karmaṇo janmādikāraṇatvanirūpaṇam
sūta uvāca
evaṃ pṛṣṭaḥ purāṇajño vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
parīkṣitasutaṃ śāntaṃ tato vai janamejayam
||1||एवं पृष्टः पुराणज्ञो व्यासः सत्यवतीसुतः ।
परीक्षितसुतं शान्तं ततो वै जनमेजयम्
uvāca saṃśayacchettṛ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
vyāsa uvāca |
rājan kimetadvaktavyaṃ karmaṇāṃ gahanā gatiḥ
||2||उवाच संशयच्छेत्तृ वाक्यं वाक्यविशारदः ।
व्यास उवाच ।
राजन् किमेतद्वक्तव्यं कर्मणां गहना गतिः
durjñeyā kila devānāṃ mānavānāṃ ca kā kathā |
yadā samutthitaṃ caitadbrahmāṇḍaṃ triguṇātmakam
||3||दुर्ज्ञेया किल देवानां मानवानां च का कथा ।
यदा समुत्थितं चैतद्ब्रह्माण्डं त्रिगुणात्मकम्
karmaṇaiva samutpattiḥ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ |
anādinidhanā jīvāḥ karmabījasamudbhavāḥ
||4||कर्मणैव समुत्पत्तिः सर्वेषां नात्र संशयः ।
अनादिनिधना जीवाः कर्मबीजसमुद्भवाः
nānāyoniṣu jāyante mriyante ca punaḥ punaḥ |
karmaṇā rahito dehasaṃyogo na kadācana
||5||नानायोनिषु जायन्ते म्रियन्ते च पुनः पुनः ।
कर्मणा रहितो देहसंयोगो न कदाचन
śubhāśubhaistathā miśraiḥ karmabhirveṣṭitaṃ tvidam |
trividhāni hi tānyāhurbudhāstattvavidaśca ye
||6||शुभाशुभैस्तथा मिश्रैः कर्मभिर्वेष्टितं त्विदम् ।
त्रिविधानि हि तान्याहुर्बुधास्तत्त्वविदश्च ये
sañcitāni bhaviṣyanti prārabdhāni tathā punaḥ |
vartamānāni dehe'smiṃstraividhyaṃ karmaṇāṃ kila
||7||सञ्चितानि भविष्यन्ति प्रारब्धानि तथा पुनः ।
वर्तमानानि देहेऽस्मिंस्त्रैविध्यं कर्मणां किल
brahmādīnāṃ ca sarveṣāṃ tadvaśatvaṃ narādhipa |
sukhaṃ duḥkhaṃ jarāmṛtyuharṣaśokādayastathā
||8||ब्रह्मादीनां च सर्वेषां तद्वशत्वं नराधिप ।
सुखं दुःखं जरामृत्युहर्षशोकादयस्तथा
kāmakrodhau ca lobhaśca sarve dehagatā guṇāḥ |
daivādhīnāśca sarveṣāṃ prabhavanti narādhipa
||9||कामक्रोधौ च लोभश्च सर्वे देहगता गुणाः ।
दैवाधीनाश्च सर्वेषां प्रभवन्ति नराधिप
rāgadveṣādayo bhāvāḥ svarge'pi prabhavanti hi |
devānāṃ mānavānāñca tiraścāṃ ca tathā punaḥ
||10||रागद्वेषादयो भावाः स्वर्गेऽपि प्रभवन्ति हि ।
देवानां मानवानाञ्च तिरश्चां च तथा पुनः
vikārāḥ sarva evaite dehena saha saṅgatāḥ |
pūrvavairānuyogena snehayogena vai punaḥ
||11||विकाराः सर्व एवैते देहेन सह सङ्गताः ।
पूर्ववैरानुयोगेन स्नेहयोगेन वै पुनः
utpattiḥ sarvajantūnāṃ vinā karma na vidyate |
karmaṇā bhramate sūryaḥ śaśāṅkaḥ kṣayarogavān
||12||उत्पत्तिः सर्वजन्तूनां विना कर्म न विद्यते ।
