dityā adityai śāpadānam
vyāsa uvāca
kāraṇāni bahūnyatrāpyavatāre hareḥ kila |
sarveṣāṃ caiva devānāmaṃśāvataraṇeṣvapi
||1||कारणानि बहून्यत्राप्यवतारे हरेः किल ।
सर्वेषां चैव देवानामंशावतरणेष्वपि
vasudevāvatārasya kāraṇaṃ śṛṇu tattvataḥ |
devakyāścaiva rohiṇyā avatārasya kāraṇam
||2||वसुदेवावतारस्य कारणं शृणु तत्त्वतः ।
देवक्याश्चैव रोहिण्या अवतारस्य कारणम्
ekadā kaśyapaḥ śrīmānyajñārthaṃ dhenumāharat |
yācito'yaṃ bahuvidhaṃ na dadau dhenumuttamām
||3||एकदा कश्यपः श्रीमान्यज्ञार्थं धेनुमाहरत् ।
याचितोऽयं बहुविधं न ददौ धेनुमुत्तमाम्
varuṇastu tato gatvā brahmāṇaṃ jagataḥ prabhum |
praṇamyovāca dīnātmā svaduḥkhaṃ vinayānvitaḥ
||4||वरुणस्तु ततो गत्वा ब्रह्माणं जगतः प्रभुम् ।
प्रणम्योवाच दीनात्मा स्वदुःखं विनयान्वितः
kiṃ karomi mahābhāga matto'sau na dadāti gām |
śāpo mayā visṛṣṭo'smai gopālo bhava mānuṣe
||5||किं करोमि महाभाग मत्तोऽसौ न ददाति गाम् ।
शापो मया विसृष्टोऽस्मै गोपालो भव मानुषे
bhārye dve api tatraiva bhavetāṃ cātiduḥkhite |
yato vatsā rudantyatra mātṛhīnāḥ suduḥkhitāḥ
||6||भार्ये द्वे अपि तत्रैव भवेतां चातिदुःखिते ।
यतो वत्सा रुदन्त्यत्र मातृहीनाः सुदुःखिताः
mṛtavatsāditistasmādbhaviṣyati dharātale |
kārāgāranivāsā ca tenāpi bahuduḥkhitā
||7||मृतवत्सादितिस्तस्माद्भविष्यति धरातले ।
कारागारनिवासा च तेनापि बहुदुःखिता
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya yādonāthasya padmabhūḥ |
samāhūya muniṃ tatra tamuvāca prajāpatiḥ
||8||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यादोनाथस्य पद्मभूः ।
समाहूय मुनिं तत्र तमुवाच प्रजापतिः
kasmāttvayā mahābhāga lokapālasya dhenavaḥ |
hṛtāḥ punarna dattāśca kimanyāyaṃ karoṣi ca
||9||कस्मात्त्वया महाभाग लोकपालस्य धेनवः ।
हृताः पुनर्न दत्ताश्च किमन्यायं करोषि च
jānan nyāyaṃ mahābhāga paravittāpahāraṇam |
kṛtavānkathamanyāyaṃ sarvajño'si mahāmate
||10||जानन् न्यायं महाभाग परवित्तापहारणम् ।
कृतवान्कथमन्यायं सर्वज्ञोऽसि महामते
aho lobhasya mahimā mahato'pi na muñcati |
lobhaṃ narakadaṃ nūnaṃ pāpākaramasammatam
||11||अहो लोभस्य महिमा महतोऽपि न मुञ्चति ।
लोभं नरकदं नूनं पापाकरमसम्मतम्
kaśyapo'pi na taṃ tyaktuṃ samarthaḥ kiṃ karomyaham |
sarvadaivādhikastasmāllobho vai kalito mayā
||12||कश्यपोऽपि न तं त्यक्तुं समर्थः किं करोम्यहम् ।
सर्वदैवाधिकस्तस्माल्लोभो वै कलितो मया
dhanyāste munayaḥ śāntā jito yairlobha eva ca |
vaikhānasaiḥ śamaparaiḥ pratigrahaparāṅmukhaiḥ
||13||धन्यास्ते मुनयः शान्ता जितो यैर्लोभ एव च ।
वैखानसैः शमपरैः प्रतिग्रहपराङ्मुखैः
saṃsāre balavāñchatrurlobho'medhyo'varaḥ sadā |
kaśyapo'pi durācāraḥ kṛtasneho durātmanā
||14||संसारे बलवाञ्छत्रुर्लोभोऽमेध्योऽवरः सदा ।
कश्यपोऽपि दुराचारः कृतस्नेहो दुरात्मना
