brahmāṇaṃ prati viṣṇuvākyam
vyāsa uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi kṛṣṇasya caritaṃ mahat |
avatārakāraṇaṃ caiva devyāścaritamadbhutam
||1||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कृष्णस्य चरितं महत् ।
अवतारकारणं चैव देव्याश्चरितमद्भुतम्
dharaikadā bharākrāntā rudatī cātikarśitā |
gorūpadhāriṇī dīnā bhītāgacchattriviṣṭapam
||2||धरैकदा भराक्रान्ता रुदती चातिकर्शिता ।
गोरूपधारिणी दीना भीतागच्छत्त्रिविष्टपम्
pṛṣṭā śakreṇa kiṃ te'dya vartate bhayamityatha |
kena vai pīḍitāsi tvaṃ kiṃ te duḥkhaṃ vasundhare
||3||पृष्टा शक्रेण किं तेऽद्य वर्तते भयमित्यथ ।
केन वै पीडितासि त्वं किं ते दुःखं वसुन्धरे
tacchrutvelā tadovāca śṛṇu deveśa me'khilam |
duḥkhaṃ pṛcchasi yattvaṃ me bhārākrānto'smi mānada
||4||तच्छ्रुत्वेला तदोवाच शृणु देवेश मेऽखिलम् ।
दुःखं पृच्छसि यत्त्वं मे भाराक्रान्तोऽस्मि मानद
jarāsandho mahāpāpī māgadheṣu patirmama |
śiśupālastathā caidyaḥ kāśirājaḥ pratāpavān
||5||जरासन्धो महापापी मागधेषु पतिर्मम ।
शिशुपालस्तथा चैद्यः काशिराजः प्रतापवान्
rukmī ca balavānkaṃso narakaśca mahābalaḥ |
śālvaḥ saubhapatiḥ krūraḥ keśī dhenukavatsakau
||6||रुक्मी च बलवान्कंसो नरकश्च महाबलः ।
शाल्वः सौभपतिः क्रूरः केशी धेनुकवत्सकौ
sarve dharmavihīnāśca parasparavirodhinaḥ |
pāpācārā madonmattāḥ kālarūpāśca pārthivāḥ
||7||सर्वे धर्मविहीनाश्च परस्परविरोधिनः ।
पापाचारा मदोन्मत्ताः कालरूपाश्च पार्थिवाः
tairahaṃ pīḍitā śakra bhārākrāntākṣamā vibho |
kiṃ karomi kva gacchāmi cintā me mahatī sthitā
||8||तैरहं पीडिता शक्र भाराक्रान्ताक्षमा विभो ।
किं करोमि क्व गच्छामि चिन्ता मे महती स्थिता
pīḍitāhaṃ varāheṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
śakra jānīhi hariṇā duḥkhādduḥkhataraṃ gatā
||9||पीडिताहं वराहेण विष्णुना प्रभविष्णुना ।
शक्र जानीहि हरिणा दुःखाद्दुःखतरं गता
yato'haṃ duṣṭadaityena kaśyapasyātmajena vai |
hṛtāhaṃ hiraṇyākṣeṇa magnā tasminmahārṇave
||10||यतोऽहं दुष्टदैत्येन कश्यपस्यात्मजेन वै ।
हृताहं हिरण्याक्षेण मग्ना तस्मिन्महार्णवे
tadā sūkararūpeṇa viṣṇunā nihato'pyasau |
uddhṛtāhaṃ varāheṇa sthāpitā hi sthirā kṛtā
||11||तदा सूकररूपेण विष्णुना निहतोऽप्यसौ ।
उद्धृताहं वराहेण स्थापिता हि स्थिरा कृता
nocedrasātale svasthā sthitā syāṃ sukhaśāyinī |
na śaktāsmyadya deveśa bhāraṃ voḍhuṃ durātmanām
||12||नोचेद्रसातले स्वस्था स्थिता स्यां सुखशायिनी ।
न शक्तास्म्यद्य देवेश भारं वोढुं दुरात्मनाम्
agre duṣṭaḥ samāyāti hyaṣṭāviṃśastathā kaliḥ |