कर्मणा भ्रमते सूर्यः शशाङ्कः क्षयरोगवान्
kapālī ca tathā rudraḥ karmaṇaiva na saṃśayaḥ |
anādinidhanaṃ caitatkāraṇaṃ karma vidyate
||13||कपाली च तथा रुद्रः कर्मणैव न संशयः ।
अनादिनिधनं चैतत्कारणं कर्म विद्यते
teneha śāśvataṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
nityānityavicāre'tra nimagnā munayaḥ sadā
||14||तेनेह शाश्वतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
नित्यानित्यविचारेऽत्र निमग्ना मुनयः सदा
na jānanti kimetadvai nityaṃ vānityameva ca |
māyāyāṃ vidyamānāyāṃ jagannityaṃ pratīyate
||15||न जानन्ति किमेतद्वै नित्यं वानित्यमेव च ।
मायायां विद्यमानायां जगन्नित्यं प्रतीयते
kāryābhāvaḥ kathaṃ vācyaḥ kāraṇe sati sarvathā |
māyā nityā kāraṇañca sarveṣāṃ sarvadā kila
||16||कार्याभावः कथं वाच्यः कारणे सति सर्वथा ।
माया नित्या कारणञ्च सर्वेषां सर्वदा किल
karmabījaṃ tato'nityaṃ cintanīyaṃ sadā budhaiḥ |
bhramatyeva jagatsarvaṃ rājankarmaniyantritam
||17||कर्मबीजं ततोऽनित्यं चिन्तनीयं सदा बुधैः ।
भ्रमत्येव जगत्सर्वं राजन्कर्मनियन्त्रितम्
nānāyoniṣu rājendra nānādharmamayeṣu ca |
icchayā ca bhaveñcanma viṣṇoramitatejasaḥ
||18||नानायोनिषु राजेन्द्र नानाधर्ममयेषु च ।
इच्छया च भवेञ्चन्म विष्णोरमिततेजसः
yuge yugeṣvanekāsu nīcayoniṣu tatkatham |
tyaktvā vaikuṇṭhasaṃvāsaṃ sukhabhogānanekaśaḥ
||19||युगे युगेष्वनेकासु नीचयोनिषु तत्कथम् ।
त्यक्त्वा वैकुण्ठसंवासं सुखभोगाननेकशः
viṇmūtramandire vāsaṃ saṃtrastaḥ ko'bhivāñchati |
puṣpāvacayalīlāṃ ca jalakeliṃ sukhāsanam
||20||विण्मूत्रमन्दिरे वासं संत्रस्तः कोऽभिवाञ्छति ।
पुष्पावचयलीलां च जलकेलिं सुखासनम्
tyaktvā garbhagṛhe vāsaṃ ko'bhivācchati buddhimān |
tūlikāṃ mṛdusaṃyuktāṃ divyāṃ śayyāṃ vinirmitām
||21||त्यक्त्वा गर्भगृहे वासं कोऽभिवाच्छति बुद्धिमान् ।
तूलिकां मृदुसंयुक्तां दिव्यां शय्यां विनिर्मिताम्
tyaktvādhomukhavāsaṃ ca ko'bhivāñchati paṇḍitaḥ |
gītaṃ nṛtyañca vādyañca nānābhāvasamanvitam
||22||त्यक्त्वाधोमुखवासं च कोऽभिवाञ्छति पण्डितः ।
गीतं नृत्यञ्च वाद्यञ्च नानाभावसमन्वितम्
muktvā ko narake vāsaṃ manasāpi vicintayet |
sindhujādbhutabhāvānāṃ rasaṃ tyaktvā sudustvajam
||23||मुक्त्वा को नरके वासं मनसापि विचिन्तयेत् ।
सिन्धुजाद्भुतभावानां रसं त्यक्त्वा सुदुस्त्वजम्
viṇmūtrarasapānañja ka icchenmatimānnaraḥ |
garbhavāsātparo nāsti narako bhuvanatraye
||24||विण्मूत्ररसपानञ्ज क इच्छेन्मतिमान्नरः ।
गर्भवासात्परो नास्ति नरको भुवनत्रये
