kṛṣṇāvatārakathopakramavarṇanam
vyāsa uvāca
śṛṇa bhārata vakṣyāmi bhārāvataraṇaṃ tathā |
kurukṣetre prabhāse ca kṣapitaṃ yogamāyayā
||1||शृण भारत वक्ष्यामि भारावतरणं तथा ।
कुरुक्षेत्रे प्रभासे च क्षपितं योगमायया
yaduvaṃśe samutpattirviṣṇoramitatejasaḥ |
bhṛguśāpapratāpena mahāmāyābalena ca
||2||यदुवंशे समुत्पत्तिर्विष्णोरमिततेजसः ।
भृगुशापप्रतापेन महामायाबलेन च
kṣitibhārasamuttāranimittamiti me matiḥ |
māyayā vihito yogo viṣṇorjanma dharātale
||3||क्षितिभारसमुत्तारनिमित्तमिति मे मतिः ।
मायया विहितो योगो विष्णोर्जन्म धरातले
kiṃ citraṃ nṛpa devī sā brahmaviṣṇusurānapi |
nartayatyaniśaṃ māyā triguṇānaparānkimu
||4||किं चित्रं नृप देवी सा ब्रह्मविष्णुसुरानपि ।
नर्तयत्यनिशं माया त्रिगुणानपरान्किमु
garbhavāsodbhavaṃ duḥkhaṃ viṇmūtrasnāyusaṃyutam |
viṣṇorāpāditaṃ samyagyayā vigatalīlayā
||5||गर्भवासोद्भवं दुःखं विण्मूत्रस्नायुसंयुतम् ।
विष्णोरापादितं सम्यग्यया विगतलीलया
purā rāmāvatāre'pi nirjarā vānarāḥ kṛtāḥ |
viditaṃ te yathā viṣṇurduḥkhapāśena mohitaḥ
||6||पुरा रामावतारेऽपि निर्जरा वानराः कृताः ।
विदितं ते यथा विष्णुर्दुःखपाशेन मोहितः
ahaṃ mameti pāśena sudṛḍhena narādhipa |
yogino muktasaṅgāśca bhuktikāmā mumukṣavaḥ
||7||अहं ममेति पाशेन सुदृढेन नराधिप ।
योगिनो मुक्तसङ्गाश्च भुक्तिकामा मुमुक्षवः
tāmeva samupāsante devīṃ viśveśvarīṃ śivām |
yadbhaktileśaleśāṃśaleśaleśalavāṃśakam
||8||तामेव समुपासन्ते देवीं विश्वेश्वरीं शिवाम् ।
यद्भक्तिलेशलेशांशलेशलेशलवांशकम्
labdhvā mukto bhavejjantustāṃ na seveta ko janaḥ |
bhuvaneśītyeva vaktre dadāti bhuvanatrayam
||9||लब्ध्वा मुक्तो भवेज्जन्तुस्तां न सेवेत को जनः ।
भुवनेशीत्येव वक्त्रे ददाति भुवनत्रयम्
māṃ pāhītyasya vacaso deyābhāvādṛṇānvitā |
vidyāvidyeti tasyā dve rūpe jānīhi pārthiva
||10||मां पाहीत्यस्य वचसो देयाभावादृणान्विता ।
विद्याविद्येति तस्या द्वे रूपे जानीहि पार्थिव
vidyayā mucyate janturbadhyate'vidyayā punaḥ |
brahmā viṣṇuśca rudraśca sarve tasyā vaśānugāḥ
||11||विद्यया मुच्यते जन्तुर्बध्यतेऽविद्यया पुनः ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सर्वे तस्या वशानुगाः
avatārāḥ sarva eva yantritā iva dāmabhiḥ |
kadācicca sukhaṃ bhuṃkte vaikuṇṭhe kṣīrasāgare
||12||अवताराः सर्व एव यन्त्रिता इव दामभिः ।
कदाचिच्च सुखं भुंक्ते वैकुण्ठे क्षीरसागरे
kadācitkurute yuddhaṃ dānavairbalavattaraiḥ |
hariḥ kadācidyajñānvai vitatānprakaroti ca
||13||कदाचित्कुरुते युद्धं दानवैर्बलवत्तरैः ।
हरिः कदाचिद्यज्ञान्वै विततान्प्रकरोति च