tadāhaṃ pīḍitā śakra gantāsmyāśu rasātalam
||13||अग्रे दुष्टः समायाति ह्यष्टाविंशस्तथा कलिः ।
तदाहं पीडिता शक्र गन्तास्म्याशु रसातलम्
tasmāttvaṃ devadeveśa duḥkharūpārṇavasya ca |
pārado bhava bhāraṃ me hara pādau namāmi te
||14||तस्मात्त्वं देवदेवेश दुःखरूपार्णवस्य च ।
पारदो भव भारं मे हर पादौ नमामि ते
iṃdra uvāca
ile kiṃ te karomyadya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ vraja |
ahaṃ tatrāgamiṣyāmi sa te duḥkhaṃ hariṣyati
||15||इले किं ते करोम्यद्य ब्रह्माणं शरणं व्रज ।
अहं तत्रागमिष्यामि स ते दुःखं हरिष्यति
tacchrutvā tvaritā pṛthvī brahmalokaṃ gatā tadā |
śakro'pi pṛṣṭhataḥ prāptaḥ sarvadevapuraḥsaraḥ
||16||तच्छ्रुत्वा त्वरिता पृथ्वी ब्रह्मलोकं गता तदा ।
शक्रोऽपि पृष्ठतः प्राप्तः सर्वदेवपुरःसरः
surabhīmāgatāṃ tatra dṛṣṭvovāca prajāpatiḥ |
mahīṃ jñātvā mahārāja dhyānena samupasthitām
||17||सुरभीमागतां तत्र दृष्ट्वोवाच प्रजापतिः ।
महीं ज्ञात्वा महाराज ध्यानेन समुपस्थिताम्
kasmādrudasi kalyāṇi kiṃ te duḥkhaṃ vadādhunā |
pīḍitāsi ca kena tvaṃ pāpācāreṇa bhūrvada
||18||कस्माद्रुदसि कल्याणि किं ते दुःखं वदाधुना ।
पीडितासि च केन त्वं पापाचारेण भूर्वद
dharovāca
kalirāyāti duṣṭo'yaṃ bibhemi tadbhayādaham |
pāpācārāḥ prajāstatra bhaviṣyanti jagatpate
||19||कलिरायाति दुष्टोऽयं बिभेमि तद्भयादहम् ।
पापाचाराः प्रजास्तत्र भविष्यन्ति जगत्पते
rājānaśca durācārāḥ parasparavirodhinaḥ |
caurakarmaratāḥ sarve rākṣasāḥ pūrṇavairiṇaḥ
||20||राजानश्च दुराचाराः परस्परविरोधिनः ।
चौरकर्मरताः सर्वे राक्षसाः पूर्णवैरिणः
tānhatvā nṛpatīnbhāraṃ hara me'dya pitāmaha |
pīḍitāsmi mahārāja sainyabhāreṇa bhūbhṛtām
||21||तान्हत्वा नृपतीन्भारं हर मेऽद्य पितामह ।
पीडितास्मि महाराज सैन्यभारेण भूभृताम्
brahyovāca
nāhaṃ śaktastathā devi bhārāvataraṇe tava |
gacchāvaḥ sadanaṃ viṣṇordevadevasya cakriṇaḥ
||22||नाहं शक्तस्तथा देवि भारावतरणे तव ।
गच्छावः सदनं विष्णोर्देवदेवस्य चक्रिणः
sa te bhārāpanodaṃ vai kariṣyati janārdanaḥ |
pūrvaṃ mayāpi te kāryaṃ cintitaṃ suvicārya ca
||23||स ते भारापनोदं वै करिष्यति जनार्दनः ।
पूर्वं मयापि ते कार्यं चिन्तितं सुविचार्य च
tatra gaccha suraśreṣṭha yatra devo janārdanaḥ |
vyāsa uvāca |
ityuktvā vedakartāsau puraskṛtya surāṃśca gām
||24||तत्र गच्छ सुरश्रेष्ठ यत्र देवो जनार्दनः ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्त्वा वेदकर्तासौ पुरस्कृत्य सुरांश्च गाम्
jagāma viṣṇusadanaṃ haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ |
tuṣṭāva vedavākyaiśca bhaktipravaṇamānasaḥ
||25||जगाम विष्णुसदनं हंसारूढश्चतुर्मुखः ।
तुष्टाव वेदवाक्यैश्च भक्तिप्रवणमानसः
brahmovāca
sahasraśīrṣāstvamasi sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
tvaṃ vedapuruṣaḥ pūrvaṃ devadevaḥ sanātanaḥ
||26||सहस्रशीर्षास्त्वमसि सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
त्वं वेदपुरुषः पूर्वं देवदेवः सनातनः
bhūtapūrvaṃ bhaviṣyacca vartamānaṃ ca yadvibho |
amaratvaṃ tvayā dattamasmākaṃ ca ramāpate
||27||भूतपूर्वं भविष्यच्च वर्तमानं च यद्विभो ।
अमरत्वं त्वया दत्तमस्माकं च रमापते
etāvānmahimā te'sti ko na vetti jagattraye |
tvaṃ kartāpyavitā hantā tvaṃ sarvagatirīśvaraḥ
||28||एतावान्महिमा तेऽस्ति को न वेत्ति जगत्त्रये ।
त्वं कर्ताप्यविता हन्ता त्वं सर्वगतिरीश्वरः
vyāsa uvāca
itīḍitaḥ prabhurviṣṇuḥ prasanno garuḍadhvajaḥ |
darśanañca dadau tebhyo brahmādibhyo'malāśayaḥ
||29||इतीडितः प्रभुर्विष्णुः प्रसन्नो गरुडध्वजः ।
दर्शनञ्च ददौ तेभ्यो ब्रह्मादिभ्योऽमलाशयः
papraccha svāgataṃ devānprasannavadano hariḥ |
tatastvāgamane teṣāṃ kāraṇañca savistaram
||30||पप्रच्छ स्वागतं देवान्प्रसन्नवदनो हरिः ।
ततस्त्वागमने तेषां कारणञ्च सविस्तरम्
tamuvācābjajo natvā dharāduḥkhañca saṃsmaran |
bhārāvataraṇaṃ viṣṇo kartavyaṃ te janārdana
||31||तमुवाचाब्जजो नत्वा धरादुःखञ्च संस्मरन् ।
भारावतरणं विष्णो कर्तव्यं ते जनार्दन
bhuvi dhṛtvāvatāraṃ tvaṃ dvāparānte samāgate |
hatvā duṣṭānnṛpānurvyā hara bhāraṃ dayānidhe
||32||भुवि धृत्वावतारं त्वं द्वापरान्ते समागते ।
हत्वा दुष्टान्नृपानुर्व्या हर भारं दयानिधे
viṣṇuruvāca
nāhaṃ svatantra evātra na brahmā na śivastathā |
nendro'gnirna yamastvaṣṭā na sūryo varuṇastathā
||33||नाहं स्वतन्त्र एवात्र न ब्रह्मा न शिवस्तथा ।
नेन्द्रोऽग्निर्न यमस्त्वष्टा न सूर्यो वरुणस्तथा
yogamāyāvaśe sarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam |
brahmādistambaparyantaṃ grathitaṃ guṇasūtrataḥ
||34||योगमायावशे सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम् ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं ग्रथितं गुणसूत्रतः
yathā sā svecchayā pūrvaṃ kartumicchati suvrata |
tathā karoti suhitā vayaṃ sarve'pi tadvaśāḥ
||35||यथा सा स्वेच्छया पूर्वं कर्तुमिच्छति सुव्रत ।
तथा करोति सुहिता वयं सर्वेऽपि तद्वशाः
yadyahaṃ syāṃ svatantro vai cintayantu dhiyā kila |
kuto'bhavaṃ matsyavapuḥ kacchapo vā mahārṇave
||36||यद्यहं स्यां स्वतन्त्रो वै चिन्तयन्तु धिया किल ।
