ahaṅkārāvartanavarṇanam
vyāsa uvāca
ityākarṇya vacastāsāṃ dharmaputraḥ pratāpavān |
vimarśamakaroccitte kiṃ kartavyaṃ mayādhunā
||1||इत्याकर्ण्य वचस्तासां धर्मपुत्रः प्रतापवान् ।
विमर्शमकरोच्चित्ते किं कर्तव्यं मयाधुना
hāsyo'haṃ munivṛndeṣu bhaviṣyāmyadya saṅgamāt |
ahaṃkārādidaṃ prāptaṃ duḥkhaṃ nātra vicāraṇā |
mūlaṃ dharmavināśasya prathamaṃ yadahaṅkṛtiḥ
||2||हास्योऽहं मुनिवृन्देषु भविष्याम्यद्य सङ्गमात् ।
अहंकारादिदं प्राप्तं दुःखं नात्र विचारणा ।
मूलं धर्मविनाशस्य प्रथमं यदहङ्कृतिः
mūlaṃ saṃsāravṛkṣasya yataḥ prokto mahātmabhiḥ |
dṛṣṭvā maunaṃ samādhāya na sthito'haṃ samāgatam
||3||मूलं संसारवृक्षस्य यतः प्रोक्तो महात्मभिः ।
दृष्ट्वा मौनं समाधाय न स्थितोऽहं समागतम्
vārāṅganāgaṇaṃ juṣṭaṃ tenāsaṃ duḥkhabhājanam |
utpāditāstathā nāryo mayā dharmavyayena vai
||4||वाराङ्गनागणं जुष्टं तेनासं दुःखभाजनम् ।
उत्पादितास्तथा नार्यो मया धर्मव्ययेन वै
tāstu māṃ bādhituṃ vṛttāḥ kāmārtāḥ pramadottamāḥ |
ūrṇanābhirivādyāhaṃ jālena svakṛtena vai
||5||तास्तु मां बाधितुं वृत्ताः कामार्ताः प्रमदोत्तमाः ।
ऊर्णनाभिरिवाद्याहं जालेन स्वकृतेन वै
baddho'smi sudṛḍhenātra kiṃ kartavyamataḥ param |
yadi cintāṃ samutsṛjya santyajāmyabalā imāḥ
||6||बद्धोऽस्मि सुदृढेनात्र किं कर्तव्यमतः परम् ।
यदि चिन्तां समुत्सृज्य सन्त्यजाम्यबला इमाः
śaptvā bhraṣṭā vrajiṣyanti sarvā bhagnamanorathāḥ |
mukto'haṃ sañcariṣyāmi vijane paramaṃ tapaḥ
||7||शप्त्वा भ्रष्टा व्रजिष्यन्ति सर्वा भग्नमनोरथाः ।
मुक्तोऽहं सञ्चरिष्यामि विजने परमं तपः
tasmātkrodhaṃ samutpādya tyakṣyāmi sundarīgaṇam |
vyāsa uvāca |
iti sañcintya manasā munirnārāyaṇastadā
||8||तस्मात्क्रोधं समुत्पाद्य त्यक्ष्यामि सुन्दरीगणम् ।
व्यास उवाच ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा मुनिर्नारायणस्तदा
vimarśamakaroccitte sukhotpādanasādhane |
dvitīyo'yaṃ mahāśatruḥ krodhaḥ santāpakārakaḥ
||9||विमर्शमकरोच्चित्ते सुखोत्पादनसाधने ।
द्वितीयोऽयं महाशत्रुः क्रोधः सन्तापकारकः
kāmādapyadhiko loke lobhādapi ca dāruṇaḥ |
krodhābhibhūtaḥ kurute hiṃsāṃ prāṇavighātinīm
||10||कामादप्यधिको लोके लोभादपि च दारुणः ।
क्रोधाभिभूतः कुरुते हिंसां प्राणविघातिनीम्
duḥkhadāṃ sarvabhūtānāṃ narakārāmadīrghikām |
yathāgnirgharṣaṇājjātaḥ pādapaṃ pradahettathā
||11||दुःखदां सर्वभूतानां नरकारामदीर्घिकाम् ।