kadācicca tapastīvraṃ tīrthe carati suvrata |
kadācicchayane śete yoganidrāmupāśritaḥ
||14||कदाचिच्च तपस्तीव्रं तीर्थे चरति सुव्रत ।
कदाचिच्छयने शेते योगनिद्रामुपाश्रितः
na svatantraḥ kadācicca bhagavānmadhusūdanaḥ |
tathā brahmā tathā rudrastathendro varuṇo yamaḥ
||15||न स्वतन्त्रः कदाचिच्च भगवान्मधुसूदनः ।
तथा ब्रह्मा तथा रुद्रस्तथेन्द्रो वरुणो यमः
kubero'gnī ravīndū ca tathānye surasattamāḥ |
munayaḥ sanakādyāśca vasiṣṭhādyāstathāpare
||16||कुबेरोऽग्नी रवीन्दू च तथान्ये सुरसत्तमाः ।
मुनयः सनकाद्याश्च वसिष्ठाद्यास्तथापरे
sarve'mbāvaśagā nityaṃ pāñcālīva narasya ca |
nasi protā yathā gāvo vicaranti vaśānugāḥ
||17||सर्वेऽम्बावशगा नित्यं पाञ्चालीव नरस्य च ।
नसि प्रोता यथा गावो विचरन्ति वशानुगाः
tathaiva devatāḥ sarvāḥ kālapāśaniyantritāḥ |
harṣaśokādayo bhāvā nidrātandrālasādayaḥ
||18||तथैव देवताः सर्वाः कालपाशनियन्त्रिताः ।
हर्षशोकादयो भावा निद्रातन्द्रालसादयः
sarveṣāṃ sarvadā rājandehināṃ dehasaṃśritāḥ |
amarā nirjarāḥ proktā devāśca granthakārakaiḥ
||19||सर्वेषां सर्वदा राजन्देहिनां देहसंश्रिताः ।
अमरा निर्जराः प्रोक्ता देवाश्च ग्रन्थकारकैः
abhidhānataścārthato na te nūnaṃ tādṛśāḥ kvacit |
utpattisthitināśākhyā bhāvā yeṣāṃ nirantaram
||20||अभिधानतश्चार्थतो न ते नूनं तादृशाः क्वचित् ।
उत्पत्तिस्थितिनाशाख्या भावा येषां निरन्तरम्
amarāste kathaṃ vācyā nirjarāśca kathaṃ punaḥ |
kathaṃ duḥkhābhibhūtā vā jāyante vibudhottamāḥ
||21||अमरास्ते कथं वाच्या निर्जराश्च कथं पुनः ।
कथं दुःखाभिभूता वा जायन्ते विबुधोत्तमाः
kathaṃ devāśca vaktavyā vyasane krīḍanaṃ katham |
kṣaṇādutpattināśaśca dṛśyate'sminna saṃśayaḥ
||22||कथं देवाश्च वक्तव्या व्यसने क्रीडनं कथम् ।
क्षणादुत्पत्तिनाशश्च दृश्यतेऽस्मिन्न संशयः
jalajānāṃ ca kīṭānāṃ maśakānāṃ tathā punaḥ |
upamā na kathaṃ caiṣāmāyuṣo'nte marāḥ smṛtāḥ
||23||जलजानां च कीटानां मशकानां तथा पुनः ।
उपमा न कथं चैषामायुषोऽन्ते मराः स्मृताः
tato varṣāyuṣaścāpi śatavarṣāyuṣastathā |
manuṣyā hyamarā devāstasmād brahmāparaḥ smṛtaḥ
||24||ततो वर्षायुषश्चापि शतवर्षायुषस्तथा ।
मनुष्या ह्यमरा देवास्तस्माद् ब्रह्मापरः स्मृतः
rudrastathā tathā viṣṇuḥ kramaśaśca bhavanti hi |
naśyanti kramaśaścaiva vardhanti cottarottaram
||25||रुद्रस्तथा तथा विष्णुः क्रमशश्च भवन्ति हि ।
नश्यन्ति क्रमशश्चैव वर्धन्ति चोत्तरोत्तरम्
nūnaṃ dehavato nāśo mṛtasyotpattireva ca |
cakravad bhramaṇaṃ rājan sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
