śukramāturvadhavarṇanam
vyāsa uvāca
tathā gateṣu deveṣu kāvyastānpratyuvāca ha |
brahmaṇā pūrvamuktaṃ yacchruṇudhvaṃ dānavottamāḥ
||1||तथा गतेषु देवेषु काव्यस्तान्प्रत्युवाच ह ।
ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं यच्छ्रुणुध्वं दानवोत्तमाः
viṣṇurdaityavadhe yukto haniṣyati janārdanaḥ |
vārāharūpaṃ saṃsthāya hiraṇyākṣo yathā hataḥ
||2||विष्णुर्दैत्यवधे युक्तो हनिष्यति जनार्दनः ।
वाराहरूपं संस्थाय हिरण्याक्षो यथा हतः
yathā nṛsiṃharūpeṇa hiraṇyakaśipurhataḥ |
tathā sarvānkṛtotsāho haniṣyati na cānyathā
||3||यथा नृसिंहरूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः ।
तथा सर्वान्कृतोत्साहो हनिष्यति न चान्यथा
na me mantrabalaṃ samyakpratibhāti yathā harim |
jetuṃ yūyaṃ samarthāḥ stha mayā trātāḥ surānatha
||4||न मे मन्त्रबलं सम्यक्प्रतिभाति यथा हरिम् ।
जेतुं यूयं समर्थाः स्थ मया त्राताः सुरानथ
tasmātkālaṃ pratīkṣadhvaṃ kiyantaṃ dānavottamāḥ |
ahamadya mahādevaṃ mantrārthaṃ pravrajāmi vai
||5||तस्मात्कालं प्रतीक्षध्वं कियन्तं दानवोत्तमाः ।
अहमद्य महादेवं मन्त्रार्थं प्रव्रजामि वै
prāpya mantrānmahādevādāgamiṣyāmi sāmpratam |
yuṣmabhyaṃ tānpradāsyāmi yathārthaṃ dānavottamāḥ
||6||प्राप्य मन्त्रान्महादेवादागमिष्यामि साम्प्रतम् ।
युष्मभ्यं तान्प्रदास्यामि यथार्थं दानवोत्तमाः
daityā ūcuḥ
parājitāḥ kathaṃ sthātuṃ pṛthivyāṃ munisattama |
śaktā bhavāmo'pyabalāstāvatkālaṃ pratīkṣitum
||7||पराजिताः कथं स्थातुं पृथिव्यां मुनिसत्तम ।
शक्ता भवामोऽप्यबलास्तावत्कालं प्रतीक्षितुम्
nihatā balinaḥ sarve kecicchiṣṭāśca dānavāḥ |
nādya yuktāśca saṃgrāme sthātumevaṃ sukhāvahāḥ
||8||निहता बलिनः सर्वे केचिच्छिष्टाश्च दानवाः ।
नाद्य युक्ताश्च संग्रामे स्थातुमेवं सुखावहाः
śukra uvāca
yāvadahaṃ mantravidyāmānayiṣyāmi śaṅkarāt |
tāvadbhavadbhiḥ sthātavyaṃ tapoyuktaiḥ śamānvitaiḥ
||9||यावदहं मन्त्रविद्यामानयिष्यामि शङ्करात् ।
तावद्भवद्भिः स्थातव्यं तपोयुक्तैः शमान्वितैः
sāmadānādayaḥ proktā vidvadbhiḥ samayocitāḥ |
deśaṃ kālaṃ balaṃ vīrairjñātvā śaktiṃ balaṃ budhaiḥ
||10||सामदानादयः प्रोक्ता विद्वद्भिः समयोचिताः ।
देशं कालं बलं वीरैर्ज्ञात्वा शक्तिं बलं बुधैः
sevātha samaye kāryā śatrūṇāṃ śubhakāmyayā |
svaśaktyupacaye kāle hantavyāste manīṣibhiḥ
||11||सेवाथ समये कार्या शत्रूणां शुभकाम्यया ।
स्वशक्त्युपचये काले हन्तव्यास्ते मनीषिभिः
tadadya vinayaṃ kṛtvā sāmapūrvaṃ chalena vai |
tiṣṭhadhvaṃ svaniketeṣu madāgamanakāṅkṣayā
