prahlādanārāyaṇayoryuddhe viṣṇorāgamanavarṇanam
vyāsa uvāca
kurvaṃstīrthavidhiṃ tatra hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ |
nyagrodhaṃ sumahacchāyamapaśyatpuratastadā
||1||कुर्वंस्तीर्थविधिं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः ।
न्यग्रोधं सुमहच्छायमपश्यत्पुरतस्तदा
dadarśa bāṇānaparānnānājātīyakāṃstadā |
gṛdhrapakṣayutāṃstīvrācchilādhautānmahojvalān
||2||ददर्श बाणानपरान्नानाजातीयकांस्तदा ।
गृध्रपक्षयुतांस्तीव्राच्छिलाधौतान्महोज्वलान्
cintayāmāsa manasā kasyeme viśikhāstviha |
ṛṣīṇāmāśrame puṇye tīrthe paramapāvane
||3||चिन्तयामास मनसा कस्येमे विशिखास्त्विह ।
ऋषीणामाश्रमे पुण्ये तीर्थे परमपावने
evaṃ cintayatānena kṛṣṇājinadharau munī |
samunnatajaṭābhārau dṛṣṭau dharmasutau tadā
||4||एवं चिन्तयतानेन कृष्णाजिनधरौ मुनी ।
समुन्नतजटाभारौ दृष्टौ धर्मसुतौ तदा
tayoragre dhṛte śubhre dhanuṣī lakṣaṇānvite |
śārṅgamājagavañcaiva tathākṣayyau maheṣudhī
||5||तयोरग्रे धृते शुभ्रे धनुषी लक्षणान्विते ।
शार्ङ्गमाजगवञ्चैव तथाक्षय्यौ महेषुधी
dhyānasthau tau mahābhāgau naranārāyaṇāvṛṣī |
dṛṣṭvā dharmasutau tatra daityānāmadhipastadā
||6||ध्यानस्थौ तौ महाभागौ नरनारायणावृषी ।
दृष्ट्वा धर्मसुतौ तत्र दैत्यानामधिपस्तदा
krodharaktekṣaṇastau tu provācāsurapālakaḥ |
kiṃ bhavadbhyāṃ samārabdho dambho dharmavināśanaḥ
||7||क्रोधरक्तेक्षणस्तौ तु प्रोवाचासुरपालकः ।
किं भवद्भ्यां समारब्धो दम्भो धर्मविनाशनः
na śrutaṃ naiva dṛṣṭaṃ hi saṃsāre'sminkadāpi hi |
tapasaścaraṇaṃ tīvraṃ tathā cāpasya dhāraṇam
||8||न श्रुतं नैव दृष्टं हि संसारेऽस्मिन्कदापि हि ।
तपसश्चरणं तीव्रं तथा चापस्य धारणम्
virodho'yaṃ yuge cādye kathaṃ yuktaṃ kalipriyam |
brāhmaṇasya tapo yuktaṃ tatra kiṃ cāpadhāraṇam
||9||विरोधोऽयं युगे चाद्ये कथं युक्तं कलिप्रियम् ।
ब्राह्मणस्य तपो युक्तं तत्र किं चापधारणम्
kva jaṭādhāraṇaṃ dehe kveṣudhī ca viḍambanau |
dharmasyācaraṇaṃ yuktaṃ yuvayordivyabhāvayoḥ
||10||क्व जटाधारणं देहे क्वेषुधी च विडम्बनौ ।
धर्मस्याचरणं युक्तं युवयोर्दिव्यभावयोः
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā naraḥ provāca bhārata |
kā te cintātra daityendra vṛthā tapasi cāvayoḥ
||11||इति तस्य वचः श्रुत्वा नरः प्रोवाच भारत ।
का ते चिन्तात्र दैत्येन्द्र वृथा तपसि चावयोः
sāmarthye sati yatkuryāttatsaṃpadyeta tasya hi |
āvāṃ kāryadvaye manda samarthau lokaviśrutau
||12||सामर्थ्ये सति यत्कुर्यात्तत्संपद्येत तस्य हि ।