||26||नूनं देहवतो नाशो मृतस्योत्पत्तिरेव च ।
चक्रवद् भ्रमणं राजन् सर्वेषां नात्र संशयः
mohajālāvṛto janturmucyate na kadācana |
māyāyāṃ vidyamānāyāṃ mohajālaṃ na naśyati
||27||मोहजालावृतो जन्तुर्मुच्यते न कदाचन ।
मायायां विद्यमानायां मोहजालं न नश्यति
utpitsukāla utpattiḥ sarveṣāṃ nṛpa jāyate |
tathaiva nāśaḥ kalpānte brahmādīnāṃ yathākramam
||28||उत्पित्सुकाल उत्पत्तिः सर्वेषां नृप जायते ।
तथैव नाशः कल्पान्ते ब्रह्मादीनां यथाक्रमम्
nimittaṃ yastu yannāśe sa ghātayati taṃ nṛpa |
nānyathā tadbhavennūnaṃ vidhinā nirmitaṃ tu yat
||29||निमित्तं यस्तु यन्नाशे स घातयति तं नृप ।
नान्यथा तद्भवेन्नूनं विधिना निर्मितं तु यत्
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhaṃ vā sukhameva vā |
tattathaiva bhavetkāmaṃ nānyatheha vinirṇayaḥ
||30||जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखं वा सुखमेव वा ।
तत्तथैव भवेत्कामं नान्यथेह विनिर्णयः
sarveṣāṃ sukhadau devau pratyakṣau śaśibhāskarau |
na naśyati tayoḥ pīḍā kyacittadvairisambhavā
||31||सर्वेषां सुखदौ देवौ प्रत्यक्षौ शशिभास्करौ ।
न नश्यति तयोः पीडा क्यचित्तद्वैरिसम्भवा
bhāskarasya suto mandaḥ kṣayī candraḥ kalaṅkavān |
paśya rājan vidheḥ sūtraṃ durvāraṃ mahatāmapi
||32||भास्करस्य सुतो मन्दः क्षयी चन्द्रः कलङ्कवान् ।
पश्य राजन् विधेः सूत्रं दुर्वारं महतामपि
vedakartā jagatsraṣṭā buddhidastu caturmukhaḥ |
so'pi viklavatāṃ prāpto dṛṣṭvā putrīṃ sarasvatīm
||33||वेदकर्ता जगत्स्रष्टा बुद्धिदस्तु चतुर्मुखः ।
सोऽपि विक्लवतां प्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रीं सरस्वतीम्
śivasyāpi mṛtā bhāryā satī dagdhvā kalevaram |
so'bhavadduḥkhasantaptaḥ kāmārtaśca janārtihā
||34||शिवस्यापि मृता भार्या सती दग्ध्वा कलेवरम् ।
सोऽभवद्दुःखसन्तप्तः कामार्तश्च जनार्तिहा
kāmāgnidagdhadehastu kālindyāṃ patitaḥ śivaḥ |
sāpi śyāmajalā jātā tannidāghavaśānnṛpa
||35||कामाग्निदग्धदेहस्तु कालिन्द्यां पतितः शिवः ।
सापि श्यामजला जाता तन्निदाघवशान्नृप
kāmārto ramamāṇastu nagnaḥ so'pi bhṛgorvanam |
gataḥ prāpto'tha bhṛguṇā śaptaḥ kāmāturo bhṛśam
||36||कामार्तो रममाणस्तु नग्नः सोऽपि भृगोर्वनम् ।
गतः प्राप्तोऽथ भृगुणा शप्तः कामातुरो भृशम्
patatvadyaiva te liṅgaṃ nirlajjeti bhṛśaṃ kila |
papau cāmṛtavāpīñca dānavairnirmitāṃ mude
||37||पतत्वद्यैव ते लिङ्गं निर्लज्जेति भृशं किल ।
पपौ चामृतवापीञ्च दानवैर्निर्मितां मुदे
indro'pi ca vṛṣo bhūtvā vāhanatvaṃ gataḥ kṣitau |
ādyasya sarvalokasya viṣṇoreva vivekinaḥ
