naranārāyaṇakathāvarṇanam
vyāsa uvāca
atha kiṃ bahunoktena saṃsāre'sminnṛpottama |
dharmātmādrohabuddhistu kaścidbhavati karhicit
||1||अथ किं बहुनोक्तेन संसारेऽस्मिन्नृपोत्तम ।
धर्मात्माद्रोहबुद्धिस्तु कश्चिद्भवति कर्हिचित्
rāgadveṣāvṛtaṃ viśvaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam |
ādye yuge'pi rājendra kimadya kalidūṣite
||2||रागद्वेषावृतं विश्वं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
आद्ये युगेऽपि राजेन्द्र किमद्य कलिदूषिते
devāḥ serṣyāśca sadrohāśchalakarmaratāḥ sadā |
mānuṣāṇāṃ tiraścāṃ ca kā vārtā nṛpa gaṇyate
||3||देवाः सेर्ष्याश्च सद्रोहाश्छलकर्मरताः सदा ।
मानुषाणां तिरश्चां च का वार्ता नृप गण्यते
drohapare drohaparo bhavediti samānatā |
adrohiṇi tathā śānte vidveṣaḥ khalatā smṛtā
||4||द्रोहपरे द्रोहपरो भवेदिति समानता ।
अद्रोहिणि तथा शान्ते विद्वेषः खलता स्मृता
yaḥ kaścittāpasaḥ śānto japadhyānaparāyaṇaḥ |
bhavettasya jape vighnakartā vai maghavā param
||5||यः कश्चित्तापसः शान्तो जपध्यानपरायणः ।
भवेत्तस्य जपे विघ्नकर्ता वै मघवा परम्
satāṃ satyayugaṃ sākṣātsarvadaivāsatāṃ kaliḥ |
madhyamo madhyamānāṃ tu kriyāyogau yuge smṛtau
||6||सतां सत्ययुगं साक्षात्सर्वदैवासतां कलिः ।
मध्यमो मध्यमानां तु क्रियायोगौ युगे स्मृतौ
kaścitkadācidbhavati satyadharmānuvartakaḥ |
anyathānyayugānāṃ vai sarve dharmaparāyaṇāḥ
||7||कश्चित्कदाचिद्भवति सत्यधर्मानुवर्तकः ।
अन्यथान्ययुगानां वै सर्वे धर्मपरायणाः
vāsanā kāraṇaṃ rājan sarvatra dharmasaṃsthitau |
tasyāṃ vai malināyāṃ tu dharmo'pi malino bhavet
||8||वासना कारणं राजन् सर्वत्र धर्मसंस्थितौ ।
तस्यां वै मलिनायां तु धर्मोऽपि मलिनो भवेत्
malinā vāsanā satyaṃ vināśāyeti sarvathā |
brahmaṇo hṛdayāñcātaḥ putro dharma iti smṛtaḥ
||9||मलिना वासना सत्यं विनाशायेति सर्वथा ।
ब्रह्मणो हृदयाञ्चातः पुत्रो धर्म इति स्मृतः
brāhmaṇaḥ satyasampanto vedadharmarataḥ sadā |
dakṣasya duhitāro hi vṛtā daśa mahātmanā
||10||ब्राह्मणः सत्यसम्पन्तो वेदधर्मरतः सदा ।
दक्षस्य दुहितारो हि वृता दश महात्मना
vivāhavidhinā samyaṅmuninā gṛhadharmiṇā |
tāsvajījanayatputrāndharmaḥ satyavatāṃ varaḥ
||11||विवाहविधिना सम्यङ्मुनिना गृहधर्मिणा ।
तास्वजीजनयत्पुत्रान्धर्मः सत्यवतां वरः
hariṃ kṛṣṇaṃ naraṃ caiva tathā nārāyaṇaṃ nṛpa |
yogābhyāsarato nityaṃ hariḥ kṛṣṇo babhūva ha
||12||हरिं कृष्णं नरं चैव तथा नारायणं नृप ।
योगाभ्यासरतो नित्यं हरिः कृष्णो बभूव ह
naranārāyaṇau caiva ceratustapa uttamam |
prāleyādriṃ samāgatya tīrthe badarikāśrame
||13||नरनारायणौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम् ।
प्रालेयाद्रिं समागत्य तीर्थे बदरिकाश्रमे
