jayantyā śukrasahavāsavarṇanam
vyāsa uvāca
taṃ dṛṣṭvā tu vadhaṃ ghoraṃ cukrodha bhagavānbhṛguḥ |
vepamāno'tiduḥkhārtaḥ provāca madhusūdanam
||1||तं दृष्ट्वा तु वधं घोरं चुक्रोध भगवान्भृगुः ।
वेपमानोऽतिदुःखार्तः प्रोवाच मधुसूदनम्
bhṛguruvāca
akṛtyaṃ te kṛtaṃ viṣṇo jānanpāpaṃ mahāmate |
vadho'yaṃ viprajātāyā manasā kartumakṣamaḥ
||2||अकृत्यं ते कृतं विष्णो जानन्पापं महामते ।
वधोऽयं विप्रजाताया मनसा कर्तुमक्षमः
ākhyātastvaṃ sattvaguṇaḥ smṛto brahmā ca rājasaḥ |
tathāsau tāmasaḥ śambhurviparītaṃ kathaṃ smṛtam
||3||आख्यातस्त्वं सत्त्वगुणः स्मृतो ब्रह्मा च राजसः ।
तथासौ तामसः शम्भुर्विपरीतं कथं स्मृतम्
tāmasastvaṃ kathaṃ jātaḥ kṛtaṃ karmātininditam |
avadhyā strī tvayā viṣṇo hatā kasmānnirāgasā
||4||तामसस्त्वं कथं जातः कृतं कर्मातिनिन्दितम् ।
अवध्या स्त्री त्वया विष्णो हता कस्मान्निरागसा
śapāmi tvāṃ durācāraṃ kimanyatprakaromi te |
vidhuro'haṃ kṛtaḥ pāpa tvayāhaṃ śakrakāraṇāt
||5||शपामि त्वां दुराचारं किमन्यत्प्रकरोमि ते ।
विधुरोऽहं कृतः पाप त्वयाहं शक्रकारणात्
na śape'haṃ tathā śakraṃ śape tvāṃ madhusūdana |
sadā chalaparo'si tvaṃ kīṭayonirdurāśayaḥ
||6||न शपेऽहं तथा शक्रं शपे त्वां मधुसूदन ।
सदा छलपरोऽसि त्वं कीटयोनिर्दुराशयः
ye ca tvāṃ sāttvikaṃ prāhuste mūrkhā munayaḥ kila |
tāmasastvaṃ durācāraḥ pratyakṣaṃ me janārdana
||7||ये च त्वां सात्त्विकं प्राहुस्ते मूर्खा मुनयः किल ।
तामसस्त्वं दुराचारः प्रत्यक्षं मे जनार्दन
avatārā mṛtyuloke santu macchāpasambhavāḥ |
prāyo garbhabhavaṃ duḥkhaṃ bhuṃkṣva pāpājjanārdana
||8||अवतारा मृत्युलोके सन्तु मच्छापसम्भवाः ।
प्रायो गर्भभवं दुःखं भुंक्ष्व पापाज्जनार्दन
vyāsa uvāca
tatastenātha śāpena naṣṭe dharme punaḥ punaḥ |
lokasya ca hitārthāya jāyate mānuṣeṣviha
||9||ततस्तेनाथ शापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः ।
लोकस्य च हितार्थाय जायते मानुषेष्विह
rājovāca
bhūgubhāryā hatā tatra cakreṇāmitatejasā |
gārhasthyañca punastasya kathaṃ jātaṃ mahātmanaḥ
||10||भूगुभार्या हता तत्र चक्रेणामिततेजसा ।
गार्हस्थ्यञ्च पुनस्तस्य कथं जातं महात्मनः
vyāsa uvāca
iti śaptvā hariṃ roṣāttadādāya śirastvaran |
kāye saṃyojya tarasā bhṛguḥ provāca kāryavit
||11||इति शप्त्वा हरिं रोषात्तदादाय शिरस्त्वरन् ।
काये संयोज्य तरसा भृगुः प्रोवाच कार्यवित्
adya tvāṃ viṣṇunā devi hatāṃ sañjīvayāmyaham |
yadi kṛtsno mayā dharmo jñāyate carito'pi vā
||12||अद्य त्वां विष्णुना देवि हतां सञ्जीवयाम्यहम् ।