||38||इन्द्रोऽपि च वृषो भूत्वा वाहनत्वं गतः क्षितौ ।
आद्यस्य सर्वलोकस्य विष्णोरेव विवेकिनः
sarvajñatvaṃ gataṃ kutra prabhuśaktiḥ kuto gatā |
yaddhemamṛgavijñānaṃ na jñātaṃ hariṇā kila
||39||सर्वज्ञत्वं गतं कुत्र प्रभुशक्तिः कुतो गता ।
यद्धेममृगविज्ञानं न ज्ञातं हरिणा किल
rājan māyābalaṃ paśya rāmo hi kāmamohitaḥ |
rāmo virahasantapto ruroda bhṛśamāturaḥ
||40||राजन् मायाबलं पश्य रामो हि काममोहितः ।
रामो विरहसन्तप्तो रुरोद भृशमातुरः
yo'pṛcchatpādapānmūḍhaḥ kva gatā janakātmajā |
bhakṣitā vā hṛtā kena rudannuccataraṃ tataḥ
||41||योऽपृच्छत्पादपान्मूढः क्व गता जनकात्मजा ।
भक्षिता वा हृता केन रुदन्नुच्चतरं ततः
lakṣmaṇāhaṃ mariṣyāmi kāntāvirahaduḥkhitaḥ |
tvaṃ cāpi mama duḥkhena mariṣyasi vane'nuja
||42||लक्ष्मणाहं मरिष्यामि कान्ताविरहदुःखितः ।
त्वं चापि मम दुःखेन मरिष्यसि वनेऽनुज
āvayormaraṇaṃ jñātvā mātā mama mariṣyati |
śatrughno'pyatiduḥkhārtaḥ kathaṃ jīvitumarhati
||43||आवयोर्मरणं ज्ञात्वा माता मम मरिष्यति ।
शत्रुघ्नोऽप्यतिदुःखार्तः कथं जीवितुमर्हति
sumitrā jīvitaṃ jahyātputravyasanakarśitā |
pūrṇakāmātha kaikeyī bhavetputrasamanvitā
||44||सुमित्रा जीवितं जह्यात्पुत्रव्यसनकर्शिता ।
पूर्णकामाथ कैकेयी भवेत्पुत्रसमन्विता
hā sīte kva gatāsi tvaṃ māṃ vihāya smarāturā |
ehyehi mṛgaśāvākṣi māṃ jīvaya kṛśodari
||45||हा सीते क्व गतासि त्वं मां विहाय स्मरातुरा ।
एह्येहि मृगशावाक्षि मां जीवय कृशोदरि
kiṃ karomi kva gacchāmi tvadadhīnañca jīvitam |
samāśvāsaya dīnaṃ māṃ priyaṃ janakanandini
||46||किं करोमि क्व गच्छामि त्वदधीनञ्च जीवितम् ।
समाश्वासय दीनं मां प्रियं जनकनन्दिनि
evaṃ vilapatā tena rāmeṇāmitatejasā |
vane vane ca bhramatā nekṣitā janakātmajā
||47||एवं विलपता तेन रामेणामिततेजसा ।
वने वने च भ्रमता नेक्षिता जनकात्मजा
śaraṇyaḥ sarvalokānāṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ |
śaraṇaṃ vānarāṇāṃ sa gato māyāvimohitaḥ
||48||शरण्यः सर्वलोकानां रामः कमललोचनः ।
शरणं वानराणां स गतो मायाविमोहितः
sahāyānvānarānkṛtvā babandha varuṇālayam |
jaghāna rāvaṇaṃ vīraṃ kumbhakarṇaṃ mahodaram
||49||सहायान्वानरान्कृत्वा बबन्ध वरुणालयम् ।
जघान रावणं वीरं कुम्भकर्णं महोदरम्
ānīya ca tataḥ sītāṃ rāmo divyamakārayat |
sarvajño'pi hṛtāṃ matvā rāvaṇena durātmanā
||50||आनीय च ततः सीतां रामो दिव्यमकारयत् ।
सर्वज्ञोऽपि हृतां मत्वा रावणेन दुरात्मना
kiṃ bravīmi mahārāja yogamāyābalaṃ mahat |
yayā viśvamidaṃ sarvaṃ bhrāmitaṃ bhramate kila
||51||किं ब्रवीमि महाराज योगमायाबलं महत् ।
