bhṛguśāpakāraṇavarṇanam
janamejaya uvāca
sandeho'yaṃ mahānatra pārāśarya kathānake |
naranārāyaṇau śāntau vaiṣṇavāṃśau tapodhanau
||1||सन्देहोऽयं महानत्र पाराशर्य कथानके ।
नरनारायणौ शान्तौ वैष्णवांशौ तपोधनौ
tīrthāśrayau sattvayuktau vanyāśanaparau sadā |
dharmaputrau mahātmānau tāpasau satyasaṃsthitau
||2||तीर्थाश्रयौ सत्त्वयुक्तौ वन्याशनपरौ सदा ।
धर्मपुत्रौ महात्मानौ तापसौ सत्यसंस्थितौ
kathaṃ rāgasamāyuktau jātau yuddhe parasparam |
saṃgrāmaṃ cakratuḥ kasmāttyaktvā tapimanuttamām
||3||कथं रागसमायुक्तौ जातौ युद्धे परस्परम् ।
संग्रामं चक्रतुः कस्मात्त्यक्त्वा तपिमनुत्तमाम्
prahlādena samaṃ pūrṇaṃ divyavarṣaśataṃ kila |
hitvā śāntisukhaṃ yuddhaṃ kṛtavantau kathaṃ munī
||4||प्रह्लादेन समं पूर्णं दिव्यवर्षशतं किल ।
हित्वा शान्तिसुखं युद्धं कृतवन्तौ कथं मुनी
kathaṃ tau cakraturyuddhaṃ prahlādena samaṃ munī |
kathayasva mahābhāga kāraṇaṃ vigrahasya vai
||5||कथं तौ चक्रतुर्युद्धं प्रह्लादेन समं मुनी ।
कथयस्व महाभाग कारणं विग्रहस्य वै
(kāminī kanakaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ vigrahasya vai) |
yuddhabuddhiḥ kathaṃ jātā tayośca tadviraktayoḥ |
tathāvidhaṃ tapastaptaṃ tābhyāñca kena hetunā
||6||(कामिनी कनकं कार्यं कारणं विग्रहस्य वै) ।
युद्धबुद्धिः कथं जाता तयोश्च तद्विरक्तयोः ।
तथाविधं तपस्तप्तं ताभ्याञ्च केन हेतुना
mohārthaṃ sukhabhogārthaṃ svargārthaṃ vā parantapa |
kṛtamatyutkaṭaṃ tābhyāṃ tapaḥ sarvaphalapradam
||7||मोहार्थं सुखभोगार्थं स्वर्गार्थं वा परन्तप ।
कृतमत्युत्कटं ताभ्यां तपः सर्वफलप्रदम्
munibhyāṃ śāntacittābhyāṃ prāptaṃ kiṃ phalamadbhutam |
tapasā pīḍito dehaḥ saṃgrāmeṇa punaḥ punaḥ
||8||मुनिभ्यां शान्तचित्ताभ्यां प्राप्तं किं फलमद्भुतम् ।
तपसा पीडितो देहः संग्रामेण पुनः पुनः
divyavarṣaśataṃ pūrṇaṃ śrameṇa paripīḍitau |
na rājyārthe dhane vāpi na dāreṣu gṛheṣu ca
||9||दिव्यवर्षशतं पूर्णं श्रमेण परिपीडितौ ।
न राज्यार्थे धने वापि न दारेषु गृहेषु च
kimarthaṃ tu kṛtaṃ yuddhaṃ tābhyāṃ tena mahātmanā |
nirīhaḥ puruṣaḥ kasmātprakuryādyuddhamīdṛśam
||10||किमर्थं तु कृतं युद्धं ताभ्यां तेन महात्मना ।
निरीहः पुरुषः कस्मात्प्रकुर्याद्युद्धमीदृशम्
duḥkhadaṃ sarvathā dehe jānandharmaṃ sanātanam |
subuddhiḥ sukhadānīha karmāṇi kurute sadā
||11||दुःखदं सर्वथा देहे जानन्धर्मं सनातनम् ।
सुबुद्धिः सुखदानीह कर्माणि कुरुते सदा
na duḥkhadāni dharmajña sthitireṣā sanātanī |
dharmaputrau hareraṃśau sarvajñau sarvabhūṣitau
||12||न दुःखदानि धर्मज्ञ स्थितिरेषा सनातनी ।
धर्मपुत्रौ हरेरंशौ सर्वज्ञौ सर्वभूषितौ
kṛtavantau kathaṃ yuddhaṃ duḥkhaṃ dharmavināśakam |
tyaktvā tapaḥ samādhītaṃ sukhārāmaṃ mahatphalam