यथाग्निर्घर्षणाज्जातः पादपं प्रदहेत्तथा
dehotpannastathā krodho dehaṃ dahati dāruṇaḥ |
vyāsa uvāca |
iti sañcintyamānaṃ taṃ bhrātaraṃ dīnamānasam
||12||देहोत्पन्नस्तथा क्रोधो देहं दहति दारुणः ।
व्यास उवाच ।
इति सञ्चिन्त्यमानं तं भ्रातरं दीनमानसम्
uvāca vacanaṃ tathyaṃ naro dharmasuto'nujaḥ |
nara uvāca |
nārāyaṇa mahābhāga kopaṃ yaccha mahāmate
||13||उवाच वचनं तथ्यं नरो धर्मसुतोऽनुजः ।
नर उवाच ।
नारायण महाभाग कोपं यच्छ महामते
śāntaṃ bhāvaṃ samāśritya nāśayāhaṅkṛtiṃ parām |
purāhaṅkāradoṣeṇa tapo naṣṭaṃ kilāvayoḥ
||14||शान्तं भावं समाश्रित्य नाशयाहङ्कृतिं पराम् ।
पुराहङ्कारदोषेण तपो नष्टं किलावयोः
saṃgrāmaścābhavattābhyāṃ bhāvābhyāmasureṇa ha |
divyavarṣasahasraṃ tu prahlādena mahādbhutam
||15||संग्रामश्चाभवत्ताभ्यां भावाभ्यामसुरेण ह ।
दिव्यवर्षसहस्रं तु प्रह्लादेन महाद्भुतम्
duḥkhaṃ bahutaraṃ prāptaṃ tatrāvābhyāṃ surottama |
tasmātkrodhaṃ parityajya śānto bhava munīśvara
||16||दुःखं बहुतरं प्राप्तं तत्रावाभ्यां सुरोत्तम ।
तस्मात्क्रोधं परित्यज्य शान्तो भव मुनीश्वर
( śāntatvaṃ tapaso mūlaṃ munibhiḥ parikīrtitam |
) |
vyāsa uvāca |
iti tasya vacaḥ śrutvā śānto'bhūddharmanandanaḥ |
janamejaya uvāca |
saṃśayo'yaṃ muniśreṣṭha prahlādena mahātmanā
||17||( शान्तत्वं तपसो मूलं मुनिभिः परिकीर्तितम् ।
) ।
व्यास उवाच ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा शान्तोऽभूद्धर्मनन्दनः ।
जनमेजय उवाच ।
संशयोऽयं मुनिश्रेष्ठ प्रह्लादेन महात्मना
viṣṇubhaktena śāntena kathaṃ yuddhaṃ kṛtaṃ purā |
kṛtavantau kathaṃ yuddhaṃ naranārāyaṇāvṛṣī
||18||विष्णुभक्तेन शान्तेन कथं युद्धं कृतं पुरा ।
कृतवन्तौ कथं युद्धं नरनारायणावृषी
tāpasau dharmaputrau dvau suśāntamānasāvubhau |
samāgamaḥ kathaṃ jātastayordaityasutasya ca
||19||तापसौ धर्मपुत्रौ द्वौ सुशान्तमानसावुभौ ।
समागमः कथं जातस्तयोर्दैत्यसुतस्य च
saṃgrāmastu kathaṃ tābhyāṃ kṛtastena mahātmanā |
prahlādo'pyatidharmātmā jñānavānviṣṇutatparaḥ
||20||संग्रामस्तु कथं ताभ्यां कृतस्तेन महात्मना ।
प्रह्लादोऽप्यतिधर्मात्मा ज्ञानवान्विष्णुतत्परः
naranārāyaṇau tadvattāpasau sattvasaṃsthitau |
tena tābhyāṃ samudbhūtaṃ vairaṃ yadi parasparam
||21||नरनारायणौ तद्वत्तापसौ सत्त्वसंस्थितौ ।
तेन ताभ्यां समुद्भूतं वैरं यदि परस्परम्
tadā tapasi dharme ca śrama eva hi kevalam |
