nārāyaṇavaradānam
janamejaya uvāca
vārāṅganāstvayākhyātā naranārāyaṇāśrame |
ekaṃ nārāyaṇaṃ śāntaṃ kāmayānā smarāturāḥ
||1||वाराङ्गनास्त्वयाख्याता नरनारायणाश्रमे ।
एकं नारायणं शान्तं कामयाना स्मरातुराः
śaptukāmastadā jāto munirnārāyaṇaśca tāḥ |
nivārito nareṇātha bhrātrā dharmavidā nṛpa
||2||शप्तुकामस्तदा जातो मुनिर्नारायणश्च ताः ।
निवारितो नरेणाथ भ्रात्रा धर्मविदा नृप
kiṃ kṛtaṃ muninā tena vyasane samupasthite |
tābhiḥ saṃkalpitenātha kāmārthābhirbhṛśaṃ mune
||3||किं कृतं मुनिना तेन व्यसने समुपस्थिते ।
ताभिः संकल्पितेनाथ कामार्थाभिर्भृशं मुने
śakreṇotpāditābhiśca bahuprārthanayā punaḥ |
yācitena vivāhārthaṃ kiṃ kṛtaṃ tena jiṣṇunā
||4||शक्रेणोत्पादिताभिश्च बहुप्रार्थनया पुनः ।
याचितेन विवाहार्थं किं कृतं तेन जिष्णुना
ityetacchrotumicchāmi caritaṃ tasya mokṣadam |
nārāyaṇasya me brūhi vistareṇa pitāmaha
||5||इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि चरितं तस्य मोक्षदम् ।
नारायणस्य मे ब्रूहि विस्तरेण पितामह
vyāsa uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathā tasya mahātmanaḥ |
dharmaputrasya dharmajña vistareṇa vadāmi te
||6||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा तस्य महात्मनः ।
धर्मपुत्रस्य धर्मज्ञ विस्तरेण वदामि ते
śaptukāmastu saṃdṛṣṭo nareṇātha yadā hariḥ |
vārito'sau samāśvāsya munirnārāyaṇastadā
||7||शप्तुकामस्तु संदृष्टो नरेणाथ यदा हरिः ।
वारितोऽसौ समाश्वास्य मुनिर्नारायणस्तदा
śāntakopastadovāca tāstapasvī mahāmuniḥ |
smitapūrvamidaṃ vākyaṃ madhuraṃ dharmanandanaḥ
||8||शान्तकोपस्तदोवाच तास्तपस्वी महामुनिः ।
स्मितपूर्वमिदं वाक्यं मधुरं धर्मनन्दनः
asmiñjanmani cārvaṃgyaḥ kṛtasaṃkalpavānaham |
āvābhyāñca na kartavyaḥ sarvathā dārasaṃgrahaḥ
||9||अस्मिञ्जन्मनि चार्वंग्यः कृतसंकल्पवानहम् ।
आवाभ्याञ्च न कर्तव्यः सर्वथा दारसंग्रहः
tasmād gacchantu tridivaṃ kṛpāṃ kṛtvā mamopari |
dharmajñā na prakurvanti vratabhaṅgaṃ parasya vai
||10||तस्माद् गच्छन्तु त्रिदिवं कृपां कृत्वा ममोपरि ।
धर्मज्ञा न प्रकुर्वन्ति व्रतभङ्गं परस्य वै
śṛṅgāre'smin rase nūnaṃ sthāyībhāvo ratiḥ smṛtaḥ |
kathaṃ karomi sambandhaṃ tadabhāve sulocanāḥ
||11||शृङ्गारेऽस्मिन् रसे नूनं स्थायीभावो रतिः स्मृतः ।
कथं करोमि सम्बन्धं तदभावे सुलोचनाः
kāraṇena vinā kāryaṃ na bhavediti niścayaḥ |
kavibhiḥ kathitaṃ śāstre sthāyībhāvo rasaḥ kila
||12||कारणेन विना कार्यं न भवेदिति निश्चयः ।
कविभिः कथितं शास्त्रे स्थायीभावो रसः किल
dhanyaḥ sucārusarvāṅgaḥ sabhāgyo'haṃ dharātale |
prītipātraṃ yato jāto bhavatīnāmakṛtrimam
||13||धन्यः सुचारुसर्वाङ्गः सभाग्योऽहं धरातले ।
प्रीतिपात्रं यतो जातो भवतीनामकृत्रिमम्
bhavatībhiḥ kṛpāṃ kṛtvā rakṣaṇīyaṃ vrataṃ mama |
bhaviṣyāmi mahābhāgāḥ patirapyanyajanmani