||13||कृतवन्तौ कथं युद्धं दुःखं धर्मविनाशकम् ।
त्यक्त्वा तपः समाधीतं सुखारामं महत्फलम्
saṃyugaṃ dāruṇaṃ kṛṣṇa naiva mūrkho'pi vāñchati |
śruto mayā yayātistu cyutaḥ svargānmahīpatiḥ
||14||संयुगं दारुणं कृष्ण नैव मूर्खोऽपि वाञ्छति ।
श्रुतो मया ययातिस्तु च्युतः स्वर्गान्महीपतिः
ahaṅkārabhavātpāpātpātitaḥ pṛthivītale |
yajñakṛddānakartā ca dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
||15||अहङ्कारभवात्पापात्पातितः पृथिवीतले ।
यज्ञकृद्दानकर्ता च धार्मिकः पृथिवीपतिः
śabdoccāraṇamātreṇa pātito vajrapāṇinā |
ahaṅkāramṛte yuddhaṃ na bhavatyeva niścayaḥ
||16||शब्दोच्चारणमात्रेण पातितो वज्रपाणिना ।
अहङ्कारमृते युद्धं न भवत्येव निश्चयः
kiṃ phalaṃ tasya yuddhasya muneḥ puṇyavināśanam |
vyāsa uvāca |
rājan saṃsāramūlaṃ hi trividhaḥ parikīrtitaḥ
||17||किं फलं तस्य युद्धस्य मुनेः पुण्यविनाशनम् ।
व्यास उवाच ।
राजन् संसारमूलं हि त्रिविधः परिकीर्तितः
ahaṅkārastu sarvajñairmunibhirdharmaniścaye |
sa kathaṃ muninā tyaktuṃ yogyo dehabhṛtā kila
||18||अहङ्कारस्तु सर्वज्ञैर्मुनिभिर्धर्मनिश्चये ।
स कथं मुनिना त्यक्तुं योग्यो देहभृता किल
kāraṇena vinā kāryaṃ na bhavatyeva niścayaḥ |
tapo dānaṃ tathā yajñāḥ sāttvikātprabhavanti te
||19||कारणेन विना कार्यं न भवत्येव निश्चयः ।
तपो दानं तथा यज्ञाः सात्त्विकात्प्रभवन्ति ते
rājasādvā mahābhāga tāmasātkalahastathā |
kriyā svalpāpi rājendra nāhaṅkāraṃ vinā kvacit
||20||राजसाद्वा महाभाग तामसात्कलहस्तथा ।
क्रिया स्वल्पापि राजेन्द्र नाहङ्कारं विना क्वचित्
śubhā vāpyaśubhā vāpi prabhavatyapi niścayaḥ |
ahaṅkārād bandhakārī nānyo'sti jagatītale
||21||शुभा वाप्यशुभा वापि प्रभवत्यपि निश्चयः ।
अहङ्काराद् बन्धकारी नान्योऽस्ति जगतीतले
yenedaṃ racitaṃ viśvaṃ kathaṃ tadrahitaṃ bhavet |
brahmā rudrastathā viṣṇurahaṅkārayutāstvamī
||22||येनेदं रचितं विश्वं कथं तद्रहितं भवेत् ।
ब्रह्मा रुद्रस्तथा विष्णुरहङ्कारयुतास्त्वमी
anyeṣāṃ caiva kā vārtā munīnāṃ vasudhādhipa |
ahaṅkārāvṛtaṃ viśvaṃ bhramatīdaṃ carācaram
||23||अन्येषां चैव का वार्ता मुनीनां वसुधाधिप ।
अहङ्कारावृतं विश्वं भ्रमतीदं चराचरम्
punarjanma punarmṛtyuḥ sarvaṃ karmavaśānugam |
devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ saṃsāre'sminmahīpate
||24||पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः सर्वं कर्मवशानुगम् ।
देवतिर्यङ्मनुष्याणां संसारेऽस्मिन्महीपते
rathāṅgavadasarvārthaṃ bhramaṇaṃ sarvadā smṛtam |
viṣṇorapyavatārāṇāṃ saṃkhyāṃ jānāti kaḥ pumān
||25||रथाङ्गवदसर्वार्थं भ्रमणं सर्वदा स्मृतम् ।
विष्णोरप्यवताराणां संख्यां जानाति कः पुमान्
vitate'smiṃstu saṃsāre uttamādhamayoniṣu |
nārāyaṇo hariḥ sākṣānmātsyaṃ vapurupāśritaḥ