kva japaḥ kva tapaścaryā purā satyayuge'pi ca
||22||तदा तपसि धर्मे च श्रम एव हि केवलम् ।
क्व जपः क्व तपश्चर्या पुरा सत्ययुगेऽपि च
tādṛśairna jitaṃ cittaṃ krodhāhaṅkārasaṃvṛtam |
na krodho na ca mātsaryamahaṅkārāṃkuraṃ vinā
||23||तादृशैर्न जितं चित्तं क्रोधाहङ्कारसंवृतम् ।
न क्रोधो न च मात्सर्यमहङ्कारांकुरं विना
ahaṅkārātsamutpannāḥ kāmakrodhādayaḥ kila |
varṣakoṭisahasraṃ tu tapaḥ kṛtvātidāruṇam
||24||अहङ्कारात्समुत्पन्नाः कामक्रोधादयः किल ।
वर्षकोटिसहस्रं तु तपः कृत्वातिदारुणम्
ahaṅkārāṃkure jāte vyarthaṃ bhavati sarvathā |
yathā sūryodaye jāte tamorūpaṃ na tiṣṭhati
||25||अहङ्कारांकुरे जाते व्यर्थं भवति सर्वथा ।
यथा सूर्योदये जाते तमोरूपं न तिष्ठति
ahaṅkārāṃkurasyāgre tathā puṇyaṃ na tiṣṭhati |
prahlādo'pi mahābhāga hariṇā samayudhyata
||26||अहङ्कारांकुरस्याग्रे तथा पुण्यं न तिष्ठति ।
प्रह्लादोऽपि महाभाग हरिणा समयुध्यत
tadā vyarthaṃ kṛtaṃ sarvaṃ sukṛtaṃ kila bhūtale |
naranārāyaṇau śāntau vihāya paramaṃ tapaḥ
||27||तदा व्यर्थं कृतं सर्वं सुकृतं किल भूतले ।
नरनारायणौ शान्तौ विहाय परमं तपः
kṛtavantau yadā yuddhaṃ kva śamaḥ sukṛtaṃ punaḥ |
īdṛgbhyāṃ sattvayuktābhyāmajeyā yadyahaṅkṛtiḥ
||28||कृतवन्तौ यदा युद्धं क्व शमः सुकृतं पुनः ।
ईदृग्भ्यां सत्त्वयुक्ताभ्यामजेया यद्यहङ्कृतिः
mādṛśānāñja kā vārtā mune'haṅkārasaṃkṣaye |
ahaṅkāraparityakto na ko'pyasti jagattraye
||29||मादृशानाञ्ज का वार्ता मुनेऽहङ्कारसंक्षये ।
अहङ्कारपरित्यक्तो न कोऽप्यस्ति जगत्त्रये
na bhūto bhavitā naiva yastyaktastena sarvathā |
mucyate lohanigaḍairbaddhaḥ kāṣṭhamayaistathā
||30||न भूतो भविता नैव यस्त्यक्तस्तेन सर्वथा ।
मुच्यते लोहनिगडैर्बद्धः काष्ठमयैस्तथा
ahaṅkāranibaddhastu na kadācidvimucyate |
ahaṅkārāvṛtaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
||31||अहङ्कारनिबद्धस्तु न कदाचिद्विमुच्यते ।
अहङ्कारावृतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
bhramatyeva hi saṃsāre viṣṭhāmūtrapradūṣite |
brahmajñānaṃ kutastāvatsaṃsāre mohasaṃvṛte
||32||भ्रमत्येव हि संसारे विष्ठामूत्रप्रदूषिते ।
ब्रह्मज्ञानं कुतस्तावत्संसारे मोहसंवृते
mataṃ mīmāṃsakānāṃ vai sammataṃ bhāti suvrata |
mahānto'pi sadā yuktāḥ kāmakrodhādibhirmune
||33||मतं मीमांसकानां वै सम्मतं भाति सुव्रत ।
महान्तोऽपि सदा युक्ताः कामक्रोधादिभिर्मुने
