kaṃsaṃ prati yogamāyāvākyam
vyāsa uvāca
hateṣu ṣaṭsu putreṣu devakyā augraseninā |
saptame patite garbhe vacanānnāradasya ca
||1||हतेषु षट्सु पुत्रेषु देवक्या औग्रसेनिना ।
सप्तमे पतिते गर्भे वचनान्नारदस्य च
aṣṭamasya ca garbhasya rakṣaṇārthamatandritaḥ |
prayatnamakarodrājā maraṇaṃ svaṃ vicintayan
||2||अष्टमस्य च गर्भस्य रक्षणार्थमतन्द्रितः ।
प्रयत्नमकरोद्राजा मरणं स्वं विचिन्तयन्
samaye devakīgarbhe praveśamakaroddhariḥ |
aṃśena vasudeve tu samāgatya yathākramam
||3||समये देवकीगर्भे प्रवेशमकरोद्धरिः ।
अंशेन वसुदेवे तु समागत्य यथाक्रमम्
tadeyaṃ yogamāyā ca yaśodāyāṃ yathecchayā |
praveśamakaroddevī devakāryārthasiddhaye
||4||तदेयं योगमाया च यशोदायां यथेच्छया ।
प्रवेशमकरोद्देवी देवकार्यार्थसिद्धये
rohiṇyāstanayo rāmo gokule samajāyata |
yataḥ kaṃsabhayodvignā saṃsthitā sā ca kāminī
||5||रोहिण्यास्तनयो रामो गोकुले समजायत ।
यतः कंसभयोद्विग्ना संस्थिता सा च कामिनी
kārāgāre tataḥ kaṃso devakīṃ devasaṃstutām |
sthāpayāmāsa rakṣārthaṃ sevakānsamakalpayat
||6||कारागारे ततः कंसो देवकीं देवसंस्तुताम् ।
स्थापयामास रक्षार्थं सेवकान्समकल्पयत्
vasudevastu kāminyāḥ prematantuniyantritaḥ |
putrotpattiṃ ca sañcintya praviṣṭaḥ saha bhāryayā
||7||वसुदेवस्तु कामिन्याः प्रेमतन्तुनियन्त्रितः ।
पुत्रोत्पत्तिं च सञ्चिन्त्य प्रविष्टः सह भार्यया
devakīgarbhago viṣṇurdevakāryārthasiddhaye |
saṃstuto'marasaṅghaiśca vyavardhata yathākramam
||8||देवकीगर्भगो विष्णुर्देवकार्यार्थसिद्धये ।
संस्तुतोऽमरसङ्घैश्च व्यवर्धत यथाक्रमम्
sañjāte daśame tatra māse'tha śrāvaṇe śubhe |
prājāpatyarkṣasaṃyukte kṛṣṇapakṣe'ṣṭamīdine
||9||सञ्जाते दशमे तत्र मासेऽथ श्रावणे शुभे ।
प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ते कृष्णपक्षेऽष्टमीदिने
kaṃsastu dānavānsarvānuvāca bhayavihvalaḥ |
rakṣaṇīyā bhavadbhiśca devakī garbhamandire
||10||कंसस्तु दानवान्सर्वानुवाच भयविह्वलः ।
रक्षणीया भवद्भिश्च देवकी गर्भमन्दिरे
aṣṭamo devakīgarbhaḥ śatrurme prabhaviṣyati |
rakṣaṇīyaḥ prayatnena mṛtyurūpaḥ sa bālakaḥ
||11||अष्टमो देवकीगर्भः शत्रुर्मे प्रभविष्यति ।
रक्षणीयः प्रयत्नेन मृत्युरूपः स बालकः
hatvainaṃ bālakaṃ daityāḥ sukhaṃ svapsyāmi mandire |
nivṛttivarjite duḥkhe nāśite cāṣṭame sute
||12||हत्वैनं बालकं दैत्याः सुखं स्वप्स्यामि मन्दिरे ।
निवृत्तिवर्जिते दुःखे नाशिते चाष्टमे सुते
khaḍgaprāsadharāḥ sarve tiṣṭhantu dhṛtakārmukāḥ |
nidrātandrāvihīnāśca sarvatra nihitekṣaṇāḥ
||13||खड्गप्रासधराः सर्वे तिष्ठन्तु धृतकार्मुकाः ।
निद्रातन्द्राविहीनाश्च सर्वत्र निहितेक्षणाः
vyāsa uvāca
ityādiśyāsuragaṇān kṛśo'tibhayavihvalaḥ |