||12||तदद्य विनयं कृत्वा सामपूर्वं छलेन वै ।
तिष्ठध्वं स्वनिकेतेषु मदागमनकाङ्क्षया
prāpya mantrānmahādevādāgamiṣyāmi dānavāḥ |
yudhyāmahe punardevānmāntramāsthāya vai balam
||13||प्राप्य मन्त्रान्महादेवादागमिष्यामि दानवाः ।
युध्यामहे पुनर्देवान्मान्त्रमास्थाय वै बलम्
ityuktvātha bhṛgustebhyo jagāma kṛtaniścayaḥ |
mahādevaṃ mahārāja mantrārthaṃ munisattamaḥ
||14||इत्युक्त्वाथ भृगुस्तेभ्यो जगाम कृतनिश्चयः ।
महादेवं महाराज मन्त्रार्थं मुनिसत्तमः
dānavāḥ preṣayāmāsuḥ prahlādaṃ surasannidhau |
satyavādinamavyagraṃ surāṇāṃ pratyayapradam
||15||दानवाः प्रेषयामासुः प्रह्लादं सुरसन्निधौ ।
सत्यवादिनमव्यग्रं सुराणां प्रत्ययप्रदम्
prahlādastu surānprāha praśrayāvanato nṛpaḥ |
asuraiḥ sahitastatra vacanaṃ namratāyutam
||16||प्रह्लादस्तु सुरान्प्राह प्रश्रयावनतो नृपः ।
असुरैः सहितस्तत्र वचनं नम्रतायुतम्
nyastaśastrā vayaṃ sarve niḥsannāhāstathaiva ca |
devāstapaścariṣyāmaḥ saṃvṛtā valkalairyutāḥ
||17||न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे निःसन्नाहास्तथैव च ।
देवास्तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैर्युताः
prahlādasya vacaḥ śrutvā satyābhivyāhṛtaṃ tu tat |
tato devā nyavartanta vijvarā muditāśca te
||18||प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्याभिव्याहृतं तु तत् ।
ततो देवा न्यवर्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ते
nyastaśastreṣu daityeṣu vinivṛttāstadā surāḥ |
viśrabdhāḥ svagṛhāngatvā krīḍāsaktāḥ susaṃsthitāḥ
||19||न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु विनिवृत्तास्तदा सुराः ।
विश्रब्धाः स्वगृहान्गत्वा क्रीडासक्ताः सुसंस्थिताः
daityā dambhaṃ samālambya tāpasāstapisaṃyutāḥ |
kaśyapasyāśrame vāsaṃ cakruḥ kāvyāgamecchayā
||20||दैत्या दम्भं समालम्ब्य तापसास्तपिसंयुताः ।
कश्यपस्याश्रमे वासं चक्रुः काव्यागमेच्छया
kāvyo gatvātha kailāsaṃ mahādevaṃ praṇamya ca |
uvāca vibhunā pṛṣṭaḥ kiṃ te kāryamiti prabhuḥ
||21||काव्यो गत्वाथ कैलासं महादेवं प्रणम्य च ।
उवाच विभुना पृष्टः किं ते कार्यमिति प्रभुः
mantrānicchāmyahaṃ deva ye na santi bṛhaspatau |
parājayāya devānāmasurāṇāṃ jayāya ca
||22||मन्त्रानिच्छाम्यहं देव ये न सन्ति बृहस्पतौ ।
पराजयाय देवानामसुराणां जयाय च
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya sarvajñaḥ śaṅkaraḥ śivaḥ |
cintayāmāsa manasā kiṃ kartavyamataḥ param
||23||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वज्ञः शङ्करः शिवः ।
