devyā kṛṣṇaśokāyanodanam
vyāsa uvāca
prātarnandagṛhe jātaḥ putrajanmamahotsavaḥ |
kiṃvadantyatha kaṃsena śrutā cāramukhādapi
||1||प्रातर्नन्दगृहे जातः पुत्रजन्ममहोत्सवः ।
किंवदन्त्यथ कंसेन श्रुता चारमुखादपि
jānāti vasudevasya dārāstatra vasanti hi |
paśavo dāsavargaśca sarve te nandagokule
||2||जानाति वसुदेवस्य दारास्तत्र वसन्ति हि ।
पशवो दासवर्गश्च सर्वे ते नन्दगोकुले
tena śaṅkāsamāviṣṭo gokulaṃ prati bhārata |
nāradenāpi tatsarvaṃ kathitaṃ kāraṇaṃ purā
||3||तेन शङ्कासमाविष्टो गोकुलं प्रति भारत ।
नारदेनापि तत्सर्वं कथितं कारणं पुरा
gokule ye ca nandādyāstatpatnyaśca surāṃśajāḥ |
devakīvasudevādyāḥ sarve te śatravaḥ kila
||4||गोकुले ये च नन्दाद्यास्तत्पत्न्यश्च सुरांशजाः ।
देवकीवसुदेवाद्याः सर्वे ते शत्रवः किल
iti nāradavākyena bodhito'sau kulādhamaḥ |
jātaḥ kopamanā rājan kaṃsaḥ paramapāpakṛt
||5||इति नारदवाक्येन बोधितोऽसौ कुलाधमः ।
जातः कोपमना राजन् कंसः परमपापकृत्
pūtanā nihatā tatra kṛṣṇenāmitatejasā |
bako vatsāsuraścāpi dhenukaśca mahābalaḥ
||6||पूतना निहता तत्र कृष्णेनामिततेजसा ।
बको वत्सासुरश्चापि धेनुकश्च महाबलः
pralambo nihatastena tathā govardhano dhṛtaḥ |
śrutvaitatkarma kaṃsastu mene maraṇamātmanaḥ
||7||प्रलम्बो निहतस्तेन तथा गोवर्धनो धृतः ।
श्रुत्वैतत्कर्म कंसस्तु मेने मरणमात्मनः
tathā vinihataḥ keśī jñātvā kaṃso'tidurmanāḥ |
dhanuryāgamiṣeṇāśu tāvānetuṃ pracakrame
||8||तथा विनिहतः केशी ज्ञात्वा कंसोऽतिदुर्मनाः ।
धनुर्यागमिषेणाशु तावानेतुं प्रचक्रमे
akrūraṃ preṣayāmāsa krūraḥ pāpamatistadā |
ānetuṃ rāmakṛṣṇau ca vadhāyāmitavikramau
||9||अक्रूरं प्रेषयामास क्रूरः पापमतिस्तदा ।
आनेतुं रामकृष्णौ च वधायामितविक्रमौ
rathamāropya gopālau gokulād gāndinīsutaḥ |
āgato mathurāyāṃ tu kaṃsādeśe sthitaḥ kila
||10||रथमारोप्य गोपालौ गोकुलाद् गान्दिनीसुतः ।
आगतो मथुरायां तु कंसादेशे स्थितः किल
tāvāgatya tadā tatra dhanurbhaṅgañca cakratuḥ |
hatvātha rajakaṃ kāmaṃ gajaṃ cāṇūramuṣṭikam
||11||तावागत्य तदा तत्र धनुर्भङ्गञ्च चक्रतुः ।
हत्वाथ रजकं कामं गजं चाणूरमुष्टिकम्
śalaṃ ca tośalaṃ caiva nijaghāna haristadā |
jaghāna kaṃsaṃ deveśaḥ keśeṣvākṛṣya līlayā
||12||शलं च तोशलं चैव निजघान हरिस्तदा ।
जघान कंसं देवेशः केशेष्वाकृष्य लीलया
pitarau mocayitvātha gataduḥkhau cakāra ha |