brahmāpi taṃ śaśāpātha kaśyapaṃ munisattamam |
maryādārakṣaṇārthaṃ hi pautraṃ paramavallabham
||15||ब्रह्मापि तं शशापाथ कश्यपं मुनिसत्तमम् ।
मर्यादारक्षणार्थं हि पौत्रं परमवल्लभम्
aṃśena tvaṃ pṛthivyāṃ vai prāpya janma yadoḥ kule |
bhāryābhyāṃ saṃyutastatra gopālatvaṃ kariṣyasi
||16||अंशेन त्वं पृथिव्यां वै प्राप्य जन्म यदोः कुले ।
भार्याभ्यां संयुतस्तत्र गोपालत्वं करिष्यसि
vyāsa uvāca
evaṃ śaptaḥ kaśyapo'sau varuṇena ca brahmaṇā |
aṃśāvataraṇārthāya bhūbhāraharaṇāya ca
||17||एवं शप्तः कश्यपोऽसौ वरुणेन च ब्रह्मणा ।
अंशावतरणार्थाय भूभारहरणाय च
tathā dityāditiḥ śaptā śokasantaptayā bhṛśam |
jātā jātā vinaśyeraṃstava putrāstu sapta vai
||18||तथा दित्यादितिः शप्ता शोकसन्तप्तया भृशम् ।
जाता जाता विनश्येरंस्तव पुत्रास्तु सप्त वै
janamejaya uvāca
kasmāddityā ca bhaginī śaptendrajananī mune |
kāraṇaṃ vada śāpe ca śokastu munisattama
||19||कस्माद्दित्या च भगिनी शप्तेन्द्रजननी मुने ।
कारणं वद शापे च शोकस्तु मुनिसत्तम
sūta uvāca
pārīkṣitena pṛṣṭastu vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
rājānaṃ pratyuvācedaṃ kāraṇaṃ susamāhitaḥ
||20||पारीक्षितेन पृष्टस्तु व्यासः सत्यवतीसुतः ।
राजानं प्रत्युवाचेदं कारणं सुसमाहितः
vyāsa uvāca
rājan dakṣasute dve tu ditiścāditiruttame |
kaśyapasya priye bhārye babhūvatururukrame
||21||राजन् दक्षसुते द्वे तु दितिश्चादितिरुत्तमे ।
कश्यपस्य प्रिये भार्ये बभूवतुरुरुक्रमे
adityāṃ maghavā putro yadābhūdativīryavān |
tadā tu tādṛśaṃ putraṃ cakame ditirojasā
||22||अदित्यां मघवा पुत्रो यदाभूदतिवीर्यवान् ।
तदा तु तादृशं पुत्रं चकमे दितिरोजसा
patimāhāsitāpāṅgī putraṃ me dehi mānada |
indrakhyabalaṃ vīraṃ dharmiṣṭhaṃ vīryavattamam
||23||पतिमाहासितापाङ्गी पुत्रं मे देहि मानद ।
इन्द्रख्यबलं वीरं धर्मिष्ठं वीर्यवत्तमम्
tāmuvāca muniḥ kānte svasthā bhava mayodite |
vratānte bhavitā tubhyaṃ śatakratusamaḥ sutaḥ
||24||तामुवाच मुनिः कान्ते स्वस्था भव मयोदिते ।
व्रतान्ते भविता तुभ्यं शतक्रतुसमः सुतः
sā tatheti pratiśrutya cakāra vratamuttamam |
niṣiktaṃ muninā garbhaṃ bibhrāṇā sumanoharam
||25||सा तथेति प्रतिश्रुत्य चकार व्रतमुत्तमम् ।
निषिक्तं मुनिना गर्भं बिभ्राणा सुमनोहरम्
bhūmau cakāra śayanaṃ payovrataparāyaṇā |
pavitrā dhāraṇāyuktā babhūva varavarṇinī
||26||भूमौ चकार शयनं पयोव्रतपरायणा ।
पवित्रा धारणायुक्ता बभूव वरवर्णिनी
evaṃ jātaḥ susaṃpūrṇo yadā garbho'tivīryavān |
śubhrāṃśumatidīptāṅgīṃ ditiṃ dṛṣṭvā tu duḥkhitā
||27||एवं जातः सुसंपूर्णो यदा गर्भोऽतिवीर्यवान् ।
शुभ्रांशुमतिदीप्ताङ्गीं दितिं दृष्ट्वा तु दुःखिता
maghavatsadṛśaḥ putro bhaviṣyati mahābalaḥ |
dityāstadā mama sutastejohīno bhavetkila
||28||मघवत्सदृशः पुत्रो भविष्यति महाबलः ।
