kaṃsena devakīprathamaputravadhavarṇanam
vyāsa uvāca
atha kāle tu samprāpte devakī devarūpiṇī |
garbhaṃ dadhāra vidhivadvasudevena saṅgatā
||1||अथ काले तु सम्प्राप्ते देवकी देवरूपिणी ।
गर्भं दधार विधिवद्वसुदेवेन सङ्गता
pūrṇe'tha daśame māse suṣuve sutamuttamam |
rūpāvayavasampannaṃ devakī prathamaṃ yadā
||2||पूर्णेऽथ दशमे मासे सुषुवे सुतमुत्तमम् ।
रूपावयवसम्पन्नं देवकी प्रथमं यदा
tadā''ha vasudevastāṃ satyavākyānumoditaḥ |
bhāvitvācca mahābhāgo devakīṃ devamātaram
||3||तदाऽऽह वसुदेवस्तां सत्यवाक्यानुमोदितः ।
भावित्वाच्च महाभागो देवकीं देवमातरम्
varoru samayaṃ me tvaṃ jānāsi svasutārpaṇe |
mocitā tvaṃ mahābhāge śapathena mayā tadā
||4||वरोरु समयं मे त्वं जानासि स्वसुतार्पणे ।
मोचिता त्वं महाभागे शपथेन मया तदा
imaṃ putraṃ sukeśānte dāsyāmi bhrātṛsūnave |
(khale kaṃse vināśārthaṃ daive kiṃ vā kariṣyasi |
) |
vicitrakarmaṇāṃ pāko durjñeyo hyakṛtātmabhiḥ
||5||इमं पुत्रं सुकेशान्ते दास्यामि भ्रातृसूनवे ।
(खले कंसे विनाशार्थं दैवे किं वा करिष्यसि ।
) ।
विचित्रकर्मणां पाको दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः
sarveṣāṃ kila jīvānāṃ kālapāśānuvartinām |
bhoktavyaṃ svakṛtaṃ karma śubha vā yadi vāśubham
||6||सर्वेषां किल जीवानां कालपाशानुवर्तिनाम् ।
भोक्तव्यं स्वकृतं कर्म शुभ वा यदि वाशुभम्
prārabdhaṃ sarvathaivātra jīvasya vidhinirmitam |
devakyuvāca |
svāmin pūrvaṃ kṛtaṃ karma bhoktavyaṃ sarvathā nṛbhiḥ
||7||प्रारब्धं सर्वथैवात्र जीवस्य विधिनिर्मितम् ।
देवक्युवाच ।
स्वामिन् पूर्वं कृतं कर्म भोक्तव्यं सर्वथा नृभिः
tīrthaistapobhirdānairvā kiṃ na yāti kṣayaṃ hi tat |
likhito dharmaśāstreṣu prāyaścittavidhirnṛpa
||8||तीर्थैस्तपोभिर्दानैर्वा किं न याति क्षयं हि तत् ।
लिखितो धर्मशास्त्रेषु प्रायश्चित्तविधिर्नृप
pūrvārjitānāṃ pāpānāṃ vināśāya mahātmabhiḥ |
brahmahā hemahārī ca surāpo gurutalpagaḥ
||9||पूर्वार्जितानां पापानां विनाशाय महात्मभिः ।
ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः
dvādaśābdavrate cīrṇe śuddhiṃ yāti yatastataḥ |
manvādibhiryathoddiṣṭaṃ prāyaścittaṃ vidhānataḥ
||10||द्वादशाब्दव्रते चीर्णे शुद्धिं याति यतस्ततः ।
मन्वादिभिर्यथोद्दिष्टं प्रायश्चित्तं विधानतः
tathā kṛtvā naraḥ pāpānmucyate vā na vānagha |
vigītavacanāste kiṃ munayastattvadarśinaḥ
||11||तथा कृत्वा नरः पापान्मुच्यते वा न वानघ ।
विगीतवचनास्ते किं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः
yājñavalkyādayaḥ sarve dharmaśāstrapravartakāḥ |
bhavitavyaṃ bhavatyeva yadyevaṃ niścayaḥ prabho
||12||याज्ञवल्क्यादयः सर्वे धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः ।
भवितव्यं भवत्येव यद्येवं निश्चयः प्रभो
āyurvedaḥ sa mithyaiva mantravādāstathākhilāḥ |
udyamastu vṛthā sarvamevaṃ ceddaivanirmitam
||13||आयुर्वेदः स मिथ्यैव मन्त्रवादास्तथाखिलाः ।
उद्यमस्तु वृथा सर्वमेवं चेद्दैवनिर्मितम्