आवां कार्यद्वये मन्द समर्थौ लोकविश्रुतौ
yuddhe tapasi sāmarthyaṃ tvaṃ punaḥ kiṃ kariṣyasi |
gaccha mārge yathākāmaṃ kasmādatra vikatthase
||13||युद्धे तपसि सामर्थ्यं त्वं पुनः किं करिष्यसि ।
गच्छ मार्गे यथाकामं कस्मादत्र विकत्थसे
brahmatejo durārādhyaṃ na tvaṃ veda vimohitaḥ |
vipracarcā na kartavyā prāṇibhiḥ sukhamīpsubhiḥ
||14||ब्रह्मतेजो दुराराध्यं न त्वं वेद विमोहितः ।
विप्रचर्चा न कर्तव्या प्राणिभिः सुखमीप्सुभिः
prahlāda uvāca
tāpasau mandabuddhī stho mṛṣā vāṃ garvamohitau |
mayi tiṣṭhati daityendre dharmasetupravartake
||15||तापसौ मन्दबुद्धी स्थो मृषा वां गर्वमोहितौ ।
मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके
na yuktametattīrthe'sminnadharmācaraṇaṃ punaḥ |
kā śaktistava yuddhe'sti darśayādya tapodhana
||16||न युक्तमेतत्तीर्थेऽस्मिन्नधर्माचरणं पुनः ।
का शक्तिस्तव युद्धेऽस्ति दर्शयाद्य तपोधन
vyāsa uvāca
tadākarṇya vacastasya narastaṃ pratyuvāca ha |
yuddhasvādya mayā sārdhaṃ yadi te matirīdṛśī
||17||तदाकर्ण्य वचस्तस्य नरस्तं प्रत्युवाच ह ।
युद्धस्वाद्य मया सार्धं यदि ते मतिरीदृशी
adya te sphoṭayiṣyāmi mūrdhānamasurādhama |
( yuddhe śraddhā na te paścādbhaviṣyati kadācana |
) |
vyāsa uvāca |
tanniśamya vacastasya daityendraḥ kupitastadā
||18||अद्य ते स्फोटयिष्यामि मूर्धानमसुराधम ।
( युद्धे श्रद्धा न ते पश्चाद्भविष्यति कदाचन ।
) ।
व्यास उवाच ।
तन्निशम्य वचस्तस्य दैत्येन्द्रः कुपितस्तदा
prahlādo balavānatra pratijñāmāruroha saḥ |
yena kenāpyupāyena jeṣyāmi tāvubhāvapi
||19||प्रह्लादो बलवानत्र प्रतिज्ञामारुरोह सः ।
येन केनाप्युपायेन जेष्यामि तावुभावपि
naranārāyaṇau dāntāvṛṣī tapisamanvitau |
vyāsa uvāca |
ityuktvā vacanaṃ daityaḥ pratigṛhya śarāsanam
||20||नरनारायणौ दान्तावृषी तपिसमन्वितौ ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्त्वा वचनं दैत्यः प्रतिगृह्य शरासनम्
ākṛṣya tarasā cāpaṃ jyāśabdañca cakāra ha |
naro'pi dhanurādāya śarāṃstīvrāñchilāśitān
||21||आकृष्य तरसा चापं ज्याशब्दञ्च चकार ह ।
नरोऽपि धनुरादाय शरांस्तीव्राञ्छिलाशितान्
mumoca bahuśaḥ kodhātprahlādopari pārthiva
||22||मुमोच बहुशः कोधात्प्रह्लादोपरि पार्थिव
tāndaityarājastapanīyapuṅkhai- ściccheda bāṇaistarasā sametya |
samīkṣya chinnāṃśca naraḥ svasṛṣṭā- nanyānmumocāśu ruṣānvito vai
||23||तान्दैत्यराजस्तपनीयपुङ्खै- श्चिच्छेद बाणैस्तरसा समेत्य ।
समीक्ष्य छिन्नांश्च नरः स्वसृष्टा- नन्यान्मुमोचाशु रुषान्वितो वै