यदि कृत्स्नो मया धर्मो ज्ञायते चरितोऽपि वा
tena satyena jīveta yadi satyaṃ bravīmyaham |
paśyantu devatāḥ sarvā mama tejobalaṃ mahat
||13||तेन सत्येन जीवेत यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् ।
पश्यन्तु देवताः सर्वा मम तेजोबलं महत्
adbhistvāṃ prokṣya śītābhirjīvayāmi tapobalāt |
satyaṃ śaucaṃ tathā vedā yadi me tapaso balam
||14||अद्भिस्त्वां प्रोक्ष्य शीताभिर्जीवयामि तपोबलात् ।
सत्यं शौचं तथा वेदा यदि मे तपसो बलम्
vyāsa uvāca
adbhiḥ samprokṣitā devī sadyaḥ sañjīvitā tadā |
utthitā paramaprītā bhṛgorbhāryā śucismitā
||15||अद्भिः सम्प्रोक्षिता देवी सद्यः सञ्जीविता तदा ।
उत्थिता परमप्रीता भृगोर्भार्या शुचिस्मिता
tatastāṃ sarvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva |
sādhu sādhviti taṃ tāṃ tu tuṣṭuvuḥ sarvato diśam
||16||ततस्तां सर्वभूतानि दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव ।
साधु साध्विति तं तां तु तुष्टुवुः सर्वतो दिशम्
evaṃ sañcīvitā tena bhṛguṇā varavarṇinī |
vismayaṃ paramaṃ jagmurdevāḥ sendrā vilokya tat
||17||एवं सञ्चीविता तेन भृगुणा वरवर्णिनी ।
विस्मयं परमं जग्मुर्देवाः सेन्द्रा विलोक्य तत्
indraḥ surānathovāca muninā jīvitā satī |
kāvyastaptvā tapo ghoraṃ kiṃ kariṣyati mantravit
||18||इन्द्रः सुरानथोवाच मुनिना जीविता सती ।
काव्यस्तप्त्वा तपो घोरं किं करिष्यति मन्त्रवित्
vyāsa uvāca
gatā nidrā surendrasya dehe'kṣemamabhūnnṛpa |
smṛtvā kāvyasya vṛttāntaṃ mantrārthamatidāruṇam
||19||गता निद्रा सुरेन्द्रस्य देहेऽक्षेममभून्नृप ।
स्मृत्वा काव्यस्य वृत्तान्तं मन्त्रार्थमतिदारुणम्
vimṛśya manasā śakro jayantīṃ svasutāṃ tadā |
uvāca kanyāṃ cārvaṅgīṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ
||20||विमृश्य मनसा शक्रो जयन्तीं स्वसुतां तदा ।
उवाच कन्यां चार्वङ्गीं स्मितपूर्वमिदं वचः
gaccha putri mayā dattā kāvyāya tvaṃ tapasvine |
samārādhaya tanvaṅgi matkṛte taṃ vaśaṃ kuru
||21||गच्छ पुत्रि मया दत्ता काव्याय त्वं तपस्विने ।
समाराधय तन्वङ्गि मत्कृते तं वशं कुरु
upacārairmuniṃ taistaiḥ samārādhya manaḥpriyaiḥ |
bhayaṃ me tarasā gatvā hara tatra varāśrame
||22||उपचारैर्मुनिं तैस्तैः समाराध्य मनःप्रियैः ।
भयं मे तरसा गत्वा हर तत्र वराश्रमे
sā piturvacanaṃ śrutvā tatrāgacchanmanoramā |
tamapaśyadviśālākṣī pibantaṃ dhūmamāśrame
||23||सा पितुर्वचनं श्रुत्वा तत्रागच्छन्मनोरमा ।
तमपश्यद्विशालाक्षी पिबन्तं धूममाश्रमे
tasya dehaṃ samālokya smṛtvā vākyaṃ pitustadā |
kadalīdalamādāya vījayāmāsa taṃ munim