bhavitavyaṃ bhavatyeva pravṛttistu nirarthikā |
agniṣṭomādikaṃ vyarthaṃ niyataṃ svargasādhanam
||14||भवितव्यं भवत्येव प्रवृत्तिस्तु निरर्थिका ।
अग्निष्टोमादिकं व्यर्थं नियतं स्वर्गसाधनम्
yadā tadā pramāṇaṃ hi vṛthaiva paribhāṣitam |
vitathe tatpramāṇe tu dharmocchedaḥ kuto na hi
||15||यदा तदा प्रमाणं हि वृथैव परिभाषितम् ।
वितथे तत्प्रमाणे तु धर्मोच्छेदः कुतो न हि
udyame ca kṛte siddhiḥ pratyakṣeṇaiva sādhyate |
tasmādatra prakartavyaḥ prapañcaścittakalpitaḥ
||16||उद्यमे च कृते सिद्धिः प्रत्यक्षेणैव साध्यते ।
तस्मादत्र प्रकर्तव्यः प्रपञ्चश्चित्तकल्पितः
yathāyaṃ bālakaḥ kṣemaṃ prāpnoti mama putrakaḥ |
mithyā yadi prakartavyaṃ vacanaṃ śubhamicchatā
||17||यथायं बालकः क्षेमं प्राप्नोति मम पुत्रकः ।
मिथ्या यदि प्रकर्तव्यं वचनं शुभमिच्छता
na tatra dūṣaṇaṃ kiñcitpavadanti manīṣiṇaḥ |
vasudeva uvāca |
niśāmaya mahābhāge satyametad bravīmi te
||18||न तत्र दूषणं किञ्चित्पवदन्ति मनीषिणः ।
वसुदेव उवाच ।
निशामय महाभागे सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
udyamaḥ khalu kartavyaḥ phalaṃ daivavaśānugam |
trividhānīha karmāṇi saṃsāre'tra purāvidaḥ
||19||उद्यमः खलु कर्तव्यः फलं दैववशानुगम् ।
त्रिविधानीह कर्माणि संसारेऽत्र पुराविदः
pravadantīha jīvānāṃ purāṇeṣvāgameṣu ca |
sañcitāni ca jīrṇāni prārabdhāni sumadhyame
||20||प्रवदन्तीह जीवानां पुराणेष्वागमेषु च ।
सञ्चितानि च जीर्णानि प्रारब्धानि सुमध्यमे
vartamānāni vāmoru vividhānīha dehinām |
śubhāśubhāni karmāṇi bījabhūtāni yāni ca
||21||वर्तमानानि वामोरु विविधानीह देहिनाम् ।
शुभाशुभानि कर्माणि बीजभूतानि यानि च
bahujanmasamutthāni kāle tiṣṭhanti sarvathā |
pūrvadehaṃ parityajya jīvaḥ karmavaśānugaḥ
||22||बहुजन्मसमुत्थानि काले तिष्ठन्ति सर्वथा ।
पूर्वदेहं परित्यज्य जीवः कर्मवशानुगः
svargaṃ vā narakaṃ vāpi prāpnoti svakṛtena vai |
divyaṃ dehañca samprāpya yātanādehamarthajam
||23||स्वर्गं वा नरकं वापि प्राप्नोति स्वकृतेन वै ।
दिव्यं देहञ्च सम्प्राप्य यातनादेहमर्थजम्
bhunakti vividhān bhogānsvarge vā narake'thavā |
bhogānte ca yadotpatteḥ samayastasya jāyate
||24||भुनक्ति विविधान् भोगान्स्वर्गे वा नरकेऽथवा ।
भोगान्ते च यदोत्पत्तेः समयस्तस्य जायते
liṅgadehena sahitaṃ jāyate jīvasaṃjñitam |
tadaiva sañcitebhyaśca karmabhyaḥ karmabhiḥ punaḥ
||25||लिङ्गदेहेन सहितं जायते जीवसंज्ञितम् ।
तदैव सञ्चितेभ्यश्च कर्मभ्यः कर्मभिः पुनः
yojayatyeva taṃ kālaṃ karmāṇi prākkṛtāni ca |
dehenānena bhāvyāni śubhāni cāśubhāni ca
||26||योजयत्येव तं कालं कर्माणि प्राक्कृतानि च ।
देहेनानेन भाव्यानि शुभानि चाशुभानि च
prārabdhāni ca jīvena bhoktavyāni sulocane |
prāyaścittena naśyanti vartamānāni bhāmini
||27||प्रारब्धानि च जीवेन भोक्तव्यानि सुलोचने ।
प्रायश्चित्तेन नश्यन्ति वर्तमानानि भामिनि
sañcitāni tathaivāśu yathārthaṃ vihitena ca |
prārabdhakarmaṇāṃ bhogātsaṃkṣayo nānyathā bhavet