चिन्तयामास मनसा किं कर्तव्यमतः परम्
sureṣu drohabuddhyāsau mantrārthamiha sāmpratam |
prāptaḥ kāvyo gurusteṣāṃ daityānāṃ vijayāya ca
||24||सुरेषु द्रोहबुद्ध्यासौ मन्त्रार्थमिह साम्प्रतम् ।
प्राप्तः काव्यो गुरुस्तेषां दैत्यानां विजयाय च
rakṣaṇīyā mayā devā iti sañcintya śaṅkaraḥ |
duṣkaraṃ vratamatyugraṃ tamuvāca maheśvaraḥ
||25||रक्षणीया मया देवा इति सञ्चिन्त्य शङ्करः ।
दुष्करं व्रतमत्युग्रं तमुवाच महेश्वरः
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu kaṇadhūmamavākchirāḥ |
yadi pāsyasi bhadraṃ te tato mantrānavāpsyasi
||26||पूर्णं वर्षसहस्रं तु कणधूममवाक्छिराः ।
यदि पास्यसि भद्रं ते ततो मन्त्रानवाप्स्यसि
ityukto'sau praṇamyeśaṃ bāḍhamityabravīdvacaḥ |
vrataṃ carāmyahaṃ deva tvayājñaptaḥ sureśvara
||27||इत्युक्तोऽसौ प्रणम्येशं बाढमित्यब्रवीद्वचः ।
व्रतं चराम्यहं देव त्वयाज्ञप्तः सुरेश्वर
vyāsa uvāca
ityuktvā śaṅkaraṃ kāvyaścakāra vratamuttamam |
dhūmapānarataḥ śānto mantrārthaṃ kṛtaniścayaḥ
||28||इत्युक्त्वा शङ्करं काव्यश्चकार व्रतमुत्तमम् ।
धूमपानरतः शान्तो मन्त्रार्थं कृतनिश्चयः
tato devāḥ parijñāya kāvyaṃ vratarataṃ tadā |
daityāndambharatāṃścaiva babhūvurmantratatparāḥ
||29||ततो देवाः परिज्ञाय काव्यं व्रतरतं तदा ।
दैत्यान्दम्भरतांश्चैव बभूवुर्मन्त्रतत्पराः
vicārya manasā sarve saṃgrāmāyodyatā nṛpa |
yayurdhṛtāyudhāstatra yatra te dānavottamāḥ
||30||विचार्य मनसा सर्वे संग्रामायोद्यता नृप ।
ययुर्धृतायुधास्तत्र यत्र ते दानवोत्तमाः
tānāgatānsamīkṣyātha sāyudhāndaṃśitāṃstathā |
āsaṃste bhayasaṃvignā daityā devānsamantataḥ
||31||तानागतान्समीक्ष्याथ सायुधान्दंशितांस्तथा ।
आसंस्ते भयसंविग्ना दैत्या देवान्समन्ततः
utpetuḥ sahasā te vai sannaddhānbhayakarśitāḥ |
abruvanvacanaṃ tathyaṃ te devānvaladarpitān
||32||उत्पेतुः सहसा ते वै सन्नद्धान्भयकर्शिताः ।
अब्रुवन्वचनं तथ्यं ते देवान्वलदर्पितान्
nyastaśastre bhayavati ācārye vratamāsthite |
dattvābhayaṃ purā devāḥ samprāptā no jighāṃsayā
||33||न्यस्तशस्त्रे भयवति आचार्ये व्रतमास्थिते ।
दत्त्वाभयं पुरा देवाः सम्प्राप्ता नो जिघांसया
satyaṃ vaḥ kva gataṃ devā dharmaśca śrutinoditaḥ |
nyastaśastrā na hantavyā bhītāśca śaraṇaṃ gatāḥ
||34||सत्यं वः क्व गतं देवा धर्मश्च श्रुतिनोदितः ।
न्यस्तशस्त्रा न हन्तव्या भीताश्च शरणं गताः
devā ūcuḥ
bhavadbhiḥ preṣitaḥ kāvyo mantrārthaṃ kuhakena ca |
tapo jñātaṃ hi yuṣmākaṃ tena yudhyāma eva hi