||24||तस्य देहं समालोक्य स्मृत्वा वाक्यं पितुस्तदा ।
कदलीदलमादाय वीजयामास तं मुनिम्
nirmalaṃ śītalaṃ vāri samānīya suvāsitam |
pānāya kalpayāmāsa bhaktyā paramayā laghu
||25||निर्मलं शीतलं वारि समानीय सुवासितम् ।
पानाय कल्पयामास भक्त्या परमया लघु
chāyāṃ vastrātapatreṇa bhāskare madhyage sati |
racayāmāsa tanvaṅgī svayaṃ dharme sthitā satī
||26||छायां वस्त्रातपत्रेण भास्करे मध्यगे सति ।
रचयामास तन्वङ्गी स्वयं धर्मे स्थिता सती
phalānyānīya divyāni pakvāni madhurāṇi ca |
mumocāgre munestasya bhakṣārthaṃ vihitāni ca
||27||फलान्यानीय दिव्यानि पक्वानि मधुराणि च ।
मुमोचाग्रे मुनेस्तस्य भक्षार्थं विहितानि च
kuśāḥ prādeśamātrā hi haritāḥ śukasannibhāḥ |
dadhārāgre'tha puṣpāṇi nityakarmasamṛddhaye
||28||कुशाः प्रादेशमात्रा हि हरिताः शुकसन्निभाः ।
दधाराग्रेऽथ पुष्पाणि नित्यकर्मसमृद्धये
nidrārthaṃ kalpayāmāsa saṃstaraṃ pallavānvitam |
tasminmunau cādarasthā cakāra vyajanaṃ śanaiḥ
||29||निद्रार्थं कल्पयामास संस्तरं पल्लवान्वितम् ।
तस्मिन्मुनौ चादरस्था चकार व्यजनं शनैः
hāvabhāvādikaṃ kiñcidvikārajananaṃ ca tat |
na cakāra jayantī sā śāpabhītā munestadā
||30||हावभावादिकं किञ्चिद्विकारजननं च तत् ।
न चकार जयन्ती सा शापभीता मुनेस्तदा
stutiṃ cakāra tanvaṅgī gīrbhistasya mahātmanaḥ |
subhāṣiṇyanukūlābhiḥ prītikartrībhirapyuta
||31||स्तुतिं चकार तन्वङ्गी गीर्भिस्तस्य महात्मनः ।
सुभाषिण्यनुकूलाभिः प्रीतिकर्त्रीभिरप्युत
prabuddhe jalamādāya dadhārācamanāya ca |
mano'nukūlaṃ satataṃ kurvantī vyacarattadā
||32||प्रबुद्धे जलमादाय दधाराचमनाय च ।
मनोऽनुकूलं सततं कुर्वन्ती व्यचरत्तदा
indro'pi sevakāṃstatra preṣayāmāsa cāturaḥ |
pravṛttiṃ jñātukāmo vai munestasya jitātmanaḥ
||33||इन्द्रोऽपि सेवकांस्तत्र प्रेषयामास चातुरः ।
प्रवृत्तिं ज्ञातुकामो वै मुनेस्तस्य जितात्मनः
evaṃ bahūni varṣāṇi paricaryāparābhavat |
nirvikārā jitakrodhā brahmacaryaparā satī
||34||एवं बहूनि वर्षाणि परिचर्यापराभवत् ।
निर्विकारा जितक्रोधा ब्रह्मचर्यपरा सती
pūrṇe varṣasahasre tu parituṣṭo maheśvaraḥ |
vareṇa chandayāmāsa kāvyaṃ prītamanā haraḥ
||35||पूर्णे वर्षसहस्रे तु परितुष्टो महेश्वरः ।
वरेण छन्दयामास काव्यं प्रीतमना हरः
īśvara uvāca
yacca kiñcidapi brahmanvidyate bhṛgunandana |
pratipaśyasi yatsarvaṃ yacca vācyaṃ na kasyacit
||36||यच्च किञ्चिदपि ब्रह्मन्विद्यते भृगुनन्दन ।
प्रतिपश्यसि यत्सर्वं यच्च वाच्यं न कस्यचित्
sarvābhibhāvakatvena bhaviṣyasi na saṃśayaḥ |