यया विश्वमिदं सर्वं भ्रामितं भ्रमते किल
evaṃ nānāvatāre'tra viṣṇuḥ śāpavaśaṃ gataḥ |
karoti vividhāśceṣṭā daivādhīnaḥ sadaiva hi
||52||एवं नानावतारेऽत्र विष्णुः शापवशं गतः ।
करोति विविधाश्चेष्टा दैवाधीनः सदैव हि
tavāhaṃ kathayiṣyāmi kṛṣṇasyāpi viceṣṭitam |
prabhavaṃ mānuṣe loke devakāryārthasiddhaye
||53||तवाहं कथयिष्यामि कृष्णस्यापि विचेष्टितम् ।
प्रभवं मानुषे लोके देवकार्यार्थसिद्धये
kālindīpuline ramye hyāsīnmadhuvanaṃ purā |
lavaṇo madhuputrastu tatrāsīddānavo balī
||54||कालिन्दीपुलिने रम्ये ह्यासीन्मधुवनं पुरा ।
लवणो मधुपुत्रस्तु तत्रासीद्दानवो बली
dvijānāṃ duḥkhadaḥ pāpo varadānena garvitaḥ |
nihato'sau mahābhāga lakṣmaṇasyānujena vai
||55||द्विजानां दुःखदः पापो वरदानेन गर्वितः ।
निहतोऽसौ महाभाग लक्ष्मणस्यानुजेन वै
śatrughnenātha saṃgrāme taṃ nihatya madotkaṭam |
vāsitā mathurā nāma purī paramaśobhanā
||56||शत्रुघ्नेनाथ संग्रामे तं निहत्य मदोत्कटम् ।
वासिता मथुरा नाम पुरी परमशोभना
sa tatra puṣkarākṣau dvau putrau śatruniṣūdanaḥ |
niveśya rājye matimānkāle prāpte divaṃ gataḥ
||57||स तत्र पुष्कराक्षौ द्वौ पुत्रौ शत्रुनिषूदनः ।
निवेश्य राज्ये मतिमान्काले प्राप्ते दिवं गतः
sūryavaṃśakṣaye tāṃ tu yādavāḥ pratipedire |
mathurāṃ muktidā rājan yayātitanayaḥ purā
||58||सूर्यवंशक्षये तां तु यादवाः प्रतिपेदिरे ।
मथुरां मुक्तिदा राजन् ययातितनयः पुरा
śūrasenābhidhaḥ śūrastatrābhūnmedinīpatiḥ |
māthurāñchūrasenāṃśca bubhuje viṣayānnṛpa
||59||शूरसेनाभिधः शूरस्तत्राभून्मेदिनीपतिः ।
माथुराञ्छूरसेनांश्च बुभुजे विषयान्नृप
tatrotpannaḥ kaśyapāṃśaḥ śāpācca varuṇasya vai |
vasudevo'tivikhyātaḥ śūrasenasutastadā
||60||तत्रोत्पन्नः कश्यपांशः शापाच्च वरुणस्य वै ।
वसुदेवोऽतिविख्यातः शूरसेनसुतस्तदा
vaiśyavṛttirataḥ so'bhūnmṛte pitari mādhavaḥ |
ugraseno babhūvātha kaṃsastasyātmajo mahān
||61||वैश्यवृत्तिरतः सोऽभून्मृते पितरि माधवः ।
उग्रसेनो बभूवाथ कंसस्तस्यात्मजो महान्
aditirdevakī jātā devakasya sutā tadā |
śāpādvai varuṇasyātha kaśyapānugatā kila
||62||अदितिर्देवकी जाता देवकस्य सुता तदा ।
शापाद्वै वरुणस्याथ कश्यपानुगता किल
dattā sā vasudevāya devakena mahātmanā |
vivāhe racite tatra vāgabhūd gagane tadā
||63||दत्ता सा वसुदेवाय देवकेन महात्मना ।
विवाहे रचिते तत्र वागभूद् गगने तदा
kaṃsa kaṃsa mahābhāga devakīgarbhasambhavaḥ |
aṣṭamastu sutaḥ śrīmāṃstava hantā bhaviṣyati
||64||कंस कंस महाभाग देवकीगर्भसम्भवः ।
अष्टमस्तु सुतः श्रीमांस्तव हन्ता भविष्यति
tacchrutvā vacanaṃ kaṃso vismito'bhūnmahābalaḥ |