mandiraṃ svaṃ jagāmāśu na lebhe dānavaḥ sukham
||14||इत्यादिश्यासुरगणान् कृशोऽतिभयविह्वलः ।
मन्दिरं स्वं जगामाशु न लेभे दानवः सुखम्
niśīthe devakī tatra vasudevamuvāca ha |
kiṃ karomi mahārāja prasavāvasaro mama
||15||निशीथे देवकी तत्र वसुदेवमुवाच ह ।
किं करोमि महाराज प्रसवावसरो मम
bahavo rakṣapālāśca tiṣṭhantyatra bhayānakāḥ |
nandapatnyā mayā sārdhaṃ kṛto'sti samayaḥ purā
||16||बहवो रक्षपालाश्च तिष्ठन्त्यत्र भयानकाः ।
नन्दपत्न्या मया सार्धं कृतोऽस्ति समयः पुरा
preṣitavyastvayā putro mandire mama mānini |
pālayiṣyāmyahaṃ tatra tavātimanasā kila
||17||प्रेषितव्यस्त्वया पुत्रो मन्दिरे मम मानिनि ।
पालयिष्याम्यहं तत्र तवातिमनसा किल
apatyaṃ te pradāsyāmi kaṃsasya pratyayāya vai |
kiṃ kartavyaṃ prabho cātra viṣame samupasthite
||18||अपत्यं ते प्रदास्यामि कंसस्य प्रत्ययाय वै ।
किं कर्तव्यं प्रभो चात्र विषमे समुपस्थिते
vyatyayaḥ santateḥ śaure kathaṃ kartuṃ kṣamo bhaveḥ |
dūre tiṣṭhasva kāntādya lajjā me'tiduratyayā
||19||व्यत्ययः सन्ततेः शौरे कथं कर्तुं क्षमो भवेः ।
दूरे तिष्ठस्व कान्ताद्य लज्जा मेऽतिदुरत्यया
parāvṛtya mukhaṃ svāminnanyathā kiṃ karomyaham |
ityuktvā taṃ mahābhāgaṃ devakī devasammatam
||20||परावृत्य मुखं स्वामिन्नन्यथा किं करोम्यहम् ।
इत्युक्त्वा तं महाभागं देवकी देवसम्मतम्
bālakaṃ suṣuve tatra niśīthe paramādbhutam |
taṃ dṛṣṭvā vismayaṃ prāpa devakī bālakaṃ śubham
||21||बालकं सुषुवे तत्र निशीथे परमाद्भुतम् ।
तं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप देवकी बालकं शुभम्
patiṃ prāha mahābhāgā harṣotkullakalevarā |
paśya putramukhaṃ kānta durlabhaṃ hi tava prabho
||22||पतिं प्राह महाभागा हर्षोत्कुल्लकलेवरा ।
पश्य पुत्रमुखं कान्त दुर्लभं हि तव प्रभो
adyainaṃ kālarūpo'sau ghātayiṣyati bhrātṛjaḥ |
vasudevastathetyuktvā tamādāya kare sutam
||23||अद्यैनं कालरूपोऽसौ घातयिष्यति भ्रातृजः ।
वसुदेवस्तथेत्युक्त्वा तमादाय करे सुतम्
apaśyaccānanaṃ tasya sutasyādbhutakarmaṇaḥ |
vīkṣya putramukhaṃ śauriścintāviṣṭo babhūva ha
||24||अपश्यच्चाननं तस्य सुतस्याद्भुतकर्मणः ।
वीक्ष्य पुत्रमुखं शौरिश्चिन्ताविष्टो बभूव ह
kiṃ karomi kathaṃ na syādduḥkhamasya kṛte mama |
evaṃ cintāture tasminvāguvācāśarīriṇī
||25||किं करोमि कथं न स्याद्दुःखमस्य कृते मम ।
एवं चिन्तातुरे तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी
vasudevaṃ samābhāṣya gagane viśadākṣarā |
vasudeva gṛhītvainaṃ gokulaṃ naya satvaraḥ
||26||वसुदेवं समाभाष्य गगने विशदाक्षरा ।
वसुदेव गृहीत्वैनं गोकुलं नय सत्वरः
rakṣapālāstathā sarve mayā nidrāvimohitāḥ |
vivṛtāni kṛtānyaṣṭa kapāṭāni ca śṛṅkhalāḥ