||26||विततेऽस्मिंस्तु संसारे उत्तमाधमयोनिषु ।
नारायणो हरिः साक्षान्मात्स्यं वपुरुपाश्रितः
kāmaṭhaṃ saukaraṃ caiva nārasiṃhañca vāmanam |
yuge yuge jagannātho vāsudevo janārdanaḥ
||27||कामठं सौकरं चैव नारसिंहञ्च वामनम् ।
युगे युगे जगन्नाथो वासुदेवो जनार्दनः
avatārānasaṃkhyātānkaroti vidhiyantritaḥ |
vaivasvate mahārāja saptame bhagavānhariḥ
||28||अवतारानसंख्यातान्करोति विधियन्त्रितः ।
वैवस्वते महाराज सप्तमे भगवान्हरिः
manvantare'vatārānvai cakre tāñchruṇu tattvataḥ |
bhṛguśāpānmahārāja viṣṇurdevavaraḥ prabhuḥ
||29||मन्वन्तरेऽवतारान्वै चक्रे ताञ्छ्रुणु तत्त्वतः ।
भृगुशापान्महाराज विष्णुर्देववरः प्रभुः
avatārānanekāṃstu kṛtavānakhileśvaraḥ |
rājovāca |
sandeho'yaṃ mahābhāga hṛdaye mama jāyate
||30||अवताराननेकांस्तु कृतवानखिलेश्वरः ।
राजोवाच ।
सन्देहोऽयं महाभाग हृदये मम जायते
bhṛguṇā bhagavānviṣṇuḥ kathaṃ śaptaḥ pitāmaha |
hariṇā ca munestasya vipriyaṃ kiṃ kṛtaṃ mune
||31||भृगुणा भगवान्विष्णुः कथं शप्तः पितामह ।
हरिणा च मुनेस्तस्य विप्रियं किं कृतं मुने
yadroṣād bhṛguṇā śapto viṣṇurdevanamaskṛtaḥ |
vyāsa uvāca |
śṛṇu rājanpravakṣyāmi bhṛgoḥ śāpasya kāraṇam
||32||यद्रोषाद् भृगुणा शप्तो विष्णुर्देवनमस्कृतः ।
व्यास उवाच ।
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि भृगोः शापस्य कारणम्
purā kaśyapadāyādo hiraṇyakaśipurnṛpaḥ |
yadā tadā suraiḥ sārdhaṃ kṛtaṃ saṃkhyaṃ parasparam
||33||पुरा कश्यपदायादो हिरण्यकशिपुर्नृपः ।
यदा तदा सुरैः सार्धं कृतं संख्यं परस्परम्
kṛte saṃkhye jagatsarvaṃ vyākulaṃ samajāyata |
hate tasminnṛpe rājā prahlādaḥ samajāyata
||34||कृते संख्ये जगत्सर्वं व्याकुलं समजायत ।
हते तस्मिन्नृपे राजा प्रह्लादः समजायत
devānsa pīḍayāmāsa prahlādaḥ śatrukarṣaṇaḥ |
saṃgrāmo hyabhavad ghoraḥ śakraprahlādayostadā
||35||देवान्स पीडयामास प्रह्लादः शत्रुकर्षणः ।
संग्रामो ह्यभवद् घोरः शक्रप्रह्लादयोस्तदा
pūrṇaṃ varṣaśataṃ rājam̐llokavismayakārakam |
devairyuddhaṃ kṛtaṃ cograṃ prahrādastu parājitaḥ
||36||पूर्णं वर्षशतं राजँल्लोकविस्मयकारकम् ।
देवैर्युद्धं कृतं चोग्रं प्रह्रादस्तु पराजितः
nirvedaṃ paramaṃ prāpto jñātvā dharmaṃ sanātanam |
virocanasutaṃ rājye pratiṣṭhāpya baliṃ nṛpa
||37||निर्वेदं परमं प्राप्तो ज्ञात्वा धर्मं सनातनम् ।
विरोचनसुतं राज्ये प्रतिष्ठाप्य बलिं नृप
jagāma sa tapastaptuṃ parvate gandhamādane |
prāpya rājyaṃ baliḥ śrīmānsurairvairaṃ cakāra ha
||38||जगाम स तपस्तप्तुं पर्वते गन्धमादने ।
प्राप्य राज्यं बलिः श्रीमान्सुरैर्वैरं चकार ह
yataḥ parasparaṃ yuddhaṃ jātaṃ paramadāruṇam |
tataḥ surairjitā daityā indreṇāmitatejasā
||39||यतः परस्परं युद्धं जातं परमदारुणम् ।