tadbhītāśca prakurvanti munayo dustaraṃ tapaḥ |
hitvā bhogañca rājyañca vane yānti manasvinaḥ
||25||तद्भीताश्च प्रकुर्वन्ति मुनयो दुस्तरं तपः ।
हित्वा भोगञ्च राज्यञ्च वने यान्ति मनस्विनः
yadbhītāstu vimūḍhātmā kastaṃ sevitumicchati |
garbhe tudanti kṛmayo jaṭharāgnistapatyadhaḥ
||26||यद्भीतास्तु विमूढात्मा कस्तं सेवितुमिच्छति ।
गर्भे तुदन्ति कृमयो जठराग्निस्तपत्यधः
vapāsaṃveṣṭanaṃ kūraṃ kiṃ sukhaṃ tatra bhūpate |
varaṃ kārāgṛhe vāso bandhanaṃ nigaḍairvaram
||27||वपासंवेष्टनं कूरं किं सुखं तत्र भूपते ।
वरं कारागृहे वासो बन्धनं निगडैर्वरम्
alpamātraṃ kṣaṇaṃ naiva garbhavāsaḥ kvacicchubhaḥ |
garbhavāse mahadduḥkhaṃ daśamāsanivāsanam
||28||अल्पमात्रं क्षणं नैव गर्भवासः क्वचिच्छुभः ।
गर्भवासे महद्दुःखं दशमासनिवासनम्
tathā niḥsaraṇe duḥkhaṃ yoniyantre'tidāruṇe |
bālabhāve tadā duḥkhaṃ mūkājñabhāvasaṃyutam
||29||तथा निःसरणे दुःखं योनियन्त्रेऽतिदारुणे ।
बालभावे तदा दुःखं मूकाज्ञभावसंयुतम्
kṣutṛṣṇāvedanāśaktaḥ paratantro'tikātaraḥ |
kṣudhite rudite bāle mātā cintāturā tadā
||30||क्षुतृष्णावेदनाशक्तः परतन्त्रोऽतिकातरः ।
क्षुधिते रुदिते बाले माता चिन्तातुरा तदा
bheṣajaṃ pātumicchantī jñātvā vyādhivyathāṃ dṛḍhām |
nānāvidhāni duḥkhāni bālabhāve bhavanti vai
||31||भेषजं पातुमिच्छन्ती ज्ञात्वा व्याधिव्यथां दृढाम् ।
नानाविधानि दुःखानि बालभावे भवन्ति वै
kiṃ sukhaṃ vibudhā dṛṣṭvā janma vāñchanti cecchayā |
saṃgrāmamamaraiḥ sārdhaṃ sukhaṃ tyaktvā nirantaram
||32||किं सुखं विबुधा दृष्ट्वा जन्म वाञ्छन्ति चेच्छया ।
संग्रामममरैः सार्धं सुखं त्यक्त्वा निरन्तरम्
kartumicchecca ko mūḍhaḥ śramadaṃ sukhanāśanam |
sarvathaiva nṛpaśreṣṭha sarve brahmādayaḥ surāḥ
||33||कर्तुमिच्छेच्च को मूढः श्रमदं सुखनाशनम् ।
सर्वथैव नृपश्रेष्ठ सर्वे ब्रह्मादयः सुराः
kṛtakarmavipākena prāpnuvanti sukhāsukhe |
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham |
dehavadbhirnṛbhirdevaistiryagbhiśca nṛpottama
||34||कृतकर्मविपाकेन प्राप्नुवन्ति सुखासुखे ।
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।
देहवद्भिर्नृभिर्देवैस्तिर्यग्भिश्च नृपोत्तम
tapasā dānayajñaiśca mānavaścendratāṃ vrajet |
kṣīṇe puṇye'tha śakro'pi patatyeva na saṃśayaḥ
||35||तपसा दानयज्ञैश्च मानवश्चेन्द्रतां व्रजेत् ।
क्षीणे पुण्येऽथ शक्रोऽपि पतत्येव न संशयः
rāmāvatārayogena devā vānaratāṃ gatāḥ |
tathā kṛṣṇasahāyārthaṃ devā yādavatāṃ gatāḥ
||36||रामावतारयोगेन देवा वानरतां गताः ।