ugrasenāya rājyaṃ taddadāvariniṣūdanaḥ
||13||पितरौ मोचयित्वाथ गतदुःखौ चकार ह ।
उग्रसेनाय राज्यं तद्ददावरिनिषूदनः
vasudevastayostatra mauñjībandhanapūrvakam |
kārayāmāsa vidhivad vratabandhaṃ mahāmanāḥ
||14||वसुदेवस्तयोस्तत्र मौञ्जीबन्धनपूर्वकम् ।
कारयामास विधिवद् व्रतबन्धं महामनाः
upanītau tadā tau tu gatau sāndīpanālayam |
vidyāḥ sarvāḥ samabhyasya mathurāmāgatau punaḥ
||15||उपनीतौ तदा तौ तु गतौ सान्दीपनालयम् ।
विद्याः सर्वाः समभ्यस्य मथुरामागतौ पुनः
jātau dvādaśavarṣīyau kṛtavidyau mahābalau |
mathurāyāṃ sthitau vīrau sutāvānakadundubheḥ
||16||जातौ द्वादशवर्षीयौ कृतविद्यौ महाबलौ ।
मथुरायां स्थितौ वीरौ सुतावानकदुन्दुभेः
māgadhastu jarāsandho jāmātṛvadhaduḥkhitaḥ |
kṛtvā sainyasamājaṃ sa mathurāmāgataḥ purīm
||17||मागधस्तु जरासन्धो जामातृवधदुःखितः ।
कृत्वा सैन्यसमाजं स मथुरामागतः पुरीम्
sa saptadaśavāraṃ tu kṛṣṇena kṛtabuddhinā |
jitaḥ saṃgrāmamāsādya madhupuryāṃ nivāsinā
||18||स सप्तदशवारं तु कृष्णेन कृतबुद्धिना ।
जितः संग्राममासाद्य मधुपुर्यां निवासिना
paścācca preritastena sa kālayavanābhidhaḥ |
sarvamlecchādhipaḥ śūro yādavānāṃ bhayaṅkaraḥ
||19||पश्चाच्च प्रेरितस्तेन स कालयवनाभिधः ।
सर्वम्लेच्छाधिपः शूरो यादवानां भयङ्करः
śrutvā yavanamāyāntaṃ kṛṣṇaḥ sarvān yadūttamān |
ānāyya ca tathā rāmamuvāca madhusūdanaḥ
||20||श्रुत्वा यवनमायान्तं कृष्णः सर्वान् यदूत्तमान् ।
आनाय्य च तथा राममुवाच मधुसूदनः
bhayaṃ no'tra samutpannaṃ jarāsandhānmahābalāt |
kiṃ kartavyaṃ mahābhāga yavanaḥ samupaiti vai
||21||भयं नोऽत्र समुत्पन्नं जरासन्धान्महाबलात् ।
किं कर्तव्यं महाभाग यवनः समुपैति वै
prāṇatrāṇaṃ prakartavyaṃ tyaktvā gehaṃ balaṃ dhanam |
sukhena sthīyate yatra sa deśaḥ khalu paitṛkaḥ
||22||प्राणत्राणं प्रकर्तव्यं त्यक्त्वा गेहं बलं धनम् ।
सुखेन स्थीयते यत्र स देशः खलु पैतृकः
sadodvegakaraḥ kāmaṃ kiṃ kartavyaḥ kulocitaḥ |
śailasāgarasānnidhye sthātavyaṃ sukhamicchatā
||23||सदोद्वेगकरः कामं किं कर्तव्यः कुलोचितः ।
शैलसागरसान्निध्ये स्थातव्यं सुखमिच्छता
yatra vairibhayaṃ na syātsthātavyaṃ tatra paṇḍitaiḥ |
śeṣaśayyāṃ samāśritya hariḥ svapiti sāgare
||24||यत्र वैरिभयं न स्यात्स्थातव्यं तत्र पण्डितैः ।
शेषशय्यां समाश्रित्य हरिः स्वपिति सागरे