||27||रक्षपालास्तथा सर्वे मया निद्राविमोहिताः ।
विवृतानि कृतान्यष्ट कपाटानि च शृङ्खलाः
muktvainaṃ nandagehe tvaṃ yogamāyāṃ samānaya |
śrutvaivaṃ vasudevastu tasminkārāgṛhe gataḥ
||28||मुक्त्वैनं नन्दगेहे त्वं योगमायां समानय ।
श्रुत्वैवं वसुदेवस्तु तस्मिन्कारागृहे गतः
vivṛtaṃ dvāramālokya babhūva tarasā nṛpa |
tamādāya yayāvāśu dvārapālairalakṣitaḥ
||29||विवृतं द्वारमालोक्य बभूव तरसा नृप ।
तमादाय ययावाशु द्वारपालैरलक्षितः
kālindītaṭamāsādya pūraṃ dṛṣṭvā suniścitam |
tadaiva kaṭidaghnī sā babhūvāśu saridvarā
||30||कालिन्दीतटमासाद्य पूरं दृष्ट्वा सुनिश्चितम् ।
तदैव कटिदघ्नी सा बभूवाशु सरिद्वरा
yogamāyāprabhāveṇa tatārānakadundubhiḥ |
gatvā tu gokulaṃ śaurirniśīthe nirjane pathi
||31||योगमायाप्रभावेण ततारानकदुन्दुभिः ।
गत्वा तु गोकुलं शौरिर्निशीथे निर्जने पथि
nandadvāre sthitaḥ paśyanvibhūtiṃ paśusaṃjñitām |
tadaiva tatra sañjātā yaśodā garbhasambhavā
||32||नन्दद्वारे स्थितः पश्यन्विभूतिं पशुसंज्ञिताम् ।
तदैव तत्र सञ्जाता यशोदा गर्भसम्भवा
yogamāyāṃśajā devī triguṇā divyarūpiṇī |
jātāṃ tāṃ bālikāṃ divyāṃ gṛhītvā karapaṅkaje
||33||योगमायांशजा देवी त्रिगुणा दिव्यरूपिणी ।
जातां तां बालिकां दिव्यां गृहीत्वा करपङ्कजे
tatrāgatya dadau devī sairandhrīrūpadhāriṇī |
vasudevaḥ sutaṃ dattvā sairandhrīkarapaṅkaje
||34||तत्रागत्य ददौ देवी सैरन्ध्रीरूपधारिणी ।
वसुदेवः सुतं दत्त्वा सैरन्ध्रीकरपङ्कजे
tāmādāya yayau śīghraṃ bālikāṃ muditāśayaḥ |
kārāgāre tato gatvā devakyāḥ śayane sutām
||35||तामादाय ययौ शीघ्रं बालिकां मुदिताशयः ।
कारागारे ततो गत्वा देवक्याः शयने सुताम्
niḥkṣipya saṃsthitaḥ pārśve cintāviṣṭo bhayāturaḥ |
ruroda susvaraṃ kanyā tadaivāgatasaṃjñakāḥ
||36||निःक्षिप्य संस्थितः पार्श्वे चिन्ताविष्टो भयातुरः ।
रुरोद सुस्वरं कन्या तदैवागतसंज्ञकाः
uttasthuḥ sevakā rājñaḥ śrutvā tadruditaṃ niśi |
tamūcurbhūpatiṃ gatvā tvaritāste'tivihvalāḥ
||37||उत्तस्थुः सेवका राज्ञः श्रुत्वा तद्रुदितं निशि ।
तमूचुर्भूपतिं गत्वा त्वरितास्तेऽतिविह्वलाः
devakyāśca suto jātaḥ śīghramehi mahāmate |
tadākarṇya vacasteṣāṃ śīghraṃ bhojapatiryayau
||38||देवक्याश्च सुतो जातः शीघ्रमेहि महामते ।
तदाकर्ण्य वचस्तेषां शीघ्रं भोजपतिर्ययौ
prāvṛtaṃ dvāramālokya vasudevamathāhvayat |
kaṃsa uvāca |
sutamānaya devakyā vasudeva mahāmate
||39||प्रावृतं द्वारमालोक्य वसुदेवमथाह्वयत् ।
कंस उवाच ।
सुतमानय देवक्या वसुदेव महामते
mṛtyurme cāṣṭamo garbhastannihanmi ripuṃ harim |
vyāsa uvāca |
śrutvā kaṃsavacaḥ śaurirbhayatrastavilocanaḥ
||40||मृत्युर्मे चाष्टमो गर्भस्तन्निहन्मि रिपुं हरिम् ।
व्यास उवाच ।
श्रुत्वा कंसवचः शौरिर्भयत्रस्तविलोचनः