daityāthipastānapi tīvravegai- śchittvā jaghānorasi taṃ munīndram |
naro'pi taṃ pañcabhirāśugaiśca kuddho'hanaddaityapatiṃ bāhudeśe
||24||दैत्याथिपस्तानपि तीव्रवेगै- श्छित्त्वा जघानोरसि तं मुनीन्द्रम् ।
नरोऽपि तं पञ्चभिराशुगैश्च कुद्धोऽहनद्दैत्यपतिं बाहुदेशे
sendrāḥ surāstatra tayorhi yuddhaṃ draṣṭuṃ vimānairgaganasthitāśca |
narasya vīryaṃ yudhi saṃsthitasya te tuṣṭuvurdaityapateśca bhūyaḥ
||25||सेन्द्राः सुरास्तत्र तयोर्हि युद्धं द्रष्टुं विमानैर्गगनस्थिताश्च ।
नरस्य वीर्यं युधि संस्थितस्य ते तुष्टुवुर्दैत्यपतेश्च भूयः
vavarṣa daityādhipa āttacāpaḥ śilīmukhānambudharo yathāpaḥ |
ādāya śārṅga dhanuraprameyaṃ mumoca bāṇāñchitahemapuṅkhān
||26||ववर्ष दैत्याधिप आत्तचापः शिलीमुखानम्बुधरो यथापः ।
आदाय शार्ङ्ग धनुरप्रमेयं मुमोच बाणाञ्छितहेमपुङ्खान्
babhūva yuddhaṃ tumulaṃ tayostu jayaiṣiṇoḥ pārthiva devadaityayoḥ |
vavarṣurākāśapathe sthitāste puṣpāṇi divyāni prahṛṣṭacittāḥ
||27||बभूव युद्धं तुमुलं तयोस्तु जयैषिणोः पार्थिव देवदैत्ययोः ।
ववर्षुराकाशपथे स्थितास्ते पुष्पाणि दिव्यानि प्रहृष्टचित्ताः
cukopa daityādhipatirharau sa mumoca bāṇānatitīvravegān |
ciccheda tāndharmasutaḥ sutīkṣṇai- rdhanurvimuktairviśikhaistadā''śu
||28||चुकोप दैत्याधिपतिर्हरौ स मुमोच बाणानतितीव्रवेगान् ।
चिच्छेद तान्धर्मसुतः सुतीक्ष्णै- र्धनुर्विमुक्तैर्विशिखैस्तदाऽऽशु
tato nārāyaṇaṃ bāṇaiḥ prahlādaścātikarṣitaiḥ |
vavarṣa susthitaṃ vīraṃ dharmaputraṃ sanātanam |
nārāyaṇo'pi taṃ vegānmuktairbāṇaiḥ śilāśitaiḥ
||29||ततो नारायणं बाणैः प्रह्लादश्चातिकर्षितैः ।
ववर्ष सुस्थितं वीरं धर्मपुत्रं सनातनम् ।
नारायणोऽपि तं वेगान्मुक्तैर्बाणैः शिलाशितैः
tutodātīva purato daityānāmadhipaṃ sthitam |
sannipāto'mbare tatra didṛkṣūṇāṃ babhūva ha
||30||तुतोदातीव पुरतो दैत्यानामधिपं स्थितम् ।
सन्निपातोऽम्बरे तत्र दिदृक्षूणां बभूव ह
devānāṃ dānavānāñca kurvatāṃ jayaghoṣaṇam |
ubhayoḥ śaravarṣeṇa chādite gagane tadā
||31||देवानां दानवानाञ्च कुर्वतां जयघोषणम् ।
उभयोः शरवर्षेण छादिते गगने तदा
divāpi rātrisadṛśaṃ babhūva timiraṃ mahat |
ūcuḥ parasparaṃ devā daityāścātīva vismitāḥ
||32||दिवापि रात्रिसदृशं बभूव तिमिरं महत् ।
ऊचुः परस्परं देवा दैत्याश्चातीव विस्मिताः
adṛṣṭapūrvaṃ yuddhaṃ vai vartate'dya sudāruṇam |
devarṣayo'tha gandharvā yakṣakinnarapannagāḥ
||33||अदृष्टपूर्वं युद्धं वै वर्ततेऽद्य सुदारुणम् ।
देवर्षयोऽथ गन्धर्वा यक्षकिन्नरपन्नगाः