दित्यास्तदा मम सुतस्तेजोहीनो भवेत्किल
iti cintāparā putramindraṃ covāca māninī |
śatruste'dya samutpanno ditigarbhe'tivīryavān
||29||इति चिन्तापरा पुत्रमिन्द्रं चोवाच मानिनी ।
शत्रुस्तेऽद्य समुत्पन्नो दितिगर्भेऽतिवीर्यवान्
upāyaṃ kuru nāśāya śatroradya vicintya ca |
utpattireva hantavyā dityā garbhasya śobhana
||30||उपायं कुरु नाशाय शत्रोरद्य विचिन्त्य च ।
उत्पत्तिरेव हन्तव्या दित्या गर्भस्य शोभन
vīkṣya tāmasitāpāṅgīṃ sapatnībhāvamāsthitām |
dunoti hṛdaye cintā sukhamarmavināśinī
||31||वीक्ष्य तामसितापाङ्गीं सपत्नीभावमास्थिताम् ।
दुनोति हृदये चिन्ता सुखमर्मविनाशिनी
rājayakṣmeva saṃvṛddho naṣṭo naiva bhavedripuḥ |
tasmādaṅkuritaṃ hanyādbuddhimānahitaṃ kila
||32||राजयक्ष्मेव संवृद्धो नष्टो नैव भवेद्रिपुः ।
तस्मादङ्कुरितं हन्याद्बुद्धिमानहितं किल
lohaśaṅkuriva kṣipto garbho vai hṛdaye mama |
yena kenāpyupāyena pātayādya śatakrato
||33||लोहशङ्कुरिव क्षिप्तो गर्भो वै हृदये मम ।
येन केनाप्युपायेन पातयाद्य शतक्रतो
sāmadānabalenāpi hiṃsanīyastvayā sutaḥ |
dityā garbho mahābhāga mama cedicchasi priyam
||34||सामदानबलेनापि हिंसनीयस्त्वया सुतः ।
दित्या गर्भो महाभाग मम चेदिच्छसि प्रियम्
vyāsa uvāca
śrutvā mātṛvacaḥ śakro vicintya manasā tataḥ |
jagāmāparamātuḥ sa samīpamamarādhipaḥ
||35||श्रुत्वा मातृवचः शक्रो विचिन्त्य मनसा ततः ।
जगामापरमातुः स समीपममराधिपः
vavande vinayātpādau dityāḥ pāpamatirnṛpa |
provāca vinayenāsau madhuraṃ viṣagarbhitam
||36||ववन्दे विनयात्पादौ दित्याः पापमतिर्नृप ।
प्रोवाच विनयेनासौ मधुरं विषगर्भितम्
indra uvāca
mātastvaṃ vratayuktāsi kṣīṇadehātidurbalā |
sevārthamiha samprāptaḥ kiṃ kartavyaṃ vadasva me
||37||मातस्त्वं व्रतयुक्तासि क्षीणदेहातिदुर्बला ।
सेवार्थमिह सम्प्राप्तः किं कर्तव्यं वदस्व मे
pādasaṃvāhanaṃ te'haṃ kariṣyāmi pativrate |
guruśuśrūṣaṇātpuṇyaṃ labhate gatimakṣayām
||38||पादसंवाहनं तेऽहं करिष्यामि पतिव्रते ।
गुरुशुश्रूषणात्पुण्यं लभते गतिमक्षयाम्
na me kimapi bhedo'sti tathādityā śape kila |
ityuktvā caraṇau spṛṣṭā saṃvāhanaparo'bhavat
||39||न मे किमपि भेदोऽस्ति तथादित्या शपे किल ।
इत्युक्त्वा चरणौ स्पृष्टा संवाहनपरोऽभवत्
saṃvāhanasukhaṃ prāpya nidrāmāpa sulocanā |
śrāntā vratakṛśā suptā viśvastā paramā satī
||40||संवाहनसुखं प्राप्य निद्रामाप सुलोचना ।
श्रान्ता व्रतकृशा सुप्ता विश्वस्ता परमा सती
tāṃ nidrāvaśamāpannāṃ vilokya prāviśattanum |
rūpaṃ kṛtvātisūkṣmañca śastrapāṇiḥ samāhitaḥ
||41||तां निद्रावशमापन्नां विलोक्य प्राविशत्तनुम् ।
रूपं कृत्वातिसूक्ष्मञ्च शस्त्रपाणिः समाहितः
udaraṃ praviveśāśu tasyā yogabalena vai |
garbhaṃ cakarta vajreṇa saptadhā pavināyakaḥ
||42||उदरं प्रविवेशाशु तस्या योगबलेन वै ।
गर्भं चकर्त वज्रेण सप्तधा पविनायकः
