prahlādatīrthayātrāvarṇanam
sūta uvāca
iti pṛṣṭastadā vipro rājñā pārīkṣitena vai |
uvāca vistarātsarvaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
||1||इति पृष्टस्तदा विप्रो राज्ञा पारीक्षितेन वै ।
उवाच विस्तरात्सर्वं व्यासः सत्यवतीसुतः
janamejayo'pi dharmātmā nirvedaṃ paramaṃ gataḥ |
cittaṃ duścaritaṃ matvā vairāṭītanayasya vai
||2||जनमेजयोऽपि धर्मात्मा निर्वेदं परमं गतः ।
चित्तं दुश्चरितं मत्वा वैराटीतनयस्य वै
tasyaivoddharaṇārthāya cakāra satataṃ manaḥ |
viprāvamānapāpena yamalokaṃ gatasya vai
||3||तस्यैवोद्धरणार्थाय चकार सततं मनः ।
विप्रावमानपापेन यमलोकं गतस्य वै
punnāmanarakādyasmāttrāyate pitaraṃ svakam |
putreti nāma sārthaṃ syāttena tasya munīśvarāḥ
||4||पुन्नामनरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं स्वकम् ।
पुत्रेति नाम सार्थं स्यात्तेन तस्य मुनीश्वराः
sarpadaṣṭaṃ nṛpaṃ śrutvā harmyopari mṛtaṃ tathā |
vipraśāpādauttareyaṃ snānadānavivarjitam
||5||सर्पदष्टं नृपं श्रुत्वा हर्म्योपरि मृतं तथा ।
विप्रशापादौत्तरेयं स्नानदानविवर्जितम्
piturgatiṃ niśamyāsau nirvedaṃ gatavānnṛpaḥ |
pārīkṣito mahābhāgaḥ santapto bhayavihvalaḥ
||6||पितुर्गतिं निशम्यासौ निर्वेदं गतवान्नृपः ।
पारीक्षितो महाभागः सन्तप्तो भयविह्वलः
papracchātha muniṃ vyāsaṃ gṛhāgatamaninditaḥ |
naranārāyaṇasyemāṃ kathāṃ paramavismṛtām
||7||पप्रच्छाथ मुनिं व्यासं गृहागतमनिन्दितः ।
नरनारायणस्येमां कथां परमविस्मृताम्
vyāsa uvāca
sa yadā nihato raudro hiraṇyakaśipurnṛpa |
abhiṣiktastadā rājye prahlādo nāma tatsutaḥ
||8||स यदा निहतो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्नृप ।
अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादो नाम तत्सुतः
tasmiñchāsati daityendre devabrāhmaṇapūjake |
makhairbhūmau nṛpatayo yajantaḥ śraddhayānvitāḥ
||9||तस्मिञ्छासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके ।
मखैर्भूमौ नृपतयो यजन्तः श्रद्धयान्विताः
brāhmaṇāśca tapodharmatīrthayātrāśca kurvate |
vaiśyāśca svasvavṛttisthāḥ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ
||10||ब्राह्मणाश्च तपोधर्मतीर्थयात्राश्च कुर्वते ।
वैश्याश्च स्वस्ववृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः
nṛsiṃhena ca pātāle sthāpitaḥ so'tha daityarāṭ |
rājyaṃ cakāra tatraiva prajāpālanatatparaḥ
||11||नृसिंहेन च पाताले स्थापितः सोऽथ दैत्यराट् ।
राज्यं चकार तत्रैव प्रजापालनतत्परः
kadācid bhṛguputro'tha cyavanākhyo mahātapāḥ |
jagāma narmadāṃ snātuṃ tīrthaṃ vai vyāhṛtīśvaram
||12||कदाचिद् भृगुपुत्रोऽथ च्यवनाख्यो महातपाः ।
जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं वै व्याहृतीश्वरम्