vidyādharāścāraṇāśca vismayaṃ paramaṃ yayuḥ |
nāradaḥ parvataścaiva prekṣaṇārthaṃ sthitau munī
||34||विद्याधराश्चारणाश्च विस्मयं परमं ययुः ।
नारदः पर्वतश्चैव प्रेक्षणार्थं स्थितौ मुनी
nāradaḥ parvataṃ prāha nedṛśaṃ cābhavatpurā |
tārakāsurayuddhañca tathā vṛtrāsurasya ca
||35||नारदः पर्वतं प्राह नेदृशं चाभवत्पुरा ।
तारकासुरयुद्धञ्च तथा वृत्रासुरस्य च
madhukaiṭabhayoryuddhaṃ hariṇā cedṛśaṃ kṛtam |
prahlādaḥ prabalaḥ śūro yasmānnārāyaṇena ca
||36||मधुकैटभयोर्युद्धं हरिणा चेदृशं कृतम् ।
प्रह्लादः प्रबलः शूरो यस्मान्नारायणेन च
karoti sadṛśaṃ yuddhaṃ siddhenādbhutakarmaṇā |
vyāsa uvāca |
dine dine tathā rātrau kṛtvā kṛtvā punaḥ punaḥ
||37||करोति सदृशं युद्धं सिद्धेनाद्भुतकर्मणा ।
व्यास उवाच ।
दिने दिने तथा रात्रौ कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः
cakratuḥ paramaṃ yuddhaṃ tau tadā daityatāpasau |
nārāyaṇastu ciccheda prahlādasya śarāsanam
||38||चक्रतुः परमं युद्धं तौ तदा दैत्यतापसौ ।
नारायणस्तु चिच्छेद प्रह्लादस्य शरासनम्
tarasaikena bāṇena sa cānyaddhanurādade |
nārāyaṇastu tarasā muktvānyañca śilīmukham
||39||तरसैकेन बाणेन स चान्यद्धनुराददे ।
नारायणस्तु तरसा मुक्त्वान्यञ्च शिलीमुखम्
tadaiva madhyataścāpaṃ ciccheda laghuhastakaḥ |
chinnaṃ chinnaṃ punardaityo dhanuranyatsamādade
||40||तदैव मध्यतश्चापं चिच्छेद लघुहस्तकः ।
छिन्नं छिन्नं पुनर्दैत्यो धनुरन्यत्समाददे
nārāyaṇastu ciccheda viśikhairāśu kopitaḥ |
chinne dhanuṣi daityendraḥ parighaṃ tu samādade
||41||नारायणस्तु चिच्छेद विशिखैराशु कोपितः ।
छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रः परिघं तु समाददे
jaghāna dharmajaṃ tūrṇaṃ bāhvormadhye'tikopanaḥ |
tamāyāntaṃ sa balavānmārgaṇairnavabhirmuniḥ
||42||जघान धर्मजं तूर्णं बाह्वोर्मध्येऽतिकोपनः ।
तमायान्तं स बलवान्मार्गणैर्नवभिर्मुनिः
ciccheda parighaṃ ghoraṃ daśabhistamatāḍayat |
gadāmādāya daityendraḥ sarvāyasamayīṃ dṛḍhām
||43||चिच्छेद परिघं घोरं दशभिस्तमताडयत् ।
गदामादाय दैत्येन्द्रः सर्वायसमयीं दृढाम्
jānudeśe jaghānāśu devaṃ nārāyaṇaṃ ruṣā |
gadayā cāpi girivatsaṃsthitaḥ sthiramānasaḥ
||44||जानुदेशे जघानाशु देवं नारायणं रुषा ।
गदया चापि गिरिवत्संस्थितः स्थिरमानसः
dharmaputro'tibalavānmumocāśu śilīmukhān |
gadāṃ ciccheda bhagavāṃstadā daityapaterdṛḍhām
||45||धर्मपुत्रोऽतिबलवान्मुमोचाशु शिलीमुखान् ।
गदां चिच्छेद भगवांस्तदा दैत्यपतेर्दृढाम्