mādṛśānāṃ kalāvasminkā kathā munisattama |
vyāsa uvāca |
kāryaṃ vai kāraṇādbhinnaṃ kathaṃ bhavati bhārata
||34||मादृशानां कलावस्मिन्का कथा मुनिसत्तम ।
व्यास उवाच ।
कार्यं वै कारणाद्भिन्नं कथं भवति भारत
kaṭakaṃ kuṇḍalañcaiva suvarṇasadṛśaṃ bhavet |
ahaṅkārodbhavaṃ sarvaṃ brahmāṇḍaṃ sacarācaram
||35||कटकं कुण्डलञ्चैव सुवर्णसदृशं भवेत् ।
अहङ्कारोद्भवं सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम्
paṭastantuvaśaḥ proktastadviyuktaḥ kathaṃ bhavet |
māyāguṇaistribhiḥ sarvaṃ racitaṃ sthirajaṅgamam
||36||पटस्तन्तुवशः प्रोक्तस्तद्वियुक्तः कथं भवेत् ।
मायागुणैस्त्रिभिः सर्वं रचितं स्थिरजङ्गमम्
satṛṇastambaparyantaṃ kā tatra paridevanā |
brahmā viṣṇustathā rudraste cāhaṅkāramohitāḥ
||37||सतृणस्तम्बपर्यन्तं का तत्र परिदेवना ।
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्ते चाहङ्कारमोहिताः
bhramantyasminmahāgādhe saṃsāre nṛpasattama |
vasiṣṭhanāradādyāśca munayo jñāninaḥ param
||38||भ्रमन्त्यस्मिन्महागाधे संसारे नृपसत्तम ।
वसिष्ठनारदाद्याश्च मुनयो ज्ञानिनः परम्
te'bhibhūtāḥ saṃsaranti saṃsāre'sminpunaḥ punaḥ |
na ko'pyasti nṛpaśreṣṭha triṣu lokeṣu dehabhṛt
||39||तेऽभिभूताः संसरन्ति संसारेऽस्मिन्पुनः पुनः ।
न कोऽप्यस्ति नृपश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु देहभृत्
ebhirmāyāguṇairmuktaḥ śānta ātmasukhe sthitaḥ |
kāmakrodhau tathā lobho moho'haṅkārasambhavaḥ
||40||एभिर्मायागुणैर्मुक्तः शान्त आत्मसुखे स्थितः ।
कामक्रोधौ तथा लोभो मोहोऽहङ्कारसम्भवः
na muñcanti naraṃ sarvaṃ dehavantaṃ nṛpottama |
adhītya vedaśāstrāṇi purāṇāni vicintya ca
||41||न मुञ्चन्ति नरं सर्वं देहवन्तं नृपोत्तम ।
अधीत्य वेदशास्त्राणि पुराणानि विचिन्त्य च
kṛtvā tīrthāṭanaṃ dānaṃ dhyānañcaiva surārcanam |
karoti viṣayāsaktaḥ sarvaṃ karma ca cauravat
||42||कृत्वा तीर्थाटनं दानं ध्यानञ्चैव सुरार्चनम् ।
करोति विषयासक्तः सर्वं कर्म च चौरवत्
vicārayati no pūrvaṃ kāmamohamadānvitaḥ |
kṛte yuge'pi tretāyāṃ dvāpare kurunandana
||43||विचारयति नो पूर्वं काममोहमदान्वितः ।
कृते युगेऽपि त्रेतायां द्वापरे कुरुनन्दन
viddho'trāsti ca dharmo'pi kā kathādya kalau punaḥ |
spardhā sadaiva sadrohā lobhāmarṣau ca sarvadā
||44||विद्धोऽत्रास्ति च धर्मोऽपि का कथाद्य कलौ पुनः ।
स्पर्धा सदैव सद्रोहा लोभामर्षौ च सर्वदा