devavācaṃ tu tāṃ matvā satyāṃ cintāmavāpa saḥ
||65||तच्छ्रुत्वा वचनं कंसो विस्मितोऽभून्महाबलः ।
देववाचं तु तां मत्वा सत्यां चिन्तामवाप सः
kiṃ karomīti sañcintya vimarśamakarottadā |
nihatyaināṃ na me mṛtyurbhavedadyaiva satvaram
||66||किं करोमीति सञ्चिन्त्य विमर्शमकरोत्तदा ।
निहत्यैनां न मे मृत्युर्भवेदद्यैव सत्वरम्
upāyo nānyathā cāsminkārye mṛtyubhayāvahe |
iyaṃ pitṛṣvasā pūjyā kathaṃ hanmītyacintayat
||67||उपायो नान्यथा चास्मिन्कार्ये मृत्युभयावहे ।
इयं पितृष्वसा पूज्या कथं हन्मीत्यचिन्तयत्
punarvicārayāmāsa maraṇaṃ me'styaho svasā |
pāpenāpi prakartavyā deharakṣā vipaścitā
||68||पुनर्विचारयामास मरणं मेऽस्त्यहो स्वसा ।
पापेनापि प्रकर्तव्या देहरक्षा विपश्चिता
prāyaścittena pāpasya śuddhirbhavati sarvadā |
prāṇarakṣā prakartavyā budhairapyenasā tathā
||69||प्रायश्चित्तेन पापस्य शुद्धिर्भवति सर्वदा ।
प्राणरक्षा प्रकर्तव्या बुधैरप्येनसा तथा
vicintya manasā kaṃsaḥ khaḍgamādāya satvaraḥ |
jagrāha tāṃ varārohāṃ keśeṣvākṛṣya pāpakṛt
||70||विचिन्त्य मनसा कंसः खड्गमादाय सत्वरः ।
जग्राह तां वरारोहां केशेष्वाकृष्य पापकृत्
kośātkhaḍgamupākṛṣya hantukāmo durāśayaḥ |
paśyatāṃ sarvalokānāṃ navoḍhāṃ tāṃ cakarṣa ha
||71||कोशात्खड्गमुपाकृष्य हन्तुकामो दुराशयः ।
पश्यतां सर्वलोकानां नवोढां तां चकर्ष ह
hanyamānāñca tāṃ dṛṣṭvā hāhākāro mahānabhūt |
vasudevānugā vīrā yuddhāyodyatakārmukāḥ
||72||हन्यमानाञ्च तां दृष्ट्वा हाहाकारो महानभूत् ।
वसुदेवानुगा वीरा युद्धायोद्यतकार्मुकाः
muñca muñceti procustaṃ te tadādbhutasāhasāḥ |
kṛpayā mocayāmāsurdevakīṃ devamātaram
||73||मुञ्च मुञ्चेति प्रोचुस्तं ते तदाद्भुतसाहसाः ।
कृपया मोचयामासुर्देवकीं देवमातरम्
tadyuddhamabhavad ghoraṃ vīrāṇāñca parasparam |
vasudevasahāyānāṃ kaṃsena ca mahātmanā
||74||तद्युद्धमभवद् घोरं वीराणाञ्च परस्परम् ।
वसुदेवसहायानां कंसेन च महात्मना
vartamāne tathā yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe |
kaṃsaṃ nivārayāmāsurvṛddhā ye yadusattamāḥ
||75||वर्तमाने तथा युद्धे दारुणे लोमहर्षणे ।
कंसं निवारयामासुर्वृद्धा ये यदुसत्तमाः
pitṛṣvaseyaṃ te vīra pūjanīyā ca bāliśā |
na hantavyā tvayā vīra vivāhotsavasaṅgame
||76||पितृष्वसेयं ते वीर पूजनीया च बालिशा ।
न हन्तव्या त्वया वीर विवाहोत्सवसङ्गमे
strīhatyā duḥsahā vīra kīrtighnī pāpakṛttamā |
bhūtabhāṣitamātreṇa na kartavyā vijānatā
||77||स्त्रीहत्या दुःसहा वीर कीर्तिघ्नी पापकृत्तमा ।
भूतभाषितमात्रेण न कर्तव्या विजानता
antarhitena kenāpi śatruṇā tava cāsya vā |