||28||सञ्चितानि तथैवाशु यथार्थं विहितेन च ।
प्रारब्धकर्मणां भोगात्संक्षयो नान्यथा भवेत्
tenāyaṃ te kumāro vai deyaḥ kaṃsāya sarvathā |
na mithyā vacanaṃ me'sti lokanindābhidūṣitam
||29||तेनायं ते कुमारो वै देयः कंसाय सर्वथा ।
न मिथ्या वचनं मेऽस्ति लोकनिन्दाभिदूषितम्
anitye'smiṃstu saṃsāre dharmasāre mahātmanām |
daivādhīnaṃ hi sarveṣāṃ maraṇaṃ jananaṃ tathā
||30||अनित्येऽस्मिंस्तु संसारे धर्मसारे महात्मनाम् ।
दैवाधीनं हि सर्वेषां मरणं जननं तथा
tasmācchoko na kartavyo dehinā hi nirarthakaḥ |
satyaṃ yasya gataṃ kānte vṛthā tasyaiva jīvitam
||31||तस्माच्छोको न कर्तव्यो देहिना हि निरर्थकः ।
सत्यं यस्य गतं कान्ते वृथा तस्यैव जीवितम्
ihaloko gato yasmātparalokaḥ kutastataḥ |
ato dehi sutaṃ subhru kaṃsāya pradadāmyaham
||32||इहलोको गतो यस्मात्परलोकः कुतस्ततः ।
अतो देहि सुतं सुभ्रु कंसाय प्रददाम्यहम्
satyasaṃstaraṇāddevi śubhamagre bhaviṣyati |
kartavyaṃ sukṛtaṃ pumbhiḥ sukhe duḥkhe sati priye
||33||सत्यसंस्तरणाद्देवि शुभमग्रे भविष्यति ।
कर्तव्यं सुकृतं पुम्भिः सुखे दुःखे सति प्रिये
(satyasaṃrakṣaṇāddevi śubhameva bhaviṣyati) |
vyāsa uvāca |
ityuktavati kānte sā devakī śokasaṃyutā |
dadau putraṃ prasūtaṃ ca vepamānā manasvinī
||34||(सत्यसंरक्षणाद्देवि शुभमेव भविष्यति) ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्तवति कान्ते सा देवकी शोकसंयुता ।
ददौ पुत्रं प्रसूतं च वेपमाना मनस्विनी
vasudevo'pi dharmātmā ādāya svasutaṃ śiśum |
jagāma kaṃsasadanaṃ mārge lokairabhiṣṭutaḥ
||35||वसुदेवोऽपि धर्मात्मा आदाय स्वसुतं शिशुम् ।
जगाम कंससदनं मार्गे लोकैरभिष्टुतः
lokā ūcuḥ
paśyantu vasudevaṃ bho lokā evaṃ manasvinam |
svavākyamanurudhyaiva bālamādāya yātyasau
||36||पश्यन्तु वसुदेवं भो लोका एवं मनस्विनम् ।
स्ववाक्यमनुरुध्यैव बालमादाय यात्यसौ
mṛtyave dātukāmo'dya satyavāganasūyakaḥ |
saphalaṃ jīvitaṃ cāsya dharmaṃ paśyantu cādbhutam
||37||मृत्यवे दातुकामोऽद्य सत्यवागनसूयकः ।
सफलं जीवितं चास्य धर्मं पश्यन्तु चाद्भुतम्
yaḥ putraṃ yāti kaṃsāya dātuṃ kālātmane'pi hi |
vyāsa uvāca |
iti saṃstūyamānastu prāptaḥ kaṃsālayaṃ nṛpa
||38||यः पुत्रं याति कंसाय दातुं कालात्मनेऽपि हि ।
व्यास उवाच ।
इति संस्तूयमानस्तु प्राप्तः कंसालयं नृप
dadāvasmai kumāraṃ taṃ jātamātramamānuṣam |
kaṃso'pi vismayaṃ prāpto dṛṣṭvā dhairyaṃ mahātmanaḥ
||39||ददावस्मै कुमारं तं जातमात्रममानुषम् ।
कंसोऽपि विस्मयं प्राप्तो दृष्ट्वा धैर्यं महात्मनः
gṛhītvā bālakaṃ prāha smitapūrvamidaṃ vacaḥ |
dhanyastvaṃ śūraputrādya jñātaḥ putrasamarpaṇāt
||40||गृहीत्वा बालकं प्राह स्मितपूर्वमिदं वचः ।
धन्यस्त्वं शूरपुत्राद्य ज्ञातः पुत्रसमर्पणात्
mama mṛtyurna cāyaṃ vai girā proktastu cāṣṭamaḥ |
na hantavyo mayā kāmaṃ bālo'yaṃ yātu te gaham
||41||मम मृत्युर्न चायं वै गिरा प्रोक्तस्तु चाष्टमः ।
न हन्तव्यो मया कामं बालोऽयं यातु ते गहम्