tathaiva ca bhayādbhītaḥ kailāse tripurārdanaḥ |
tasmānnātraiva sthātavyamasmābhiḥ śatrutāpitaiḥ
||25||तथैव च भयाद्भीतः कैलासे त्रिपुरार्दनः ।
तस्मान्नात्रैव स्थातव्यमस्माभिः शत्रुतापितैः
dvāravatyāṃ gamiṣyāmaḥ sahitāḥ sarva eva vai |
kathitā garuḍenādya ramyā dvāravatī purī
||26||द्वारवत्यां गमिष्यामः सहिताः सर्व एव वै ।
कथिता गरुडेनाद्य रम्या द्वारवती पुरी
raivatācalasānidhye sindhukūle manoharā |
vyāsa uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ tathyaṃ sarve yādavapuṅgavāḥ
||27||रैवताचलसानिध्ये सिन्धुकूले मनोहरा ।
व्यास उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तथ्यं सर्वे यादवपुङ्गवाः
gamanāya matiṃ cakruḥ sakuṭumbāḥ savāhanāḥ |
śakaṭāni tathoṣṭrāśca vāmyaśca mahiṣāstathā
||28||गमनाय मतिं चक्रुः सकुटुम्बाः सवाहनाः ।
शकटानि तथोष्ट्राश्च वाम्यश्च महिषास्तथा
dhanapūrṇāni kṛtvā te niryayurnagarādbahiḥ |
rāmakṛṣṇau puraskṛtya sarve te saparicchadāḥ
||29||धनपूर्णानि कृत्वा ते निर्ययुर्नगराद्बहिः ।
रामकृष्णौ पुरस्कृत्य सर्वे ते सपरिच्छदाः
agre kṛtvā prajāḥ sarvāśceluḥ sarve yadūttamāḥ |
katiciddivasaiḥ prāpuḥ purīṃ dvāravatīṃ kila
||30||अग्रे कृत्वा प्रजाः सर्वाश्चेलुः सर्वे यदूत्तमाः ।
कतिचिद्दिवसैः प्रापुः पुरीं द्वारवतीं किल
śilpibhiḥ kārayāmāsa jīrṇoddhāraṃ hi mādhavaḥ |
saṃsthāpya yādavāṃstatra tāvetau balakeśavau
||31||शिल्पिभिः कारयामास जीर्णोद्धारं हि माधवः ।
संस्थाप्य यादवांस्तत्र तावेतौ बलकेशवौ
tarasā mathurāmetya saṃsthitau nirjanāṃ purīm |
tadā tatraiva samprāpto balavān yavanādhipaḥ
||32||तरसा मथुरामेत्य संस्थितौ निर्जनां पुरीम् ।
तदा तत्रैव सम्प्राप्तो बलवान् यवनाधिपः
jñātvainamāgataṃ kṛṣṇo niryayau nagarādbahiḥ |
padātiragre tasyābhūdyavanasya janārdanaḥ
||33||ज्ञात्वैनमागतं कृष्णो निर्ययौ नगराद्बहिः ।
पदातिरग्रे तस्याभूद्यवनस्य जनार्दनः
pītāmbaradharaḥ śrīmānprāhasanmadhusūdanaḥ |
taṃ dṛṣṭvā purato yāntaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam
||34||पीताम्बरधरः श्रीमान्प्राहसन्मधुसूदनः ।
तं दृष्ट्वा पुरतो यान्तं कृष्णं कमललोचनम्
yavano'pi padātiḥ sanpṛṣṭhato'nugataḥ khalaḥ |
prasupto yatra rājarṣirmucukundo mahābalaḥ
||35||यवनोऽपि पदातिः सन्पृष्ठतोऽनुगतः खलः ।
प्रसुप्तो यत्र राजर्षिर्मुचुकुन्दो महाबलः