ततः सुरैर्जिता दैत्या इन्द्रेणामिततेजसा
viṣṇunā ca sahāyena rājyabhraṣṭāḥ kṛtā nṛpa |
tataḥ parājitā daityāḥ kāvyasya śaraṇaṃ gatāḥ
||40||विष्णुना च सहायेन राज्यभ्रष्टाः कृता नृप ।
ततः पराजिता दैत्याः काव्यस्य शरणं गताः
kiṃ tvaṃ na kuruṣe brahman sāhāyyaṃ naḥ pratāpavān |
sthātuṃ na śaknumo hyatra praviśāmo rasātalam
||41||किं त्वं न कुरुषे ब्रह्मन् साहाय्यं नः प्रतापवान् ।
स्थातुं न शक्नुमो ह्यत्र प्रविशामो रसातलम्
yadi tvaṃ na sahāyo'si trātuṃ mantraviduttama |
vyāsa uvāca |
ityuktaḥ so'bravīddaityānkāvyaḥ kāruṇiko muniḥ
||42||यदि त्वं न सहायोऽसि त्रातुं मन्त्रविदुत्तम ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्तः सोऽब्रवीद्दैत्यान्काव्यः कारुणिको मुनिः
mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena bho'surāḥ |
mantraistathauṣadhībhiśca sāhāyyaṃ vaḥ sadaiva hi
||43||मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन भोऽसुराः ।
मन्त्रैस्तथौषधीभिश्च साहाय्यं वः सदैव हि
kariṣyāmi kṛtotsāhā bhavantu vigatajvarāḥ |
vyāsa uvāca |
tataste nirbhayā jātā daityāḥ kāvyasya saṃśrayāt
||44||करिष्यामि कृतोत्साहा भवन्तु विगतज्वराः ।
व्यास उवाच ।
ततस्ते निर्भया जाता दैत्याः काव्यस्य संश्रयात्
devaiḥ śrutastu vṛttāntaḥ sarvaiścāramukhātkila |
tatra saṃmantrya te devāḥ śakreṇa ca parasparam
||45||देवैः श्रुतस्तु वृत्तान्तः सर्वैश्चारमुखात्किल ।
तत्र संमन्त्र्य ते देवाः शक्रेण च परस्परम्
mantraṃ cakruḥ susaṃvignāḥ kāvyamantraprabhāvataḥ |
yoddhuṃ gacchāmahe tūrṇaṃ yāvanna cyāvayanti vai
||46||मन्त्रं चक्रुः सुसंविग्नाः काव्यमन्त्रप्रभावतः ।
योद्धुं गच्छामहे तूर्णं यावन्न च्यावयन्ति वै
prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe |
daityāñjagmustato devāḥ saṃruṣṭāḥ śastrapāṇayaḥ
||47||प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे ।
दैत्याञ्जग्मुस्ततो देवाः संरुष्टाः शस्त्रपाणयः
jagmustānviṣṇusahitā dānavān hariṇoditāḥ |
vadhyamānāstu te daityāḥ santrastā bhayapīḍitāḥ
||48||जग्मुस्तान्विष्णुसहिता दानवान् हरिणोदिताः ।
वध्यमानास्तु ते दैत्याः सन्त्रस्ता भयपीडिताः
kāvyasya śaraṇaṃ jagmū rakṣa rakṣeti cābruvan |
tāñchukraḥ pīḍitāndṛṣṭvā devairdaityānmahābalān
||49||काव्यस्य शरणं जग्मू रक्ष रक्षेति चाब्रुवन् ।
ताञ्छुक्रः पीडितान्दृष्ट्वा देवैर्दैत्यान्महाबलान्
mā bhaiṣṭeti vacaḥ prāha mantrauṣadhibalādvibhuḥ |
dṛṣṭvā kāvyaṃ surāḥ sarve tyaktvā tānprayayuḥ kila
||50||मा भैष्टेति वचः प्राह मन्त्रौषधिबलाद्विभुः ।
दृष्ट्वा काव्यं सुराः सर्वे त्यक्त्वा तान्प्रययुः किल
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe bhṛguśāpakāraṇavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||