tapasviṣu dhurīṇau tau purāṇau munisattamau |
gṛṇantau tatparaṃ brahma gaṅgāyā vipule taṭe
||14||तपस्विषु धुरीणौ तौ पुराणौ मुनिसत्तमौ ।
गृणन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे
hareraṃśau sthitau tatra naranārāyaṇāvṛṣī |
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu cakrāte tapa uttamam
||15||हरेरंशौ स्थितौ तत्र नरनारायणावृषी ।
पूर्णं वर्षसहस्रं तु चक्राते तप उत्तमम्
tāpitaṃ ca jagatsarvaṃ tapasā sacarācaram |
naranārāyaṇābhyāṃ ca śakraḥ kṣobhaṃ tadā yayau
||16||तापितं च जगत्सर्वं तपसा सचराचरम् ।
नरनारायणाभ्यां च शक्रः क्षोभं तदा ययौ
cintāviṣṭaḥ sahasrākṣo manasā samakalpayat |
kiṃ kartavyaṃ dharmaputrau tāpasau dhyānasaṃyutau
||17||चिन्ताविष्टः सहस्राक्षो मनसा समकल्पयत् ।
किं कर्तव्यं धर्मपुत्रौ तापसौ ध्यानसंयुतौ
siddhārthāṃ subhṛśaṃ śreṣṭhamāsanaṃ me grahīṣyataḥ |
vighnaḥ kathaṃ prakartavyastapo yena bhavenna hi
||18||सिद्धार्थां सुभृशं श्रेष्ठमासनं मे ग्रहीष्यतः ।
विघ्नः कथं प्रकर्तव्यस्तपो येन भवेन्न हि
utpādya kāmaṃ krodhañca lobhaṃ vāpyatidāruṇam |
ityuddiśya sahasrākṣaḥ samāruhya gajottamam
||19||उत्पाद्य कामं क्रोधञ्च लोभं वाप्यतिदारुणम् ।
इत्युद्दिश्य सहस्राक्षः समारुह्य गजोत्तमम्
vighnakāmastu tarasā jagāma gandhamādanam |
gatvā tatrāśrame puṇye tāvapaśyacchatakratuḥ
||20||विघ्नकामस्तु तरसा जगाम गन्धमादनम् ।
गत्वा तत्राश्रमे पुण्ये तावपश्यच्छतक्रतुः
tapasā dīptadehau tu bhāskarāviva coditau |
brahmaviṣṇū kimetau vai prakaṭau vā vibhāvasū
||21||तपसा दीप्तदेहौ तु भास्कराविव चोदितौ ।
ब्रह्मविष्णू किमेतौ वै प्रकटौ वा विभावसू
dharmaputrāvṛṣī etau tapasā kiṃ kariṣyataḥ |
iti sañcintya tau dṛṣṭvā tadovāca śacīpatiḥ
||22||धर्मपुत्रावृषी एतौ तपसा किं करिष्यतः ।
इति सञ्चिन्त्य तौ दृष्ट्वा तदोवाच शचीपतिः
kiṃ vā kāryaṃ mahābhāgau brūtaṃ dharmasutau kila |
dadāmi vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ dātuṃ yāto'smyahamṛṣī
||23||किं वा कार्यं महाभागौ ब्रूतं धर्मसुतौ किल ।
ददामि वां वरं श्रेष्ठं दातुं यातोऽस्म्यहमृषी
adeyamapi dāsyāmi tuṣṭo'smi tapasā kila |
vyāsa uvāca |
evaṃ punaḥ punaḥ śakrastāvuvāca puraḥ sthitaḥ
||24||अदेयमपि दास्यामि तुष्टोऽस्मि तपसा किल ।
व्यास उवाच ।
एवं पुनः पुनः शक्रस्तावुवाच पुरः स्थितः
nocatustāvṛṣī dhyānasaṃsthitau dṛḍhacetasau |
tato vai mohinīṃ māyāṃ cakāra bhayadāṃ vṛṣaḥ
||25||नोचतुस्तावृषी ध्यानसंस्थितौ दृढचेतसौ ।
ततो वै मोहिनीं मायां चकार भयदां वृषः
vṛkānsiṃhāṃśca vyāghrāṃśca samutpādyābibhīṣayat |
varṣaṃ vātaṃ tathā vahniṃ samutpādya punaḥ punaḥ
||26||वृकान्सिंहांश्च व्याघ्रांश्च समुत्पाद्याबिभीषयत् ।