revāṃ mahānadīṃ dṛṣṭvā tatastasyāmavātarat |
uttarantaṃ prajagrāha nāgo viṣabhayaṅkaraḥ
||13||रेवां महानदीं दृष्ट्वा ततस्तस्यामवातरत् ।
उत्तरन्तं प्रजग्राह नागो विषभयङ्करः
gṛhīto bhayabhītastu pātāle munisattamaḥ |
sasmāra manasā viṣṇuṃ devadevaṃ janārdanam
||14||गृहीतो भयभीतस्तु पाताले मुनिसत्तमः ।
सस्मार मनसा विष्णुं देवदेवं जनार्दनम्
saṃsmṛte puṇḍarīkākṣe nirviṣo'bhūnmahoragaḥ |
na prāpa cyavano duḥkhaṃ nīyamāno rasātalam
||15||संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषोऽभून्महोरगः ।
न प्राप च्यवनो दुःखं नीयमानो रसातलम्
dvijihvena munistyakto nirviṇṇenātiśaṅkinā |
māṃ śapeta muniḥ kuddhastāpaso'yaṃ mahāniti
||16||द्विजिह्वेन मुनिस्त्यक्तो निर्विण्णेनातिशङ्किना ।
मां शपेत मुनिः कुद्धस्तापसोऽयं महानिति
cacāra nāgakanyābhiḥ pūjito munisattamaḥ |
viveśāpyatha nāgānāṃ dānavānāṃ mahatpuram
||17||चचार नागकन्याभिः पूजितो मुनिसत्तमः ।
विवेशाप्यथ नागानां दानवानां महत्पुरम्
kadācidbhṛguputraṃ taṃ vicarantaṃ purottame |
dadarśa daityarājo'sau prahlādo dharmavatsalaḥ
||18||कदाचिद्भृगुपुत्रं तं विचरन्तं पुरोत्तमे ।
ददर्श दैत्यराजोऽसौ प्रह्लादो धर्मवत्सलः
dṛṣṭvā taṃ pūjayāmāsa muniṃ daityapatistadā |
papraccha kāraṇaṃ kiṃ te pātālāgamane vada
||19||दृष्ट्वा तं पूजयामास मुनिं दैत्यपतिस्तदा ।
पप्रच्छ कारणं किं ते पातालागमने वद
preṣito'si kimindreṇa satyaṃ brūhi dvijottama |
daityavidveṣayuktena mama rājyadidṛkṣayā
||20||प्रेषितोऽसि किमिन्द्रेण सत्यं ब्रूहि द्विजोत्तम ।
दैत्यविद्वेषयुक्तेन मम राज्यदिदृक्षया
cyavana uvāca
kiṃ me maghavatā rājan yadahaṃ preṣitaḥ punaḥ |
dūtakāryaṃ prakurvāṇaḥ prāptavānnagare tava
||21||किं मे मघवता राजन् यदहं प्रेषितः पुनः ।
दूतकार्यं प्रकुर्वाणः प्राप्तवान्नगरे तव
viddhi māṃ bhṛguputraṃ taṃ svanetraṃ dharmatatparam |
mā śaṅkāṃ kuru daityendra vāsavapreṣitasya vai
||22||विद्धि मां भृगुपुत्रं तं स्वनेत्रं धर्मतत्परम् ।
मा शङ्कां कुरु दैत्येन्द्र वासवप्रेषितस्य वै
snānārthaṃ narmadāṃ prāptaḥ puṇyatīrthe nṛpottama |
nadyāmevāvatīrṇo'haṃ gṛhītaśca mahāhinā
||23||स्नानार्थं नर्मदां प्राप्तः पुण्यतीर्थे नृपोत्तम ।
नद्यामेवावतीर्णोऽहं गृहीतश्च महाहिना
jāto'sau nirviṣaḥ sarpo viṣṇoḥ saṃsmaraṇādiva |
mukto'haṃ tena nāgena prabhāvātsmaraṇasya vai
||24||जातोऽसौ निर्विषः सर्पो विष्णोः संस्मरणादिव ।
मुक्तोऽहं तेन नागेन प्रभावात्स्मरणस्य वै
atrāgatena rājendra mayāptaṃ tava darśanam |
viṣṇubhakto'si daityendra tadbhaktaṃ māṃ vicintaya
||25||अत्रागतेन राजेन्द्र मयाप्तं तव दर्शनम् ।
विष्णुभक्तोऽसि दैत्येन्द्र तद्भक्तं मां विचिन्तय
vyāsa uvāca