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ prajeśaśca dvijottamaḥ
||37||सर्वाभिभावकत्वेन भविष्यसि न संशयः ।
अवध्यः सर्वभूतानां प्रजेशश्च द्विजोत्तमः
vyāsa uvāca
evaṃ dattvā varāñchambhustatraivāntaradhīyata |
kāvyastāmatha saṃvīkṣya jayantīṃ vākyamabravīt
||38||एवं दत्त्वा वराञ्छम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ।
काव्यस्तामथ संवीक्ष्य जयन्तीं वाक्यमब्रवीत्
kāsi kasyāsi suśroṇi brūhi kiṃ te cikīrṣitam |
kimarthamiha samprāptā kāryaṃ vada varoru me
||39||कासि कस्यासि सुश्रोणि ब्रूहि किं ते चिकीर्षितम् ।
किमर्थमिह सम्प्राप्ता कार्यं वद वरोरु मे
kiṃ vāñchasi karomyadya duṣkaraṃ cetsulocane |
prīto'smi tvatkṛtenādya varaṃ varaya suvrate
||40||किं वाञ्छसि करोम्यद्य दुष्करं चेत्सुलोचने ।
प्रीतोऽस्मि त्वत्कृतेनाद्य वरं वरय सुव्रते
tataḥ sā tu muniṃ prāha jayantī muditānanā |
cikīrṣitaṃ me bhagavaṃstapasā jñātumarhasi
||41||ततः सा तु मुनिं प्राह जयन्ती मुदितानना ।
चिकीर्षितं मे भगवंस्तपसा ज्ञातुमर्हसि
śukra uvāca
jñātaṃ mayā tathāpi tvaṃ brūhi yanmanasepsitam |
karomi sarvathā bhadraṃ prīto'smi paricaryayā
||42||ज्ञातं मया तथापि त्वं ब्रूहि यन्मनसेप्सितम् ।
करोमि सर्वथा भद्रं प्रीतोऽस्मि परिचर्यया
jayantyuvāca
śakrasyāhaṃ sutā brahman pitrā tubhyaṃ samarpitā |
jayantī nāmataścāhaṃ jayantāvarajā mune
||43||शक्रस्याहं सुता ब्रह्मन् पित्रा तुभ्यं समर्पिता ।
जयन्ती नामतश्चाहं जयन्तावरजा मुने
sakāmāsmi tvayi vibho vāñchitaṃ kuru me'dhunā |
raṃsye tvayā mahābhāga dharmataḥ prītipūrvakam
||44||सकामास्मि त्वयि विभो वाञ्छितं कुरु मेऽधुना ।
रंस्ये त्वया महाभाग धर्मतः प्रीतिपूर्वकम्
śukra uvāca
mayā saha tvaṃ suśroṇi daśavarṣāṇi bhāmini |
sarvairbhūtairadṛśyā ca ramasveha yadṛcchayā
||45||मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि ।
सर्वैर्भूतैरदृश्या च रमस्वेह यदृच्छया
vyāsa uvāca
evamuktvā gṛhaṃ gatvā jayantyāḥ pāṇimudvahan |
tayā sahāvasaddevyā daśavarṣāṇi bhārgavaḥ
||46||एवमुक्त्वा गृहं गत्वा जयन्त्याः पाणिमुद्वहन् ।
तया सहावसद्देव्या दशवर्षाणि भार्गवः
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtaḥ prabhuḥ |
daityāstamāgataṃ śrutvā kṛtārthaṃ mantrasaṃyutam
||47||अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतः प्रभुः ।
दैत्यास्तमागतं श्रुत्वा कृतार्थं मन्त्रसंयुतम्
abhijagmurgṛhe tasya muditāste didṛkṣavaḥ |
nāpaśyan ramamāṇaṃ te jayantyā saha saṃyutam
||48||अभिजग्मुर्गृहे तस्य मुदितास्ते दिदृक्षवः ।