तथा कृष्णसहायार्थं देवा यादवतां गताः
evaṃ yuge yuge viṣṇuravatārānanekaśaḥ |
karoti dharmarakṣārthaṃ brahmaṇā prerito bhṛśam
||37||एवं युगे युगे विष्णुरवताराननेकशः ।
करोति धर्मरक्षार्थं ब्रह्मणा प्रेरितो भृशम्
punaḥ punarharerevaṃ nānāyoniṣu pārthiva |
avatārā bhavantyanye rathacakravadadbhutāḥ
||38||पुनः पुनर्हरेरेवं नानायोनिषु पार्थिव ।
अवतारा भवन्त्यन्ये रथचक्रवदद्भुताः
daityānāṃ hananaṃ karma kartavyaṃ hariṇā svayam |
aṃśāṃśena pṛthivyāṃ vai kṛtvā janma mahātmanā
||39||दैत्यानां हननं कर्म कर्तव्यं हरिणा स्वयम् ।
अंशांशेन पृथिव्यां वै कृत्वा जन्म महात्मना
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi kṛṣṇajanmakathāṃ śubhām |
sa eva bhagavānviṣṇuravatīrṇo yadoḥ kule
||40||तदहं संप्रवक्ष्यामि कृष्णजन्मकथां शुभाम् ।
स एव भगवान्विष्णुरवतीर्णो यदोः कुले
kaśyapasya muneraṃśo vasudevaḥ pratāpavān |
govṛttirabhavadrājan pūrvaśāpānubhāvataḥ
||41||कश्यपस्य मुनेरंशो वसुदेवः प्रतापवान् ।
गोवृत्तिरभवद्राजन् पूर्वशापानुभावतः
kaśyapasya ca dve patnyau śāpādatra mahīpate |
aditiḥ surasā caivamāsatuḥ pṛthivīpate
||42||कश्यपस्य च द्वे पत्न्यौ शापादत्र महीपते ।
अदितिः सुरसा चैवमासतुः पृथिवीपते
devakī rohiṇī cobhe bhaginyau bharatarṣabha |
varuṇena mahāñchāpo dattaḥ kopāditi śrutam
||43||देवकी रोहिणी चोभे भगिन्यौ भरतर्षभ ।
वरुणेन महाञ्छापो दत्तः कोपादिति श्रुतम्
rājovāca
kiṃ kṛtaṃ kaśyapenāgo yena śapto mahānṛṣiḥ |
sabhāryaḥ sa kathaṃ jātastadvadasva mahāmate
||44||किं कृतं कश्यपेनागो येन शप्तो महानृषिः ।
सभार्यः स कथं जातस्तद्वदस्व महामते
kathañca bhagavānviṣṇustatra jāto'sti gokule |
vāsī vaikuṇṭhanilaye ramāpatirakhaṇḍitaḥ
||45||कथञ्च भगवान्विष्णुस्तत्र जातोऽस्ति गोकुले ।
वासी वैकुण्ठनिलये रमापतिरखण्डितः
nideśātkasya bhagavānvartate prabhuravyayaḥ |
nārāyaṇaḥ suraśreṣṭho yugādiḥ sarvadhārakaḥ
||46||निदेशात्कस्य भगवान्वर्तते प्रभुरव्ययः ।
नारायणः सुरश्रेष्ठो युगादिः सर्वधारकः
sa kathaṃ sadanaṃ tyaktvā karmavāniva mānuṣe |
karoti jananaṃ kasmādatra me saṃśayo mahān
||47||स कथं सदनं त्यक्त्वा कर्मवानिव मानुषे ।
करोति जननं कस्मादत्र मे संशयो महान्
prāpya mānuṣadehaṃ tu karoti ca viḍambanam |
bhāvānnānāvidhāṃstatra mānuṣe duṣṭajanmani
||48||प्राप्य मानुषदेहं तु करोति च विडम्बनम् ।
भावान्नानाविधांस्तत्र मानुषे दुष्टजन्मनि
kāmaḥ krodho'marṣaśokau vairaṃ prītiśca karhicit |
sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ nṝṇāṃ dainyamārjavameva ca