||14||भवतीभिः कृपां कृत्वा रक्षणीयं व्रतं मम ।
भविष्यामि महाभागाः पतिरप्यन्यजन्मनि
aṣṭāviṃśe viśālākṣyo dvāpare'smindharātale |
devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ prabhaviṣyāmi sarvathā
||15||अष्टाविंशे विशालाक्ष्यो द्वापरेऽस्मिन्धरातले ।
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रभविष्यामि सर्वथा
tadā bhavatyo maddārāḥ prāpya janma pṛthakpṛthak |
bhūpatīnāṃ sutā bhūtvā palībhāvaṃ gamiṣyatha
||16||तदा भवत्यो मद्दाराः प्राप्य जन्म पृथक्पृथक् ।
भूपतीनां सुता भूत्वा पलीभावं गमिष्यथ
ityāśvāsya haristāstu pratiśrutya parigraham |
vyasarjayatsa bhagavāñjagmuśca vigatajvarāḥ
||17||इत्याश्वास्य हरिस्तास्तु प्रतिश्रुत्य परिग्रहम् ।
व्यसर्जयत्स भगवाञ्जग्मुश्च विगतज्वराः
evaṃ visarjitāstena gatāḥ svargaṃ tadāṅganāḥ |
śakrāya kathayāmāsuḥ kāraṇaṃ sakalaṃ punaḥ
||18||एवं विसर्जितास्तेन गताः स्वर्गं तदाङ्गनाः ।
शक्राय कथयामासुः कारणं सकलं पुनः
āśrutya maghavāṃstābhyo vṛttāntaṃ tasya vistarāt |
tuṣṭāva taṃ mahātmānaṃ nārīrdṛṣṭvā tathorvaśīḥ
||19||आश्रुत्य मघवांस्ताभ्यो वृत्तान्तं तस्य विस्तरात् ।
तुष्टाव तं महात्मानं नारीर्दृष्ट्वा तथोर्वशीः
indra uvāca
aho dhairyaṃ muneḥ kāmaṃ tathaiva ca tapobalam |
yenorvaśyaḥ svatapasā tādṛgrūpāḥ prakalpitāḥ
||20||अहो धैर्यं मुनेः कामं तथैव च तपोबलम् ।
येनोर्वश्यः स्वतपसा तादृग्रूपाः प्रकल्पिताः
iti stutvā prasannātmā babhūva surarāṭ tataḥ |
nārāyaṇo'pi dharmātmā tapasyabhirato'bhavat
||21||इति स्तुत्वा प्रसन्नात्मा बभूव सुरराट् ततः ।
नारायणोऽपि धर्मात्मा तपस्यभिरतोऽभवत्
ityetatsarvamākhyātaṃ munervṛttāntamadbhutam |
nārāyaṇasya sakalaṃ narasya ca mahāmuneḥ
||22||इत्येतत्सर्वमाख्यातं मुनेर्वृत्तान्तमद्भुतम् ।
नारायणस्य सकलं नरस्य च महामुनेः
tau hi kṛṣṇārjunau vīrau bhūbhāraharaṇāya ca |
jātau tau bharataśreṣṭha bhṛgoḥ śāpavaśādiha
||23||तौ हि कृष्णार्जुनौ वीरौ भूभारहरणाय च ।
जातौ तौ भरतश्रेष्ठ भृगोः शापवशादिह
rājovāca
kṛṣṇāvatāracaritaṃ vistareṇa vadasva me |
sandeho mama citte'sti taṃ nivāraya mānada
||24||कृष्णावतारचरितं विस्तरेण वदस्व मे ।
सन्देहो मम चित्तेऽस्ति तं निवारय मानद
yayoḥ putratvamāpannau haryanantau mahābalau |
devakīvasudevau tau duḥkhabhājau kathaṃ mune
||25||ययोः पुत्रत्वमापन्नौ हर्यनन्तौ महाबलौ ।
देवकीवसुदेवौ तौ दुःखभाजौ कथं मुने
kaṃsena nigaḍe baddhau pīḍitau bahuvatsarān |
yayoḥ putro hariḥ sākṣāttapasā toṣito'bhavat
||26||कंसेन निगडे बद्धौ पीडितौ बहुवत्सरान् ।
ययोः पुत्रो हरिः साक्षात्तपसा तोषितोऽभवत्
jāto'sau mathurāyāṃ tu gokule sa kathaṃ gataḥ |
kaṃsaṃ hatvā dvāravatyāṃ nivāsaṃ kṛtavānkatham
||27||जातोऽसौ मथुरायां तु गोकुले स कथं गतः ।
कंसं हत्वा द्वारवत्यां निवासं कृतवान्कथम्
pitrādisevitaṃ deśaṃ samṛddhaṃ pāvanaṃ kila |