evaṃvidho'sti saṃsāro nātra kāryā vicāraṇā |
sādhavo viralā loke bhavanti gatamatsarāḥ
||45||एवंविधोऽस्ति संसारो नात्र कार्या विचारणा ।
साधवो विरला लोके भवन्ति गतमत्सराः
jitakrodhā jitāmarṣā dṛṣṭāntārthaṃ vyavasthitāḥ |
rājovāca |
te dhanyāḥ kṛtapuṇyāste madamohavivarjitāḥ
||46||जितक्रोधा जितामर्षा दृष्टान्तार्थं व्यवस्थिताः ।
राजोवाच ।
ते धन्याः कृतपुण्यास्ते मदमोहविवर्जिताः
jitendriyāḥ sadācārā jitaṃ tairbhuvanatrayam |
dunomi pātakaṃ smṛtvā piturmama mahātmanaḥ
||47||जितेन्द्रियाः सदाचारा जितं तैर्भुवनत्रयम् ।
दुनोमि पातकं स्मृत्वा पितुर्मम महात्मनः
kṛtastapasvinaḥ kaṇṭhe mṛtasarpo hyaghaṃ vinā |
atastasya muniśreṣṭha bhavitā kiṃ mamāgrataḥ
||48||कृतस्तपस्विनः कण्ठे मृतसर्पो ह्यघं विना ।
अतस्तस्य मुनिश्रेष्ठ भविता किं ममाग्रतः
na jāne buddhisammohātkiṃ vā kāryaṃ bhaviṣyati |
madhu paśyati mūḍhātmā prapātaṃ naiva paśyati
||49||न जाने बुद्धिसम्मोहात्किं वा कार्यं भविष्यति ।
मधु पश्यति मूढात्मा प्रपातं नैव पश्यति
karoti ninditaṃ karma narakānna bibheti ca |
kathaṃ yuddhaṃ purā vṛttaṃ vistarāttadvadasva me
||50||करोति निन्दितं कर्म नरकान्न बिभेति च ।
कथं युद्धं पुरा वृत्तं विस्तरात्तद्वदस्व मे
prahlādena yathā cograṃ naranārāyaṇasya vai |
prahlādastu kathaṃ yātaḥ pātālāttadvadasva me
||51||प्रह्लादेन यथा चोग्रं नरनारायणस्य वै ।
प्रह्लादस्तु कथं यातः पातालात्तद्वदस्व मे
sārasvate mahātīrthe puṇye badarikāśrame |
naranārāyaṇau śāntau tāpasau munisattamau
||52||सारस्वते महातीर्थे पुण्ये बदरिकाश्रमे ।
नरनारायणौ शान्तौ तापसौ मुनिसत्तमौ
kṛtavantau tathā yuddhaṃ hetunā kena mānada |
vairaṃ bhavati vittārthaṃ dārārthaṃ vā parasparam
||53||कृतवन्तौ तथा युद्धं हेतुना केन मानद ।
वैरं भवति वित्तार्थं दारार्थं वा परस्परम्
eṣaṇārahitau kasmāccakratuḥ pradhanaṃ mahat |
prahlādo'pi ca dharmātmā jñātvā devau sanātanau
||54||एषणारहितौ कस्माच्चक्रतुः प्रधनं महत् ।
प्रह्लादोऽपि च धर्मात्मा ज्ञात्वा देवौ सनातनौ
kṛtavānsa kathaṃ yuddhaṃ naranārāyaṇau munī |
etadvistarato brahmañchrotumicchāmi kāraṇam
||55||कृतवान्स कथं युद्धं नरनारायणौ मुनी ।
एतद्विस्तरतो ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि कारणम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe ahaṅkārāvartanavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||