prayayau bhagavāṃstatra sakālayavano hariḥ |
tatraivāntardadhe viṣṇurmucukundaṃ samīkṣya ca
||36||प्रययौ भगवांस्तत्र सकालयवनो हरिः ।
तत्रैवान्तर्दधे विष्णुर्मुचुकुन्दं समीक्ष्य च
tatraiva yavanaḥ prāptaḥ suptabhūtamapaśyata |
matvā taṃ vāsudevaṃ sa pādenātāḍayannṛpam
||37||तत्रैव यवनः प्राप्तः सुप्तभूतमपश्यत ।
मत्वा तं वासुदेवं स पादेनाताडयन्नृपम्
prabuddhaḥ krodharaktākṣastaṃ dadāha mahābalaḥ |
taṃ dagdhvā mucukundo'tha dadarśa kamalekṣaṇam
||38||प्रबुद्धः क्रोधरक्ताक्षस्तं ददाह महाबलः ।
तं दग्ध्वा मुचुकुन्दोऽथ ददर्श कमलेक्षणम्
vāsudevaṃ sudeveśaṃ praṇamya prasthito vanam |
jagāma dvārakāṃ kṛṣṇo baladevasamanvitaḥ
||39||वासुदेवं सुदेवेशं प्रणम्य प्रस्थितो वनम् ।
जगाम द्वारकां कृष्णो बलदेवसमन्वितः
ugrasenaṃ nṛpaṃ kṛtvā vijahāra yathāruci |
aharadrukmiṇī kāmaṃ śiśupālasvayaṃvarāt
||40||उग्रसेनं नृपं कृत्वा विजहार यथारुचि ।
अहरद्रुक्मिणी कामं शिशुपालस्वयंवरात्
rākṣasena vivāhena cakre dāravidhiṃ hariḥ |
tato jāmbavatīṃ satyāṃ mitravindāñca bhāminīm
||41||राक्षसेन विवाहेन चक्रे दारविधिं हरिः ।
ततो जाम्बवतीं सत्यां मित्रविन्दाञ्च भामिनीम्
kālindīṃ lakṣaṇāṃ bhadrāṃ tathā nāgnajitīṃ śubhām |
pṛthakpṛthaksamānīyāpyupayeme janārdanaḥ
||42||कालिन्दीं लक्षणां भद्रां तथा नाग्नजितीं शुभाम् ।
पृथक्पृथक्समानीयाप्युपयेमे जनार्दनः
aṣṭāveva mahīpāla patnyaḥ paramaśobhanāḥ |
prāsūta rukmiṇī putraṃ pradyumnaṃ cārudarśanam
||43||अष्टावेव महीपाल पत्न्यः परमशोभनाः ।
प्रासूत रुक्मिणी पुत्रं प्रद्युम्नं चारुदर्शनम्
jātakarmādikaṃ tasya cakāra madhusūdanaḥ |
hṛto'sau sūtikāgehācchambareṇa balīyasā
||44||जातकर्मादिकं तस्य चकार मधुसूदनः ।
हृतोऽसौ सूतिकागेहाच्छम्बरेण बलीयसा
nītaśca svapurīṃ bālo māyāvatyai samarpitaḥ |
vāsudevo hṛtaṃ dṛṣṭvā putraṃ śokasamanvitaḥ
||45||नीतश्च स्वपुरीं बालो मायावत्यै समर्पितः ।
वासुदेवो हृतं दृष्ट्वा पुत्रं शोकसमन्वितः
jagāma śaraṇaṃ devīṃ bhaktiyuktena cetasā |
vṛtrāsurādayo daityā līlayaiva yayā hatāḥ
||46||जगाम शरणं देवीं भक्तियुक्तेन चेतसा ।
वृत्रासुरादयो दैत्या लीलयैव यया हताः
tato'sau yogamāyāyāścakāra paramāṃ smṛtim |
vacobhiḥ paramodārairakṣaraiḥ stavanaiḥ śubhaiḥ
||47||ततोऽसौ योगमायायाश्चकार परमां स्मृतिम् ।
वचोभिः परमोदारैरक्षरैः स्तवनैः शुभैः