tyaktvā deśāntare'nārye gatavānsa kathaṃ hariḥ
||28||पित्रादिसेवितं देशं समृद्धं पावनं किल ।
त्यक्त्वा देशान्तरेऽनार्ये गतवान्स कथं हरिः
kulañca dvijaśāpena kathamutsāditaṃ hareḥ |
bhārāvatāraṇaṃ kṛtvā vāsudevaḥ sanātanaḥ
||29||कुलञ्च द्विजशापेन कथमुत्सादितं हरेः ।
भारावतारणं कृत्वा वासुदेवः सनातनः
dehaṃ mumoca tarasā jagāma ca divaṃ hariḥ |
pāpiṣṭhānāñca bhāreṇa vyākulābhūcca medinī
||30||देहं मुमोच तरसा जगाम च दिवं हरिः ।
पापिष्ठानाञ्च भारेण व्याकुलाभूच्च मेदिनी
te hatā vāsudevena pārthenāmitakarmaṇā |
luṇṭhitā yairhareḥ patnyaste kathaṃ na nipātitāḥ
||31||ते हता वासुदेवेन पार्थेनामितकर्मणा ।
लुण्ठिता यैर्हरेः पत्न्यस्ते कथं न निपातिताः
bhīṣmo droṇastathā karṇo bāhliko'pyatha pārthivaḥ |
vairāṭo'tha vikarṇaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārthivaḥ
||32||भीष्मो द्रोणस्तथा कर्णो बाह्लिकोऽप्यथ पार्थिवः ।
वैराटोऽथ विकर्णश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्थिवः
somadattādayaḥ sarve nihatāḥ samare nṛpāḥ |
teṣāmuttārito bhāraścaurāṇāṃ na hṛtaḥ katham
||33||सोमदत्तादयः सर्वे निहताः समरे नृपाः ।
तेषामुत्तारितो भारश्चौराणां न हृतः कथम्
kṛṣṇapatnyaḥ kathaṃ duḥkhaṃ prāptāḥ prānte pativratāḥ |
sandeho'yaṃ muniśreṣṭha citte me parivartate
||34||कृष्णपत्न्यः कथं दुःखं प्राप्ताः प्रान्ते पतिव्रताः ।
सन्देहोऽयं मुनिश्रेष्ठ चित्ते मे परिवर्तते
vasudevastu dharmātmā putraduḥkhena tāpitaḥ |
tyaktavānsa kathaṃ prāṇānapamṛtyuṃ jagāma ha
||35||वसुदेवस्तु धर्मात्मा पुत्रदुःखेन तापितः ।
त्यक्तवान्स कथं प्राणानपमृत्युं जगाम ह
pāṇḍavā dharmasaṃyuktāḥ kṛṣṇe ca niratāḥ sadā |
te kathaṃ duḥkhabhoktāro hyabhavanmunisattama
||36||पाण्डवा धर्मसंयुक्ताः कृष्णे च निरताः सदा ।
ते कथं दुःखभोक्तारो ह्यभवन्मुनिसत्तम
draupadī ca mahābhāgā kathaṃ duḥkhasya bhāginī |
vedīmadhyācca sañjātā lakṣmyaṃśasambhavā kila
||37||द्रौपदी च महाभागा कथं दुःखस्य भागिनी ।
वेदीमध्याच्च सञ्जाता लक्ष्म्यंशसम्भवा किल
sabhāyāṃ sā samānītā rajodoṣasamanvitā |
bālā duḥśāsanenātha keśagrahaṇakarśitā
||38||सभायां सा समानीता रजोदोषसमन्विता ।
बाला दुःशासनेनाथ केशग्रहणकर्शिता
pīḍitā sindhurājñātha vanamadhyagatā satī |
tathaiva kīcakenāpi pīḍitā rudatī bhṛśam
||39||पीडिता सिन्धुराज्ञाथ वनमध्यगता सती ।
तथैव कीचकेनापि पीडिता रुदती भृशम्
putrāḥ pañcaiva tasyāstu nihatā drauṇinā gṛhe |
subhadrāyāḥ suto yuddhe bāla eva nipātitaḥ
||40||पुत्राः पञ्चैव तस्यास्तु निहता द्रौणिना गृहे ।
सुभद्रायाः सुतो युद्धे बाल एव निपातितः
tathā ca devakīputrā ṣaṭ kaṃsena niṣūditāḥ |
samarthenāpi hariṇā daivaṃ na kṛtamanyathā
||41||तथा च देवकीपुत्रा षट् कंसेन निषूदिताः ।
समर्थेनापि हरिणा दैवं न कृतमन्यथा
yādavānāṃ tathā śāpaḥ prabhāse nidhanaṃ punaḥ |
kulakṣayastathā tīvrastatpatnīnāñca luṇṭhanam