वर्षं वातं तथा वह्निं समुत्पाद्य पुनः पुनः
bhīṣayāmāsa tau śakro māyāṃ kṛtvā vimohinīm |
bhayato'pi vaśaṃ nītau na tau dharmasutau munī
||27||भीषयामास तौ शक्रो मायां कृत्वा विमोहिनीम् ।
भयतोऽपि वशं नीतौ न तौ धर्मसुतौ मुनी
naranārāyaṇau dṛṣṭvā śakraḥ svabhavanaṃ gataḥ |
varadāne pralubdhau na na bhītau vahnivāyutaḥ
||28||नरनारायणौ दृष्ट्वा शक्रः स्वभवनं गतः ।
वरदाने प्रलुब्धौ न न भीतौ वह्निवायुतः
vyāghrasiṃhādibhiḥ kāntau calitau nāśramātsvakāt |
na tayordhyānabhaṅgaṃ vai kartuṃ ko'pi kṣamo'bhavat
||29||व्याघ्रसिंहादिभिः कान्तौ चलितौ नाश्रमात्स्वकात् ।
न तयोर्ध्यानभङ्गं वै कर्तुं कोऽपि क्षमोऽभवत्
indro'pi sadanaṃ gatvā cintayāmāsa duḥkhitaḥ |
calitau bhayalobhābhyāṃ nemau munivarottamau
||30||इन्द्रोऽपि सदनं गत्वा चिन्तयामास दुःखितः ।
चलितौ भयलोभाभ्यां नेमौ मुनिवरोत्तमौ
cintayantau mahāvidyāmādiśaktiṃ sanātanīm |
īśvarīṃ sarvalokānāṃ parāṃ prakṛtimadbhutām
||31||चिन्तयन्तौ महाविद्यामादिशक्तिं सनातनीम् ।
ईश्वरीं सर्वलोकानां परां प्रकृतिमद्भुताम्
dhyāyatāṃ kaḥ kṣamo loke bahumāyāvidapyuta |
yanmūlāḥ sakalā māyā devāsurakṛtāḥ kila
||32||ध्यायतां कः क्षमो लोके बहुमायाविदप्युत ।
यन्मूलाः सकला माया देवासुरकृताः किल
te kathaṃ bādhituṃ śaktā dhyāyanti gatakalmaṣāḥ |
vāgbījaṃ kāmabījañca māyābījaṃ tathaiva ca
||33||ते कथं बाधितुं शक्ता ध्यायन्ति गतकल्मषाः ।
वाग्बीजं कामबीजञ्च मायाबीजं तथैव च
citte yasya bhavettaṃ tu bādhituṃ ko'pi na kṣamaḥ |
māyayā mohitaḥ śakro bhūyastasya pratikriyām
||34||चित्ते यस्य भवेत्तं तु बाधितुं कोऽपि न क्षमः ।
मायया मोहितः शक्रो भूयस्तस्य प्रतिक्रियाम्
kartuṃ kāmavasantau tu samāhūyābravīdvacaḥ |
manobhava vasantena ratyā yukto vrajādhunā
||35||कर्तुं कामवसन्तौ तु समाहूयाब्रवीद्वचः ।
मनोभव वसन्तेन रत्या युक्तो व्रजाधुना
apsarobhiḥ samāyuktastarasā gandhamādanam |
naranārāyaṇau tatra purāṇāvṛṣisattamau
||36||अप्सरोभिः समायुक्तस्तरसा गन्धमादनम् ।
नरनारायणौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ
kurutastapa ekānte sthitau badarikāśrame |
gatvā tatra samīpe tu tayormanmatha mārgaṇaiḥ
||37||कुरुतस्तप एकान्ते स्थितौ बदरिकाश्रमे ।
गत्वा तत्र समीपे तु तयोर्मन्मथ मार्गणैः
cittaṃ kāmāturaṃ kāryaṃ kuru kāryaṃ mamādhunā |
mohayitvoccāṭayitvā viśikhaistāḍayāśu ca
||38||चित्तं कामातुरं कार्यं कुरु कार्यं ममाधुना ।
मोहयित्वोच्चाटयित्वा विशिखैस्ताडयाशु च
vaśīkuru mahābhāga munī dharmasutāvapi |
ko hyasmin sarvasaṃsāre devo daityo'tha mānavaḥ
||39||वशीकुरु महाभाग मुनी धर्मसुतावपि ।
को ह्यस्मिन् सर्वसंसारे देवो दैत्योऽथ मानवः