śrīkṛṣṇa uvāca
mātarmayātitapasā paritoṣitā tvaṃ prāgjanmani prasumanādibhirarcitāsi |
dharmātmajena badarīvanakhaṇḍamadhye kiṃ vismṛto janani te tvayi bhaktibhāvaḥ
||48||मातर्मयातितपसा परितोषिता त्वं प्राग्जन्मनि प्रसुमनादिभिरर्चितासि ।
धर्मात्मजेन बदरीवनखण्डमध्ये किं विस्मृतो जननि ते त्वयि भक्तिभावः
sūtīgṛhādapahṛtaḥ kimu bālako me kenāpi duṣṭamanasāpyatha kautukādvā |
mānāpahārakaraṇāya mamādya nūnaṃ lajjā tavāmba khalu bhaktajanasya yuktā
||49||सूतीगृहादपहृतः किमु बालको मे केनापि दुष्टमनसाप्यथ कौतुकाद्वा ।
मानापहारकरणाय ममाद्य नूनं लज्जा तवाम्ब खलु भक्तजनस्य युक्ता
durgo mahānatitarāṃ nagarī suguptā tatrāpi me'sti sadanaṃ kila madhyabhāge |
antaḥpure ca pihitaṃ nanu sūtigehaṃ bālo hṛtaḥ khalu tathāpi mamaiva doṣāt
||50||दुर्गो महानतितरां नगरी सुगुप्ता तत्रापि मेऽस्ति सदनं किल मध्यभागे ।
अन्तःपुरे च पिहितं ननु सूतिगेहं बालो हृतः खलु तथापि ममैव दोषात्
nāhaṃ gataḥ parapuraṃ na ca yādavāśca rakṣāvatīva nagarī kila vīravaryaiḥ |
māyā tavaiva janani prakaṭaprabhāvā me bālakaḥ parihṛtaḥ kuhakena kena
||51||नाहं गतः परपुरं न च यादवाश्च रक्षावतीव नगरी किल वीरवर्यैः ।
माया तवैव जननि प्रकटप्रभावा मे बालकः परिहृतः कुहकेन केन
no vedmyahaṃ janani te caritaṃ suguptaṃ ko veda mandamatiralpavideva dehī |
kvāsau gato mama bhaṭairna ca vīkṣito vā hartāmbike javanikā tava kalpiteyam
||52||नो वेद्म्यहं जननि ते चरितं सुगुप्तं को वेद मन्दमतिरल्पविदेव देही ।
क्वासौ गतो मम भटैर्न च वीक्षितो वा हर्ताम्बिके जवनिका तव कल्पितेयम्
citraṃ na te'tra purato mama mātṛgarbho nītastvayārdhasamaye kila māyayāsau |
yaṃ rohiṇī haladharaṃ suṣuve prasiddhaṃ dūre sthitā patiparā mithunaṃ vināpi
||53||चित्रं न तेऽत्र पुरतो मम मातृगर्भो नीतस्त्वयार्धसमये किल माययासौ ।
यं रोहिणी हलधरं सुषुवे प्रसिद्धं दूरे स्थिता पतिपरा मिथुनं विनापि
sṛṣṭiṃ karoṣi jagatāmanupālanaṃ ca nāśaṃ tathaiva punarapyaniśaṃ guṇaistvam |
ko veda te'mba caritaṃ duritāntakāri prāyeṇa sarvamakhilaṃ vihitaṃ tvayaitat
||54||सृष्टिं करोषि जगतामनुपालनं च नाशं तथैव पुनरप्यनिशं गुणैस्त्वम् ।
को वेद तेऽम्ब चरितं दुरितान्तकारि प्रायेण सर्वमखिलं विहितं त्वयैतत्
utpādya putrajananaprabhavaṃ pramodaṃ dattvā punarvirahajaṃ kila duḥkhabhāram |