aṣṭamastu pradātavyastvayā putro mahāmate |
ityuktvā vasudevāya dadāvāśu khalaḥ śiśum
||42||अष्टमस्तु प्रदातव्यस्त्वया पुत्रो महामते ।
इत्युक्त्वा वसुदेवाय ददावाशु खलः शिशुम्
gacchatvayaṃ gṛhe bālaḥ kṣemaṃ vyāhṛtavānnṛpaḥ |
tamādāya tadā śaurirjagāma svagṛhaṃ mudā
||43||गच्छत्वयं गृहे बालः क्षेमं व्याहृतवान्नृपः ।
तमादाय तदा शौरिर्जगाम स्वगृहं मुदा
kaṃso'pi sacivānāha vṛthā kiṃ ghātaye śiśum |
aṣṭamāddevakīputrānmama mṛtyurudāhṛtaḥ
||44||कंसोऽपि सचिवानाह वृथा किं घातये शिशुम् ।
अष्टमाद्देवकीपुत्रान्मम मृत्युरुदाहृतः
ataḥ kiṃ prathamaṃ bālaṃ hatvā pāpaṃ karomyaham |
sādhusādhviti te'pyuktvā saṃsthitā mantrisattamāḥ
||45||अतः किं प्रथमं बालं हत्वा पापं करोम्यहम् ।
साधुसाध्विति तेऽप्युक्त्वा संस्थिता मन्त्रिसत्तमाः
visarjitāstu kaṃsena jagmuste svagṛhānprati |
gateṣu teṣu samprāpto nārado munisattamaḥ
||46||विसर्जितास्तु कंसेन जग्मुस्ते स्वगृहान्प्रति ।
गतेषु तेषु सम्प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः
abhyutthānārghyapādyādi cakārograsutastadā |
papraccha kuśalaṃ rājā tatrāgamanakāraṇam
||47||अभ्युत्थानार्घ्यपाद्यादि चकारोग्रसुतस्तदा ।
पप्रच्छ कुशलं राजा तत्रागमनकारणम्
nāradastaṃ tadovāca smitapūrvamidaṃ vacaḥ |
kaṃsa kaṃsa mahābhāga gato'haṃ hemaparvatam
||48||नारदस्तं तदोवाच स्मितपूर्वमिदं वचः ।
कंस कंस महाभाग गतोऽहं हेमपर्वतम्
tatra brahmādayo devā mantraṃ cakruḥ samāhitāḥ |
devakyāṃ vasudevasya bhāryāyāṃ surasattamaḥ
||49||तत्र ब्रह्मादयो देवा मन्त्रं चक्रुः समाहिताः ।
देवक्यां वसुदेवस्य भार्यायां सुरसत्तमः
vadhārthaṃ tava viṣṇuśca janma cātra kariṣyati |
tatkathaṃ na hataḥ putrastvayā nītiṃ vijānatā
||50||वधार्थं तव विष्णुश्च जन्म चात्र करिष्यति ।
तत्कथं न हतः पुत्रस्त्वया नीतिं विजानता
kaṃsa uvāca
aṣṭamaṃ ca haniṣye'haṃ mṛtyuṃ me devabhāṣitam |
nārada uvāca |
na jānāsi nṛpaśreṣṭha rājanītiṃ śubhāśubhā
||51||अष्टमं च हनिष्येऽहं मृत्युं मे देवभाषितम् ।
नारद उवाच ।
न जानासि नृपश्रेष्ठ राजनीतिं शुभाशुभा
māyābalaṃ ca devānāṃ na tvaṃ vetsi vadāmi kim |
ripuralpo'pi śūreṇa nopekṣyaḥ śubhamicchatā
||52||मायाबलं च देवानां न त्वं वेत्सि वदामि किम् ।
रिपुरल्पोऽपि शूरेण नोपेक्ष्यः शुभमिच्छता
sammelanakriyāyāṃ tu sarve te hyaṣṭamāḥ smṛtāḥ |
mūrkhastvamarisantyāgaḥ kṛto'yaṃ jānatā tvayā
||53||सम्मेलनक्रियायां तु सर्वे ते ह्यष्टमाः स्मृताः ।
मूर्खस्त्वमरिसन्त्यागः कृतोऽयं जानता त्वया
ityuktvāśu gataḥ śrīmānnārado devadarśanaḥ |
gate'tha nārade kaṃsaḥ samāhūyātha bālakam |
pāṣāṇe pothayāmāsa sukhaṃ prāpa ca mandadhīḥ
||54||इत्युक्त्वाशु गतः श्रीमान्नारदो देवदर्शनः ।
गतेऽथ नारदे कंसः समाहूयाथ बालकम् ।
पाषाणे पोथयामास सुखं प्राप च मन्दधीः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ kaṃsena devakīprathamaputravadhavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||