ruroda ca tadā bālo vajreṇābhihatastathā |
mā rudeti śanairvākyamuvāca maghavānamum
||43||रुरोद च तदा बालो वज्रेणाभिहतस्तथा ।
मा रुदेति शनैर्वाक्यमुवाच मघवानमुम्
śakalāni punaḥ sapta saptadhā kartitāni ca |
tadā caikonapañcāśanmarutaścābhavannṛpa
||44||शकलानि पुनः सप्त सप्तधा कर्तितानि च ।
तदा चैकोनपञ्चाशन्मरुतश्चाभवन्नृप
tadā prabuddhā sudatī jñātvā garbhaṃ tathākṛtam |
indreṇa chalarūpeṇa cukopa bhṛśaduḥkhitā
||45||तदा प्रबुद्धा सुदती ज्ञात्वा गर्भं तथाकृतम् ।
इन्द्रेण छलरूपेण चुकोप भृशदुःखिता
bhaginīkṛtaṃ tu sā buddhvā śaśāpa kupitā tadā |
aditiṃ maghavantañca satyavrataparāyaṇā
||46||भगिनीकृतं तु सा बुद्ध्वा शशाप कुपिता तदा ।
अदितिं मघवन्तञ्च सत्यव्रतपरायणा
yathā me kartito garbhastava putreṇa chadmanā |
tathā tannāśamāyātu rājyaṃ tribhuvanasya tu
||47||यथा मे कर्तितो गर्भस्तव पुत्रेण छद्मना ।
तथा तन्नाशमायातु राज्यं त्रिभुवनस्य तु
yathā guptena pāpena mama garbho nipātitaḥ |
adityā pāpacāriṇyā yathā me ghātitaḥ sutaḥ
||48||यथा गुप्तेन पापेन मम गर्भो निपातितः ।
अदित्या पापचारिण्या यथा मे घातितः सुतः
tasyāḥ putrāstu naśyantu jātā jātāḥ punaḥ punaḥ |
kārāgāre vasatveṣā putraśokāturā bhṛśam
||49||तस्याः पुत्रास्तु नश्यन्तु जाता जाताः पुनः पुनः ।
कारागारे वसत्वेषा पुत्रशोकातुरा भृशम्
anyajanmani cāpyeva mṛtāpatyā bhaviṣyati |
vyāsa uvāca |
ityutsṛṣṭaṃ tadā śrutvā śāpaṃ marīcinandanaḥ
||50||अन्यजन्मनि चाप्येव मृतापत्या भविष्यति ।
व्यास उवाच ।
इत्युत्सृष्टं तदा श्रुत्वा शापं मरीचिनन्दनः
uvāca praṇayopeto vacanaṃ śamayanniva |
mā kopaṃ kuru kalyāṇi putrāste balavattarāḥ
||51||उवाच प्रणयोपेतो वचनं शमयन्निव ।
मा कोपं कुरु कल्याणि पुत्रास्ते बलवत्तराः
bhaviṣyanti surāḥ sarve maruto maghavatsakhāḥ |
śāpo'yaṃ tava vāmoru tvaṣṭāviṃśe'tha dvāpare
||52||भविष्यन्ति सुराः सर्वे मरुतो मघवत्सखाः ।
शापोऽयं तव वामोरु त्वष्टाविंशेऽथ द्वापरे
aṃśena mānuṣaṃ janma prāpya bhokṣyati bhāminī |
varuṇenāpi datto'sti śāpaḥ santāpitena ca
||53||अंशेन मानुषं जन्म प्राप्य भोक्ष्यति भामिनी ।
वरुणेनापि दत्तोऽस्ति शापः सन्तापितेन च
ubhayoḥ śāpayogena mānuṣīyaṃ bhaviṣyati |
vyāsa uvāca |
patināśvāsitā devī santuṣṭā sābhavattadā
||54||उभयोः शापयोगेन मानुषीयं भविष्यति ।
व्यास उवाच ।
पतिनाश्वासिता देवी सन्तुष्टा साभवत्तदा
novāca vipriyaṃ kiñcittataḥ sā varavarṇinī |
iti te kathitaṃ rājan pūrvaśāpasya kāraṇam
||55||नोवाच विप्रियं किञ्चित्ततः सा वरवर्णिनी ।
इति ते कथितं राजन् पूर्वशापस्य कारणम्
aditirdevakī jātā svāṃśena nṛpasattama
||56||अदितिर्देवकी जाता स्वांशेन नृपसत्तम
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe dityā adityai śāpadānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||