tvaṃ krīḍase sulalitaiḥ khalu tairvihārai- rno cetkathaṃ mama sutāptiratirvṛthā syāt
||55||उत्पाद्य पुत्रजननप्रभवं प्रमोदं दत्त्वा पुनर्विरहजं किल दुःखभारम् ।
त्वं क्रीडसे सुललितैः खलु तैर्विहारै- र्नो चेत्कथं मम सुताप्तिरतिर्वृथा स्यात्
mātāsya roditi bhṛśaṃ kurarīva bālā duḥkhaṃ tanoti mama sannidhigā sadaiva |
kaṣṭaṃ na vetsi lalite'pramitaprabhāve mātastvameva śaraṇaṃ bhavapīḍitānām
||56||मातास्य रोदिति भृशं कुररीव बाला दुःखं तनोति मम सन्निधिगा सदैव ।
कष्टं न वेत्सि ललितेऽप्रमितप्रभावे मातस्त्वमेव शरणं भवपीडितानाम्
sīmā sukhasya sutajanma tadīyanāśo duḥkhasya devi bhavane vibudhā vadanti |
tatkiṃ karomi janani prathame pranaṣṭe putre mamādya hṛdayaṃ sphuṭatīva mātaḥ
||57||सीमा सुखस्य सुतजन्म तदीयनाशो दुःखस्य देवि भवने विबुधा वदन्ति ।
तत्किं करोमि जननि प्रथमे प्रनष्टे पुत्रे ममाद्य हृदयं स्फुटतीव मातः
yajñaṃ karomi tava tuṣṭikaraṃ vrataṃ vā daivaṃ ca pūjanamathākhiladuḥkhahā tvam |
mātaḥ suto'tra yadi jīvati darśayāśu tvaṃ vai kṣamā sakalaśokavināśanāya
||58||यज्ञं करोमि तव तुष्टिकरं व्रतं वा दैवं च पूजनमथाखिलदुःखहा त्वम् ।
मातः सुतोऽत्र यदि जीवति दर्शयाशु त्वं वै क्षमा सकलशोकविनाशनाय
vyāsa uvāca
evaṃ stutā tadā devī kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā |
pratyakṣadarśanā bhūtvā tamuvāca jagadgurum
||59||एवं स्तुता तदा देवी कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।
प्रत्यक्षदर्शना भूत्वा तमुवाच जगद्गुरुम्
śrīdevyuvāca
śokaṃ mā kuru deveśa śāpo'yaṃ te purātanaḥ |
tasya yogena putraste śambareṇa hṛto balāt
||60||शोकं मा कुरु देवेश शापोऽयं ते पुरातनः ।
तस्य योगेन पुत्रस्ते शम्बरेण हृतो बलात्
ataste ṣoḍaśe varṣe hatvā taṃ śambaraṃ balāt |
āgamiṣyati putraste matprasādānna saṃśayaḥ
||61||अतस्ते षोडशे वर्षे हत्वा तं शम्बरं बलात् ।
आगमिष्यति पुत्रस्ते मत्प्रसादान्न संशयः
vyāsa uvāca
ityuktvāntardadhe devī caṇḍikā caṇḍavikramā |
bhagavānapi putrasya śokaṃ tyaktvābhavatsukhī
||62||इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी चण्डिका चण्डविक्रमा ।
भगवानपि पुत्रस्य शोकं त्यक्त्वाभवत्सुखी
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe devyā kṛṣṇaśokāpanodanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||