नापश्यन् रममाणं ते जयन्त्या सह संयुतम्
tadā vimanasaḥ sarve jātā bhagnodyamāśca te |
cintāparātidīnāśca vīkṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ
||49||तदा विमनसः सर्वे जाता भग्नोद्यमाश्च ते ।
चिन्तापरातिदीनाश्च वीक्षमाणाः पुनः पुनः
adṛṣṭvā taṃ tu saṃvṛttaṃ pratijagmuryathāgatam |
svagṛhāndaityavaryāste cintāviṣṭā bhayāturāḥ
||50||अदृष्ट्वा तं तु संवृत्तं प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।
स्वगृहान्दैत्यवर्यास्ते चिन्ताविष्टा भयातुराः
ramamāṇaṃ tathā jñātvā śakraḥ provāca taṃ gurum |
bṛhaspatiṃ mahābhāga kiṃ kartavyamitaḥ param
||51||रममाणं तथा ज्ञात्वा शक्रः प्रोवाच तं गुरुम् ।
बृहस्पतिं महाभाग किं कर्तव्यमितः परम्
gacchādya dānavānbrahmanmāyayā tvaṃ pralobhaya |
asmākaṃ kuru kāryaṃ tvaṃ buddhyā sañcintya mānada
||52||गच्छाद्य दानवान्ब्रह्मन्मायया त्वं प्रलोभय ।
अस्माकं कुरु कार्यं त्वं बुद्ध्या सञ्चिन्त्य मानद
tacchrutvā vacanaṃ kāvyaṃ ramamāṇaṃ susaṃvṛtam |
jñātvā tadrūpamāsthāya daityānmati yayau guruḥ
||53||तच्छ्रुत्वा वचनं काव्यं रममाणं सुसंवृतम् ।
ज्ञात्वा तद्रूपमास्थाय दैत्यान्मति ययौ गुरुः
gatvā tatrātibhaktyāsau dānavānsamupāhvayat |
āgatāste'surāḥ sarve dadṛśuḥ kāvyamagrataḥ
||54||गत्वा तत्रातिभक्त्यासौ दानवान्समुपाह्वयत् ।
आगतास्तेऽसुराः सर्वे ददृशुः काव्यमग्रतः
praṇamya saṃsthitāḥ sarve kāvyaṃ matvātimohitāḥ |
na viduste gurormāyāṃ kāvyarūpavibhāvinīm
||55||प्रणम्य संस्थिताः सर्वे काव्यं मत्वातिमोहिताः ।
न विदुस्ते गुरोर्मायां काव्यरूपविभाविनीम्
tānuvāca guruḥ kāvyarūpaḥ pracchannamāyayā |
svāgataṃ mama yājyānāṃ prāpto'haṃ vo hitāya vai
||56||तानुवाच गुरुः काव्यरूपः प्रच्छन्नमायया ।
स्वागतं मम याज्यानां प्राप्तोऽहं वो हिताय वै
ahaṃ vo bodhayiṣyāmi vidyāṃ prāptāmamāyayā |
tapasā toṣitaḥ śambhuryuṣmatkalyāṇahetave
||57||अहं वो बोधयिष्यामि विद्यां प्राप्ताममायया ।
तपसा तोषितः शम्भुर्युष्मत्कल्याणहेतवे
tacchrutvā prītamanaso jātāste dānavottamāḥ |
kṛtakāryaṃ guruṃ matvā jahṛṣuste vimohitāḥ
||58||तच्छ्रुत्वा प्रीतमनसो जातास्ते दानवोत्तमाः ।
कृतकार्यं गुरुं मत्वा जहृषुस्ते विमोहिताः
praṇemuste mudā yuktā nirātaṅkā gatavyathāḥ |
devebhyaśca bhayaṃ tyaktvā tasthuḥ sarve nirāmayāḥ
||59||प्रणेमुस्ते मुदा युक्ता निरातङ्का गतव्यथाः ।
देवेभ्यश्च भयं त्यक्त्वा तस्थुः सर्वे निरामयाः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe jayantyā śukrasahavāsavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||