||35||भवद्भिः प्रेषितः काव्यो मन्त्रार्थं कुहकेन च ।
तपो ज्ञातं हि युष्माकं तेन युध्याम एव हि
sajjā bhavantu yuddhāya saṃrabdhāḥ śastrapāṇayaḥ |
śatruśchidreṇa hantavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
||36||सज्जा भवन्तु युद्धाय संरब्धाः शस्त्रपाणयः ।
शत्रुश्छिद्रेण हन्तव्य एष धर्मः सनातनः
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ daityā vicārya ca parasparam |
palāyanaparāḥ sarve nirgatā bhayavihvalāḥ
||37||तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्या विचार्य च परस्परम् ।
पलायनपराः सर्वे निर्गता भयविह्वलाः
śaraṇaṃ dānavā jagmurbhītāste kāvyamātaram |
dṛṣṭvā tānatisantaptānabhayaṃ ca dadāvatha
||38||शरणं दानवा जग्मुर्भीतास्ते काव्यमातरम् ।
दृष्ट्वा तानतिसन्तप्तानभयं च ददावथ
kāvyamātovāca
na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ bhayaṃ tyajata dānavāḥ |
matsannidhau vartamānānna bhīrbhavitumarhati
||39||न भेतव्यं न भेतव्यं भयं त्यजत दानवाः ।
मत्सन्निधौ वर्तमानान्न भीर्भवितुमर्हति
tacchrutvā vacanaṃ daityāḥ sthitāstatra gatavyathāḥ |
nirāyudhā hyasaṃbhrāntāstatrāśramavare'surāḥ
||40||तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्याः स्थितास्तत्र गतव्यथाः ।
निरायुधा ह्यसंभ्रान्तास्तत्राश्रमवरेऽसुराः
devāstānvidrutānvīkṣya dānavāste padānugāḥ |
abhijagmuḥ prasahyaitānavicārya balābalam
||41||देवास्तान्विद्रुतान्वीक्ष्य दानवास्ते पदानुगाः ।
अभिजग्मुः प्रसह्यैतानविचार्य बलाबलम्
tatrāgatāḥ surāḥ sarve hantuṃ daityānsamudyatāḥ |
vāritāḥ kāvyamātrāpi jaghnustānāśramasthitān
||42||तत्रागताः सुराः सर्वे हन्तुं दैत्यान्समुद्यताः ।
वारिताः काव्यमात्रापि जघ्नुस्तानाश्रमस्थितान्
hanyamānānsurairdṛṣṭvā kāvyamātātivepitā |
uvāca sarvānsanidrāṃstapasā vai karomyaham
||43||हन्यमानान्सुरैर्दृष्ट्वा काव्यमातातिवेपिता ।
उवाच सर्वान्सनिद्रांस्तपसा वै करोम्यहम्
ityuktvā preritā nidrā tānāgatya papāta ca |
sendrā nidrāvaśaṃ yātā devā mūkavadāsthitāḥ
||44||इत्युक्त्वा प्रेरिता निद्रा तानागत्य पपात च ।
सेन्द्रा निद्रावशं याता देवा मूकवदास्थिताः
indraṃ nidrājitaṃ dṛṣṭvā dīnaṃ viṣṇurabhāṣata |
māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te naye tvāṃ ca surottama
||45||इन्द्रं निद्राजितं दृष्ट्वा दीनं विष्णुरभाषत ।
मां त्वं प्रविश भद्रं ते नये त्वां च सुरोत्तम
evamuktastato viṣṇuṃ praviveśa purandaraḥ |
nirbhayo gatanidraśca babhūva harirakṣitaḥ
||46||एवमुक्तस्ततो विष्णुं प्रविवेश पुरन्दरः ।