uditeti kuto na syādvāganarthakarī vibho
||78||अन्तर्हितेन केनापि शत्रुणा तव चास्य वा ।
उदितेति कुतो न स्याद्वागनर्थकरी विभो
yaśasaste vighātāya vasudevagṛhasya ca |
ariṇā racitā vāṇī guṇamāyāvidā nṛpa
||79||यशसस्ते विघाताय वसुदेवगृहस्य च ।
अरिणा रचिता वाणी गुणमायाविदा नृप
bibheṣi vīrastvaṃ bhūtvā bhūtabhāṣitabhāṣayā |
yaśomūlavighātārthamupāyastvariṇā kṛtaḥ
||80||बिभेषि वीरस्त्वं भूत्वा भूतभाषितभाषया ।
यशोमूलविघातार्थमुपायस्त्वरिणा कृतः
pitṛṣvasā na hantavyā vivāhasamaye punaḥ |
bhavitavyaṃ mahārāja bhavecca kathamanyathā
||81||पितृष्वसा न हन्तव्या विवाहसमये पुनः ।
भवितव्यं महाराज भवेच्च कथमन्यथा
evaṃ tairbodhyamāno'sau nivṛtto nābhavadyadā |
tadā taṃ vasudevo'pi nītijñaḥ pratyabhāṣata
||82||एवं तैर्बोध्यमानोऽसौ निवृत्तो नाभवद्यदा ।
तदा तं वसुदेवोऽपि नीतिज्ञः प्रत्यभाषत
kaṃsa satyaṃ bravīmyadya satyādhāraṃ jagattrayam |
dāsyāmi devakīputrānutpannāṃstava sarvaśaḥ
||83||कंस सत्यं ब्रवीम्यद्य सत्याधारं जगत्त्रयम् ।
दास्यामि देवकीपुत्रानुत्पन्नांस्तव सर्वशः
jātaṃ jātaṃ sutaṃ tubhyaṃ na dāsyāmi yadi prabho |
kumbhīpāke tadā ghore patantu mama pūrvajāḥ
||84||जातं जातं सुतं तुभ्यं न दास्यामि यदि प्रभो ।
कुम्भीपाके तदा घोरे पतन्तु मम पूर्वजाः
śrutvātha vacanaṃ satyaṃ pauravā ye puraḥsthitāḥ |
ūcuste tvaritāḥ kaṃsaṃ sādhu sādhu punaḥ punaḥ
||85||श्रुत्वाथ वचनं सत्यं पौरवा ये पुरःस्थिताः ।
ऊचुस्ते त्वरिताः कंसं साधु साधु पुनः पुनः
na mithyā bhāṣate kvāpi vasudevo mahāmanāḥ |
keśaṃ muñca mahābhāga strīhatyā pātakaṃ tathā
||86||न मिथ्या भाषते क्वापि वसुदेवो महामनाः ।
केशं मुञ्च महाभाग स्त्रीहत्या पातकं तथा
vyāsa uvāca
evaṃ prabodhitaḥ kaṃso yaduvṛddhairmahātmabhiḥ |
krodhaṃ tyaktvā sthitastatra satyavākyānumoditaḥ
||87||एवं प्रबोधितः कंसो यदुवृद्धैर्महात्मभिः ।
क्रोधं त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सत्यवाक्यानुमोदितः
tato dundubhayo nedurvāditrāṇi ca sasvanuḥ |
jayaśabdastu sarveṣāmutpannastatra saṃsadi
||88||ततो दुन्दुभयो नेदुर्वादित्राणि च सस्वनुः ।
जयशब्दस्तु सर्वेषामुत्पन्नस्तत्र संसदि
prasādya kaṃsaṃ pratimocya devakīṃ mahāyaśāḥ śūrasutastadānīm |
jagāma gehaṃ svajanānuvṛtto navoḍhayā vītabhayastarasvī
||89||प्रसाद्य कंसं प्रतिमोच्य देवकीं महायशाः शूरसुतस्तदानीम् ।
जगाम गेहं स्वजनानुवृत्तो नवोढया वीतभयस्तरस्वी
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe kṛṣṇāvatārakathopakramavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||