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prekṣakā gagane sthitāḥ |
sa tu śaktiṃ samādāya prahlādaḥ paravīrahā
||46||विस्मयं परमं जग्मुः प्रेक्षका गगने स्थिताः ।
स तु शक्तिं समादाय प्रह्लादः परवीरहा
cikṣepa tarasā kruddho balānnārāyaṇorasi |
tāmāpatantīṃ saṃvīkṣya bāṇenaikena līlayā
||47||चिक्षेप तरसा क्रुद्धो बलान्नारायणोरसि ।
तामापतन्तीं संवीक्ष्य बाणेनैकेन लीलया
saptadhā kṛtavānāśu saptabhistaṃ jaghāna ha |
divyavarṣaśataṃ caiva tadyuddhaṃ paramaṃ tayoḥ
||48||सप्तधा कृतवानाशु सप्तभिस्तं जघान ह ।
दिव्यवर्षशतं चैव तद्युद्धं परमं तयोः
jātaṃ vismayadaṃ rājan sarveṣāṃ tatra cāśrame |
tadā''jagāma tarasā pītavāsāścaturbhujaḥ
||49||जातं विस्मयदं राजन् सर्वेषां तत्र चाश्रमे ।
तदाऽऽजगाम तरसा पीतवासाश्चतुर्भुजः
prahlādasyāśramaṃ tatra jagāma ca gadādharaḥ |
caturbhujo ramākānto rathāṅgadarapadmabhṛt
||50||प्रह्लादस्याश्रमं तत्र जगाम च गदाधरः ।
चतुर्भुजो रमाकान्तो रथाङ्गदरपद्मभृत्
dṛṣṭvā tamāgataṃ tatra hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ |
praṇamya parayā bhaktyā prāñjaliḥ pratyuvāca ha
||51||दृष्ट्वा तमागतं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः ।
प्रणम्य परया भक्त्या प्राञ्जलिः प्रत्युवाच ह
prahlāda uvāca
devadeva jaganātha bhaktavatsala mādhava |
kathaṃ na jitavānājāvahametau tapasvinau |
saṃgrāmastu mayā deva kṛtaḥ pūrṇaṃ śataṃ samāḥ
||52||देवदेव जगनाथ भक्तवत्सल माधव ।
कथं न जितवानाजावहमेतौ तपस्विनौ ।
संग्रामस्तु मया देव कृतः पूर्णं शतं समाः
surāṇāṃ na jitau kasmāditi me vismayo mahān |
viṣṇuruvāca |
siddhāvimau madaṃśau ca vismayaḥ ko'tra māriṣa
||53||सुराणां न जितौ कस्मादिति मे विस्मयो महान् ।
विष्णुरुवाच ।
सिद्धाविमौ मदंशौ च विस्मयः कोऽत्र मारिष
tāpasau na jitātmānau naranārāyaṇau jitau |
gaccha tvaṃ vitalaṃ rājan kuru bhaktiṃ mamācalām
||54||तापसौ न जितात्मानौ नरनारायणौ जितौ ।
गच्छ त्वं वितलं राजन् कुरु भक्तिं ममाचलाम्
nābhyāṃ kuru virodhaṃ tvaṃ tāpasābhyāṃ mahāmate |
vyāsa uvāca |
ityājñapto daityarājo niryayāvasuraiḥ saha
||55||नाभ्यां कुरु विरोधं त्वं तापसाभ्यां महामते ।
व्यास उवाच ।
इत्याज्ञप्तो दैत्यराजो निर्ययावसुरैः सह
naranārāyaṇau bhūyastapoyuktau babhūvatuḥ
||56||नरनारायणौ भूयस्तपोयुक्तौ बभूवतुः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe prahlādanārāyaṇayoryuddhe viṣṇorāgamanavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||