निर्भयो गतनिद्रश्च बभूव हरिरक्षितः
rakṣitaṃ hariṇā dṛṣṭvā śakraṃ tatra gatavyatham |
kāvyamātā tataḥ kruddhā vacanaṃ cedamabravīt
||47||रक्षितं हरिणा दृष्ट्वा शक्रं तत्र गतव्यथम् ।
काव्यमाता ततः क्रुद्धा वचनं चेदमब्रवीत्
maghavaṃstvāṃ bhakṣayāmi saviṣṇuṃ vai tapobalāt |
paśyatāṃ sarvadevānāmīdṛśaṃ me tapobalam
||48||मघवंस्त्वां भक्षयामि सविष्णुं वै तपोबलात् ।
पश्यतां सर्वदेवानामीदृशं मे तपोबलम्
vyāsa uvāca
ityuktau tu tayā devau viṣṇvindrau yogavidyayā |
abhibhūtau mahātmānau stabdhau tau sambabhūvatuḥ
||49||इत्युक्तौ तु तया देवौ विष्ण्विन्द्रौ योगविद्यया ।
अभिभूतौ महात्मानौ स्तब्धौ तौ सम्बभूवतुः
vismitāstu tadā devā dṛṣṭvā tāvatibādhitau |
cakruḥ kilakilāśabdaṃ tataste dīnamānasāḥ
||50||विस्मितास्तु तदा देवा दृष्ट्वा तावतिबाधितौ ।
चक्रुः किलकिलाशब्दं ततस्ते दीनमानसाः
krośamānānsurāndṛṣṭvā viṣṇuṃ prāha śacīpatiḥ |
viśeṣeṇābhibhūto'smi tvatto'haṃ madhusūdana
||51||क्रोशमानान्सुरान्दृष्ट्वा विष्णुं प्राह शचीपतिः ।
विशेषेणाभिभूतोऽस्मि त्वत्तोऽहं मधुसूदन
jahyenāṃ tarasā viṣṇo yāvannau na dahetprabho |
tapasā darpitāṃ duṣṭāṃ mā vicāraya mādhava
||52||जह्येनां तरसा विष्णो यावन्नौ न दहेत्प्रभो ।
तपसा दर्पितां दुष्टां मा विचारय माधव
ityukto bhagavānviṣṇuḥ śakreṇa prathitena ca |
cakraṃ sasmāra tarasā ghṛṇāṃ tyaktvātha mādhavaḥ
||53||इत्युक्तो भगवान्विष्णुः शक्रेण प्रथितेन च ।
चक्रं सस्मार तरसा घृणां त्यक्त्वाथ माधवः
smṛtamātraṃ tu samprāptaṃ cakraṃ viṣṇuvaśānugam |
dadhāra ca kare kruddho vadhārthaṃ śakranoditaḥ
||54||स्मृतमात्रं तु सम्प्राप्तं चक्रं विष्णुवशानुगम् ।
दधार च करे क्रुद्धो वधार्थं शक्रनोदितः
gṛhītvā tatkare cakraṃ śiraściccheda raṃhasā |
hatāṃ dṛṣṭvā tu tāṃ śakro muditaścābhavattadā
||55||गृहीत्वा तत्करे चक्रं शिरश्चिच्छेद रंहसा ।
हतां दृष्ट्वा तु तां शक्रो मुदितश्चाभवत्तदा
devāścātīva santuṣṭā hariṃ jaya jayeti ca |
tuṣṭuvurmuditāḥ sarve sañjātā vigatajvarāḥ
||56||देवाश्चातीव सन्तुष्टा हरिं जय जयेति च ।
तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे सञ्जाता विगतज्वराः
indraviṣṇū tu sañjātau tatkṣaṇāddhṛdayavyathau |
strīvadhācchaṃkamānau tu bhṛgoḥ śāpaṃ duratyayam
||57||इन्द्रविष्णू तु सञ्जातौ तत्क्षणाद्धृदयव्यथौ ।
स्त्रीवधाच्छंकमानौ तु भृगोः शापं दुरत्ययम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe śukramāturvadhavarṇanaṃ nāmekādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||