कुतोऽभवं मत्स्यवपुः कच्छपो वा महार्णवे
tiryagyoniṣu ko bhogaḥ kā kīrtiḥ kiṃ sukhaṃ punaḥ |
kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tatra kṣudrayonigatasya me
||37||तिर्यग्योनिषु को भोगः का कीर्तिः किं सुखं पुनः ।
किं पुण्यं किं फलं तत्र क्षुद्रयोनिगतस्य मे
kolo vātha nṛsiṃho vā vāmano vābhavaṃ kutaḥ |
jamadagnisutaḥ kasmātsambhaveyaṃ pitāmaha
||38||कोलो वाथ नृसिंहो वा वामनो वाभवं कुतः ।
जमदग्निसुतः कस्मात्सम्भवेयं पितामह
nṛśaṃsaṃ vā kathaṃ karma kṛtavānasmi bhūtale |
kṣatajaistu hradānsarvānpūrayeyaṃ kathaṃ punaḥ
||39||नृशंसं वा कथं कर्म कृतवानस्मि भूतले ।
क्षतजैस्तु ह्रदान्सर्वान्पूरयेयं कथं पुनः
tatkathaṃ jamadagneśca putro bhūtvā dvijottamaḥ |
kṣatriyānhatavānājau nirdayo garbhagānapi
||40||तत्कथं जमदग्नेश्च पुत्रो भूत्वा द्विजोत्तमः ।
क्षत्रियान्हतवानाजौ निर्दयो गर्भगानपि
rāmo bhūtvātha devendra prāviśaddaṇḍakaṃ vanam |
padātiścīravāsāśca jaṭāvalkalavānpunaḥ
||41||रामो भूत्वाथ देवेन्द्र प्राविशद्दण्डकं वनम् ।
पदातिश्चीरवासाश्च जटावल्कलवान्पुनः
asahāyo hyapātheyo bhīṣaṇe nirjane vane |
kurvannākheṭakaṃ tatra vyacaraṃ vigatatrapaḥ
||42||असहायो ह्यपाथेयो भीषणे निर्जने वने ।
कुर्वन्नाखेटकं तत्र व्यचरं विगतत्रपः
na jñātavānmṛgaṃ haimaṃ māyayā pihitastadā |
uṭaje jānakīṃ tyaktvā nirgatastatpadānugaḥ
||43||न ज्ञातवान्मृगं हैमं मायया पिहितस्तदा ।
उटजे जानकीं त्यक्त्वा निर्गतस्तत्पदानुगः
lakṣmaṇo'pi ca tāṃ tyaktvā nirgato matpadānugaḥ |
vārito'pi mayātyarthaṃ mohitaḥ prākṛtairguṇaiḥ
||44||लक्ष्मणोऽपि च तां त्यक्त्वा निर्गतो मत्पदानुगः ।
वारितोऽपि मयात्यर्थं मोहितः प्राकृतैर्गुणैः
bhikṣurūpaṃ tataḥ kṛtvā rāvaṇaḥ kapaṭākṛtiḥ |
jahāra tarasā rakṣo jānakīṃ śokakarśitām
||45||भिक्षुरूपं ततः कृत्वा रावणः कपटाकृतिः ।
जहार तरसा रक्षो जानकीं शोककर्शिताम्
duḥkhārtena mayā tatra ruditañca vane vane |
sugrīveṇa ca mitratvaṃ kṛtaṃ kāryavaśānmayā
||46||दुःखार्तेन मया तत्र रुदितञ्च वने वने ।
सुग्रीवेण च मित्रत्वं कृतं कार्यवशान्मया
anyāyena hato vālī śāpāccaiva nivāritaḥ |
sahāyānvānarān kṛtvā laṅkāyāṃ calitaḥ punaḥ
||47||अन्यायेन हतो वाली शापाच्चैव निवारितः ।
सहायान्वानरान् कृत्वा लङ्कायां चलितः पुनः
baddho'haṃ nāgapāśaiśca lakṣmaṇaśca mamānujaḥ |
visaṃjñau patitau dṛṣṭvā vānarā vismayaṃ gatāḥ
||48||बद्धोऽहं नागपाशैश्च लक्ष्मणश्च ममानुजः ।
विसंज्ञौ पतितौ दृष्ट्वा वानरा विस्मयं गताः
garuḍena tadā''gatya mocitau bhrātarau kila |