||49||कामः क्रोधोऽमर्षशोकौ वैरं प्रीतिश्च कर्हिचित् ।
सुखं दुःखं भयं नॄणां दैन्यमार्जवमेव च
duṣkṛtaṃ sukṛtaṃ caiva vacanaṃ hananaṃ tathā |
poṣaṇaṃ calanaṃ tāpo vimarśaśca vikatthanam
||50||दुष्कृतं सुकृतं चैव वचनं हननं तथा ।
पोषणं चलनं तापो विमर्शश्च विकत्थनम्
lobho dambhastathā mohaḥ kapaṭaḥ śocanaṃ tathā |
ete cānye tathā bhāvā mānuṣye sambhavanti hi
||51||लोभो दम्भस्तथा मोहः कपटः शोचनं तथा ।
एते चान्ये तथा भावा मानुष्ये सम्भवन्ति हि
sa kathaṃ bhagavānviṣṇustvaktyā sukhamanaśvaram |
karoti mānuṣaṃ janma bhāvaistaistairabhidrutam
||52||स कथं भगवान्विष्णुस्त्वक्त्या सुखमनश्वरम् ।
करोति मानुषं जन्म भावैस्तैस्तैरभिद्रुतम्
kiṃ sukhaṃ mānuṣaṃ prāpya bhuvi janma munīśvara |
kiṃ nimittaṃ hariḥ sākṣādgarbhavāsaṃ karoti vai
||53||किं सुखं मानुषं प्राप्य भुवि जन्म मुनीश्वर ।
किं निमित्तं हरिः साक्षाद्गर्भवासं करोति वै
garbhaduḥkhaṃ janmaduḥkhaṃ bālabhāve tathā punaḥ |
yauvane kāmajaṃ duḥkhaṃ gārhastye'timahattaram
||54||गर्भदुःखं जन्मदुःखं बालभावे तथा पुनः ।
यौवने कामजं दुःखं गार्हस्त्येऽतिमहत्तरम्
duḥkhānyetānyavāpnoti mānuṣe dvijasattama |
kathaṃ sa bhagavānviṣṇuravatārānpunaḥ punaḥ
||55||दुःखान्येतान्यवाप्नोति मानुषे द्विजसत्तम ।
कथं स भगवान्विष्णुरवतारान्पुनः पुनः
prāpya rāmāvatāraṃ hi hariṇā brahmayoninā |
duḥkhaṃ mahattaraṃ prāptaṃ vanavāse'tidāruṇe
||56||प्राप्य रामावतारं हि हरिणा ब्रह्मयोनिना ।
दुःखं महत्तरं प्राप्तं वनवासेऽतिदारुणे
sītāvirahajaṃ duḥkhaṃ saṃgrāmaśca punaḥ punaḥ |
kāntātyāgo'pyanenaivamanubhūto mahātmanā
||57||सीताविरहजं दुःखं संग्रामश्च पुनः पुनः ।
कान्तात्यागोऽप्यनेनैवमनुभूतो महात्मना
tathā kṛṣṇāvatāre'pi janma rakṣāgṛhe punaḥ |
gokule gamanaṃ caiva gavāṃ cāraṇamityuta
||58||तथा कृष्णावतारेऽपि जन्म रक्षागृहे पुनः ।
गोकुले गमनं चैव गवां चारणमित्युत
kaṃsasya hananaṃ kaṣṭād dvārakāgamanaṃ punaḥ |
nānāsaṃsāraduḥkhāni bhuktavānbhagavān katham
||59||कंसस्य हननं कष्टाद् द्वारकागमनं पुनः ।
नानासंसारदुःखानि भुक्तवान्भगवान् कथम्
svecchayā kaḥ pratīkṣeta mukto duḥkhāni jñānavān |
saṃśayaṃ chindhi sarvajña mama cittapraśāntaye
||60||स्वेच्छया कः प्रतीक्षेत मुक्तो दुःखानि ज्ञानवान् ।
संशयं छिन्धि सर्वज्ञ मम चित्तप्रशान्तये
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ || caturthaskandhe karmaṇo janmādikāraṇatvanirūpaṇaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||