tāmādāya sutāṃ pāṇau dadau cāśu rudanniva |
dṛṣṭvātha dārikāṃ rājā vismayaṃ paramaṃ gataḥ
||41||तामादाय सुतां पाणौ ददौ चाशु रुदन्निव ।
दृष्ट्वाथ दारिकां राजा विस्मयं परमं गतः
devavāṇī vṛthā jātā nāradasya ca bhāṣitam |
vasudevaḥ kathaṃ kuryādanṛtaṃ saṅkaṭe sthitaḥ
||42||देववाणी वृथा जाता नारदस्य च भाषितम् ।
वसुदेवः कथं कुर्यादनृतं सङ्कटे स्थितः
rakṣapālāśca me sarve sāvadhānā na saṃśayaḥ |
kuto'tra kanyakā kāmaṃ kva gataḥ sa sutaḥ kila
||43||रक्षपालाश्च मे सर्वे सावधाना न संशयः ।
कुतोऽत्र कन्यका कामं क्व गतः स सुतः किल
sandeho'tra na kartavyaḥ kālasya viṣamā gatiḥ |
iti sañcintya tāṃ bālāṃ gṛhītvā pādayoḥ khalaḥ
||44||सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः कालस्य विषमा गतिः ।
इति सञ्चिन्त्य तां बालां गृहीत्वा पादयोः खलः
pothayāmāsa pāṣāṇe nirghṛṇaḥ kulapāṃsanaḥ |
sā karānniḥsṛtā bālā yayāvākāśamaṇḍalam
||45||पोथयामास पाषाणे निर्घृणः कुलपांसनः ।
सा करान्निःसृता बाला ययावाकाशमण्डलम्
divyarūpā tadā bhūtvā tamuvāca mṛdusvanā |
kiṃ mayā hatayā pāpa jātaste balavān ripuḥ
||46||दिव्यरूपा तदा भूत्वा तमुवाच मृदुस्वना ।
किं मया हतया पाप जातस्ते बलवान् रिपुः
haniṣyati durārādhyaḥ sarvathā tvāṃ narādhamam |
ityuktvā sā gatā kanyā gaganaṃ kāmagā śivā
||47||हनिष्यति दुराराध्यः सर्वथा त्वां नराधमम् ।
इत्युक्त्वा सा गता कन्या गगनं कामगा शिवा
kaṃsastu vismayāviṣṭo gato nijagṛhaṃ tadā |
ānāyya dānavānsarvānidaṃ vacanamabravīt
||48||कंसस्तु विस्मयाविष्टो गतो निजगृहं तदा ।
आनाय्य दानवान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत्
bakadhenukavatsādīnkrodhāviṣṭo bhayāturaḥ |
gacchantu dānavāḥ sarve mama kāryārthasiddhaye
||49||बकधेनुकवत्सादीन्क्रोधाविष्टो भयातुरः ।
गच्छन्तु दानवाः सर्वे मम कार्यार्थसिद्धये
jātamātrāśca hantavyā bālakā yatra kutracit |
pūtanaiṣā vrajatvadya bālaghnī nandagokulam
||50||जातमात्राश्च हन्तव्या बालका यत्र कुत्रचित् ।
पूतनैषा व्रजत्वद्य बालघ्नी नन्दगोकुलम्
jātamātrānvinighnantī śiśūṃstatra mamājñayā |
dhenuko vatsakaḥ keśī pralambo baka eva ca
||51||जातमात्रान्विनिघ्नन्ती शिशूंस्तत्र ममाज्ञया ।
धेनुको वत्सकः केशी प्रलम्बो बक एव च
sarve tiṣṭhantu tatraiva mama kāryacikīrṣayā |
ityājñāpyāsurānkaṃso yayau nijagṛhaṃ khalaḥ
||52||सर्वे तिष्ठन्तु तत्रैव मम कार्यचिकीर्षया ।
इत्याज्ञाप्यासुरान्कंसो ययौ निजगृहं खलः
cintāviṣṭo'tidīnātmā cintayitvaiva taṃ punaḥ
||53||चिन्ताविष्टोऽतिदीनात्मा चिन्तयित्वैव तं पुनः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe kaṃsaṃ prati yogamāyāvākyaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||