारः प्रबलः प्रभवत्यपि
ahaṅkārādbhavenmoho mohānmaraṇameva ca |
saṅkalpā bahavastatra vikalpāḥ prabhavanti ca
||37||अहङ्काराद्भवेन्मोहो मोहान्मरणमेव च ।
सङ्कल्पा बहवस्तत्र विकल्पाः प्रभवन्ति च
īrṣyāsūyā tathā dveṣaḥ prādurbhavati cetasi |
āśā tṛṣṇā tathā dainyaṃ dambho'dharmamatistathā
||38||ईर्ष्यासूया तथा द्वेषः प्रादुर्भवति चेतसि ।
आशा तृष्णा तथा दैन्यं दम्भोऽधर्ममतिस्तथा
prāṇināṃ prabhavantyete bhāvā mohasamudbhavāḥ |
yajñadānāni tīrthāni vratāni niyamāstathā
||39||प्राणिनां प्रभवन्त्येते भावा मोहसमुद्भवाः ।
यज्ञदानानि तीर्थानि व्रतानि नियमास्तथा
ahaṅkārābhibhūtastu karoti puruṣo'nvaham |
ahaṃbhāvakṛtaṃ sarvaṃ prabhavedvai na śaucavat
||40||अहङ्काराभिभूतस्तु करोति पुरुषोऽन्वहम् ।
अहंभावकृतं सर्वं प्रभवेद्वै न शौचवत्
rāgalobhātkṛtaṃ karma sarvāṅgaṃ śuddhivarjitam |
prathamaṃ dravyaśuddhiśca draṣṭavyā vibudhaiḥ kila
||41||रागलोभात्कृतं कर्म सर्वाङ्गं शुद्धिवर्जितम् ।
प्रथमं द्रव्यशुद्धिश्च द्रष्टव्या विबुधैः किल
adroheṇārjitaṃ dravyaṃ praśastaṃ dharmakarmaṇi |
drohārjitena dravyeṇa yatkaroti śubhaṃ naraḥ
||42||अद्रोहेणार्जितं द्रव्यं प्रशस्तं धर्मकर्मणि ।
द्रोहार्जितेन द्रव्येण यत्करोति शुभं नरः
viparītaṃ bhavettattu phalakāle nṛpottama |
mano'tinirmalaṃ yasya sa samyakphalabhāgbhavet
||43||विपरीतं भवेत्तत्तु फलकाले नृपोत्तम ।
मनोऽतिनिर्मलं यस्य स सम्यक्फलभाग्भवेत्
tasminvikārayukte tu na yathārthaphalaṃ labhet |
kartāraḥ karmaṇāṃ sarve ācāryaṛtvijādayaḥ
||44||तस्मिन्विकारयुक्ते तु न यथार्थफलं लभेत् ।
कर्तारः कर्मणां सर्वे आचार्यऋत्विजादयः
syuste viśuddhamanasastadā pūrṇaṃ bhavetphalam |
deśakālakriyādravyakartṝṇāṃ śuddhatā yadi
||45||स्युस्ते विशुद्धमनसस्तदा पूर्णं भवेत्फलम् ।
देशकालक्रियाद्रव्यकर्तॄणां शुद्धता यदि
mantrāṇāṃ ca tadā pūrṇaṃ karmaṇāṃ phalamaśnute |
śatrūṇāṃ nāśamuddiśya svavṛddhiṃ paramāṃ tathā
||46||मन्त्राणां च तदा पूर्णं कर्मणां फलमश्नुते ।
शत्रूणां नाशमुद्दिश्य स्ववृद्धिं परमां तथा
karoti sukṛtaṃ tadvadviparītaṃ bhavetkila |
svārthāsaktaḥ pumānnityaṃ na jānāti śubhāśubham
||47||करोति सुकृतं तद्वद्विपरीतं भवेत्किल ।
स्वार्थासक्तः पुमान्नित्यं न जानाति शुभाशुभम्
daivādhīnaḥ sadā kuryātpāpameva na satkṛtam |
prājāpatyāḥ surāḥ sarve hyasurāśca tadudbhavāḥ
||48||दैवाधीनः सदा कुर्यात्पापमेव न सत्कृतम् ।
प्राजापत्याः सुराः सर्वे ह्यसुराश्च तदुद्भवाः
sarve te svārthaniratāḥ parasparavirodhinaḥ |
sattvodbhavāḥ surāḥ sarve'pyuktā vedeṣu mānuṣāḥ
||49||सर्वे ते स्वार्थनिरताः परस्परविरोधिनः ।
सत्त्वोद्भवाः सुराः सर्वेऽप्युक्ता वेदेषु मानुषाः
rajodbhavāstāmasāstu tiryaṃcaḥ parikīrtitāḥ |
sattvodbhavānāṃ tairvairaṃ parasparamanāratam
||50||रजोद्भवास्तामसास्तु तिर्यंचः परिकीर्तिताः ।
सत्त्वोद्भवानां तैर्वैरं परस्परमनारतम्
tiraścāmatra kiṃ citraṃ jātivairasamudbhave |
sadā drohaparā devāstapovighnakarāstathā
||51||तिरश्चामत्र किं चित्रं जातिवैरसमुद्भवे ।
सदा द्रोहपरा देवास्तपोविघ्नकरास्तथा
asantuṣṭā dveṣaparāḥ parasparavirodhinaḥ |
ahaṅkārasamudbhūtaḥ saṃsāro'yaṃ yato nṛpa
||52||असन्तुष्टा द्वेषपराः परस्परविरोधिनः ।
अहङ्कारसमुद्भूतः संसारोऽयं यतो नृप
rāgadveṣavihīnastu sa kathaṃ jāyate nṛpa
||53||रागद्वेषविहीनस्तु स कथं जायते नृप
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe adhamajagataḥ sthitivarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||