||42||यादवानां तथा शापः प्रभासे निधनं पुनः ।
कुलक्षयस्तथा तीव्रस्तत्पत्नीनाञ्च लुण्ठनम्
viṣṇunā ceśvareṇāpi sākṣānnārāyaṇena ca |
ugrasenasya sevā vai dāsavatsatataṃ kṛtā
||43||विष्णुना चेश्वरेणापि साक्षान्नारायणेन च ।
उग्रसेनस्य सेवा वै दासवत्सततं कृता
sandeho'yaṃ mahābhāga tatra nārāyaṇe munau |
sarvajantusamānatvaṃ vyavahāre nirantaram
||44||सन्देहोऽयं महाभाग तत्र नारायणे मुनौ ।
सर्वजन्तुसमानत्वं व्यवहारे निरन्तरम्
harṣaśokādayo bhāvāḥ sarveṣāṃ sadṛśāḥ katham |
īśvarasya harerjātā kathamapyanyathā gatiḥ
||45||हर्षशोकादयो भावाः सर्वेषां सदृशाः कथम् ।
ईश्वरस्य हरेर्जाता कथमप्यन्यथा गतिः
tasmādvistarato brūhi kṛṣṇasya caritaṃ mahat |
alaukikena hariṇā kṛtaṃ karma mahītale
||46||तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि कृष्णस्य चरितं महत् ।
अलौकिकेन हरिणा कृतं कर्म महीतले
hatā āyuḥkṣaye daityāḥ kleśena mahatā punaḥ |
kvaiśvaryaśaktiḥ prathitā hariṇā munisattama
||47||हता आयुःक्षये दैत्याः क्लेशेन महता पुनः ।
क्वैश्वर्यशक्तिः प्रथिता हरिणा मुनिसत्तम
rukmiṇīharaṇe nūnaṃ gṛhītvātha palāyanam |
kṛtaṃ hi vāsudevena cauravaccaritaṃ tadā
||48||रुक्मिणीहरणे नूनं गृहीत्वाथ पलायनम् ।
कृतं हि वासुदेवेन चौरवच्चरितं तदा
mathurāmaṇḍalaṃ tyaktvā samṛddhaṃ kulasammatam |
jarāsandhabhayāttena dvārakāgamanaṃ kṛtam
||49||मथुरामण्डलं त्यक्त्वा समृद्धं कुलसम्मतम् ।
जरासन्धभयात्तेन द्वारकागमनं कृतम्
tadā kenāpi na jñāto bhagavānharirīśvaraḥ |
kiñcitprabrūhi me brahman kāraṇaṃ vrajagopanam
||50||तदा केनापि न ज्ञातो भगवान्हरिरीश्वरः ।
किञ्चित्प्रब्रूहि मे ब्रह्मन् कारणं व्रजगोपनम्
ete cānye ca bahavaḥ sandehā vāsavīsuta |
nāśayādya mahābhāga sarvajño'si dvijottama
||51||एते चान्ये च बहवः सन्देहा वासवीसुत ।
नाशयाद्य महाभाग सर्वज्ञोऽसि द्विजोत्तम
gopyastathaikaḥ sandeho hṛdayānna nivartate |
pāñcālyāḥ pañcabhartṛtvaṃ loke kiṃ na jugupsitam
||52||गोप्यस्तथैकः सन्देहो हृदयान्न निवर्तते ।
पाञ्चाल्याः पञ्चभर्तृत्वं लोके किं न जुगुप्सितम्
sadācāraṃ pramāṇaṃ hi pravadanti manīṣiṇaḥ |
paśudharmaḥ kathaṃ taistu samarthairapi saṃśritaḥ
||53||सदाचारं प्रमाणं हि प्रवदन्ति मनीषिणः ।
पशुधर्मः कथं तैस्तु समर्थैरपि संश्रितः
bhīṣmeṇāpi kṛtaṃ kiṃ vā devarūpeṇa bhūtale |
golakau tau samutpādya yattu vaṃśasya rakṣaṇam
||54||भीष्मेणापि कृतं किं वा देवरूपेण भूतले ।
गोलकौ तौ समुत्पाद्य यत्तु वंशस्य रक्षणम्
dhigdharmanirṇayaḥ kāmaṃ munibhiḥ paridarśitaḥ |
yena kenāpyupāyena putrotpādanalakṣaṇaḥ
||55||धिग्धर्मनिर्णयः कामं मुनिभिः परिदर्शितः ।
येन केनाप्युपायेन पुत्रोत्पादनलक्षणः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe surāṅganānāṃ prati nārāyaṇavaradānaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||