yaste bāṇavaśaṃ prāpto na yāti bhṛśatāḍitaḥ |
brahmāhaṃ girijānāthaścandro vahnirvimohitaḥ
||40||यस्ते बाणवशं प्राप्तो न याति भृशताडितः ।
ब्रह्माहं गिरिजानाथश्चन्द्रो वह्निर्विमोहितः
gaṇanā kānayoḥ kāma tvadbāṇānāṃ parākrame |
vārāṅganāgaṇo'yaṃ te sahāyārthaṃ mayeritaḥ
||41||गणना कानयोः काम त्वद्बाणानां पराक्रमे ।
वाराङ्गनागणोऽयं ते सहायार्थं मयेरितः
āgamiṣyati tatraiva rambhādīnāṃ manoramaḥ |
ekā tilottamā rambhā kāryaṃ sādhayituṃ kṣamā
||42||आगमिष्यति तत्रैव रम्भादीनां मनोरमः ।
एका तिलोत्तमा रम्भा कार्यं साधयितुं क्षमा
tvamevaikaḥ kṣamaḥ kāmaṃ militaiḥ kastu saṃśayaḥ |
kuru kāryaṃ mahābhāga dadāmi tava vācchitam
||43||त्वमेवैकः क्षमः कामं मिलितैः कस्तु संशयः ।
कुरु कार्यं महाभाग ददामि तव वाच्छितम्
pralobhitau mayātyarthaṃ varadānaistapasvinau |
sthānānna calitau śāntau vṛthāyaṃ me gataḥ śramaḥ
||44||प्रलोभितौ मयात्यर्थं वरदानैस्तपस्विनौ ।
स्थानान्न चलितौ शान्तौ वृथायं मे गतः श्रमः
tathā vai māyayā kṛtvā bhīṣitau tāpasau bhṛśam |
tathāpi notthitau sthānāddeharakṣāparau na tau
||45||तथा वै मायया कृत्वा भीषितौ तापसौ भृशम् ।
तथापि नोत्थितौ स्थानाद्देहरक्षापरौ न तौ
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā śakraṃ prāha manobhavaḥ |
vāsavādya kariṣyāmi kāryaṃ te manasepsitam
||46||इति तस्य वचः श्रुत्वा शक्रं प्राह मनोभवः ।
वासवाद्य करिष्यामि कार्यं ते मनसेप्सितम्
yadi viṣṇuṃ maheśaṃ vā brahmāṇaṃ vā divākaram |
dhyāyantau tau tadāsmākaṃ bhavitārau vaśau munī
||47||यदि विष्णुं महेशं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् ।
ध्यायन्तौ तौ तदास्माकं भवितारौ वशौ मुनी
devībhaktaṃ vaśīkartuṃ nāhaṃ śaktaḥ kathañcana |
kāmarāja mahābījaṃ cintayantaṃ manasyalam
||48||देवीभक्तं वशीकर्तुं नाहं शक्तः कथञ्चन ।
कामराज महाबीजं चिन्तयन्तं मनस्यलम्
tāṃ devīṃ cenmahāśaktiṃ saṃśritau bhaktibhāvataḥ |
na tadā mama bāṇānāṃ gocarau tāpasau kila
||49||तां देवीं चेन्महाशक्तिं संश्रितौ भक्तिभावतः ।
न तदा मम बाणानां गोचरौ तापसौ किल
indra uvāca
gaccha tvaṃ ca mahābhāga sarvaistatra samudyataiḥ |
kāryaṃ mamātiduḥsādhyaṃ kartā hitamanuttamam
||50||गच्छ त्वं च महाभाग सर्वैस्तत्र समुद्यतैः ।
कार्यं ममातिदुःसाध्यं कर्ता हितमनुत्तमम्
vyāsa uvāca
iti tena samādiṣṭā yayuḥ sarve samudyatāḥ |
yatra tau dharmaputrau dvau tepāte duṣkaraṃ tapaḥ
||51||इति तेन समादिष्टा ययुः सर्वे समुद्यताः ।
यत्र तौ धर्मपुत्रौ द्वौ तेपाते दुष्करं तपः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ || caturthaskandhe naranārāyaṇakathāvarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||