cintā me mahatī jātā daivaṃ kiṃ vā kariṣyati
||49||गरुडेन तदाऽऽगत्य मोचितौ भ्रातरौ किल ।
चिन्ता मे महती जाता दैवं किं वा करिष्यति
hṛtaṃ rājyaṃ vane vāso mṛtastātaḥ priyā hṛtā |
yuddhaṃ kaṣṭaṃ dadātyevamagre kiṃ vā kariṣyati
||50||हृतं राज्यं वने वासो मृतस्तातः प्रिया हृता ।
युद्धं कष्टं ददात्येवमग्रे किं वा करिष्यति
prathamaṃ tu mahadduḥkhamarājyasya vanāśrayam |
rājaputryānvitasyaiva dhanahīnasya me surāḥ
||51||प्रथमं तु महद्दुःखमराज्यस्य वनाश्रयम् ।
राजपुत्र्यान्वितस्यैव धनहीनस्य मे सुराः
varāṭikāpi pitrā me na dattā vananirgame |
padātirasahāyo'haṃ dhanahīnaśca nirgataḥ
||52||वराटिकापि पित्रा मे न दत्ता वननिर्गमे ।
पदातिरसहायोऽहं धनहीनश्च निर्गतः
caturdaśaiva varṣāṇi nītāni ca tadā mayā |
kṣātraṃ dharmaṃ parityajya vyādhavṛttyā mahāvane
||53||चतुर्दशैव वर्षाणि नीतानि च तदा मया ।
क्षात्रं धर्मं परित्यज्य व्याधवृत्त्या महावने
daivādyuddhe jayaḥ prāpto nihato'sau mahāsuraḥ |
ānītā ca punaḥ sītā prāptāyodhyā mayā tathā
||54||दैवाद्युद्धे जयः प्राप्तो निहतोऽसौ महासुरः ।
आनीता च पुनः सीता प्राप्तायोध्या मया तथा
varṣāṇi katicittatra sukhaṃ saṃsārasambhavam |
prāptaṃ rājyañca sampūrṇaṃ kosalānadhitiṣṭhatā
||55||वर्षाणि कतिचित्तत्र सुखं संसारसम्भवम् ।
प्राप्तं राज्यञ्च सम्पूर्णं कोसलानधितिष्ठता
puraivaṃ vartamānena prāptarājyena vai tadā |
lokāpavādabhītena tyaktā sītā vane mayā
||56||पुरैवं वर्तमानेन प्राप्तराज्येन वै तदा ।
लोकापवादभीतेन त्यक्ता सीता वने मया
kāntāvirahajaṃ duḥkhaṃ punaḥ prāptaṃ durāsadam |
pātālaṃ sā gatā paścāddharāṃ bhittvā dharātmajā
||57||कान्ताविरहजं दुःखं पुनः प्राप्तं दुरासदम् ।
पातालं सा गता पश्चाद्धरां भित्त्वा धरात्मजा
evaṃ rāmāvatāre'pi duḥkhaṃ prāptaṃ nirantaram |
paratantreṇa me nūnaṃ svatantraḥ ko bhavettadā
||58||एवं रामावतारेऽपि दुःखं प्राप्तं निरन्तरम् ।
परतन्त्रेण मे नूनं स्वतन्त्रः को भवेत्तदा
paścātkālavaśātprāptaḥ svargo me bhrātṛbhiḥ saha |
paratantrasya kā vārtā vaktavyā vibudhena vai
||59||पश्चात्कालवशात्प्राप्तः स्वर्गो मे भ्रातृभिः सह ।
परतन्त्रस्य का वार्ता वक्तव्या विबुधेन वै
paratantro'tmyahaṃ nūnaṃ padmayone niśāmaya |
tathā tvamapi rudraśca sarve cānye surottamāḥ
||60||परतन्त्रोऽत्म्यहं नूनं पद्मयोने निशामय ।
तथा त्वमपि रुद्रश्च सर्वे चान्ये सुरोत्तमाः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ caturthaskandhe brahmāṇaṃ prati viṣṇuvākyaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||