tanniśamya vacaḥ ślakṣṇaṃ hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ |
papraccha parayā prītyā tīrthāni vividhāni ca
||26||तन्निशम्य वचः श्लक्ष्णं हिरण्यकशिपोः सुतः ।
पप्रच्छ परया प्रीत्या तीर्थानि विविधानि च
prahlāda uvāca
pṛthivyāṃ kāni tīrthāni puṇyāni munisattama |
pātāle ca tathākāśe tāni no vada vistarāt
||27||पृथिव्यां कानि तीर्थानि पुण्यानि मुनिसत्तम ।
पाताले च तथाकाशे तानि नो वद विस्तरात्
cyavana uvāca
manovākkāyaśuddhānāṃ rājaṃstīrthaṃ pade pade |
tathā malinacittānāṃ gaṅgāpi kīkaṭādhikā
||28||मनोवाक्कायशुद्धानां राजंस्तीर्थं पदे पदे ।
तथा मलिनचित्तानां गङ्गापि कीकटाधिका
prathamaṃ cenmanaḥ śuddhaṃ jātaṃ pāpavivarjitam |
tadā tīrthāni sarvāṇi pāvanāni bhavanti vai
||29||प्रथमं चेन्मनः शुद्धं जातं पापविवर्जितम् ।
तदा तीर्थानि सर्वाणि पावनानि भवन्ति वै
gaṅgātīre hi sarvatra vasanti nagarāṇi ca |
vrajāścaivākarā grāmāḥ sarve kheṭāstathāpare
||30||गङ्गातीरे हि सर्वत्र वसन्ति नगराणि च ।
व्रजाश्चैवाकरा ग्रामाः सर्वे खेटास्तथापरे
niṣādānāṃ nivāsāśca kaivartānāṃ tathāpare |
hūṇabaṅgakhasānāṃ ca mlecchānāṃ daityasattama
||31||निषादानां निवासाश्च कैवर्तानां तथापरे ।
हूणबङ्गखसानां च म्लेच्छानां दैत्यसत्तम
pibanti sarvadā gāṅgaṃ jalaṃ brahmopamaṃ sadā |
snānaṃ kurvanti daityendra trikālaṃ svecchayā janāḥ
||32||पिबन्ति सर्वदा गाङ्गं जलं ब्रह्मोपमं सदा ।
स्नानं कुर्वन्ति दैत्येन्द्र त्रिकालं स्वेच्छया जनाः
tatraiko'pi viśuddhātmā na bhavatyeva māriṣa |
kiṃ phalaṃ tarhi tīrthasya viṣayopahatātmasu
||33||तत्रैकोऽपि विशुद्धात्मा न भवत्येव मारिष ।
किं फलं तर्हि तीर्थस्य विषयोपहतात्मसु
kāraṇaṃ mana evātra nānyadrājanvicintaya |
manaḥśuddhiṃ prakartavyā satataṃ śuddhimicchatā
||34||कारणं मन एवात्र नान्यद्राजन्विचिन्तय ।
मनःशुद्धिं प्रकर्तव्या सततं शुद्धिमिच्छता
tīrthavāsī mahāpāpī bhavettatrātmavañcanāt |
tatraivācaritaṃ pāpamānantyāya prakalpate
||35||तीर्थवासी महापापी भवेत्तत्रात्मवञ्चनात् ।
तत्रैवाचरितं पापमानन्त्याय प्रकल्पते
yathendravāruṇaṃ pakvaṃ miṣṭaṃ naivopajāyate |
bhāvaduṣṭastathā tīrthe koṭistāto na śudhyati
||36||यथेन्द्रवारुणं पक्वं मिष्टं नैवोपजायते ।
भावदुष्टस्तथा तीर्थे कोटिस्तातो न शुध्यति
prathamaṃ manasaḥ śuddhiḥ kartavyā śubhamicchatā |
śuddhe manasi dravyasya śuddhirbhavati nānyathā
||37||प्रथमं मनसः शुद्धिः कर्तव्या शुभमिच्छता ।
शुद्धे मनसि द्रव्यस्य शुद्धिर्भवति नान्यथा
tathaivācāraśuddhiḥ syāttatastīrthaṃ prasidhyati |
anyathā tu kṛtaṃ sarvaṃ vyarthaṃ bhavati tatkṣaṇāt
||38||तथैवाचारशुद्धिः स्यात्ततस्तीर्थं प्रसिध्यति ।
अन्यथा तु कृतं सर्वं व्यर्थं भवति तत्क्षणात्
(hīnavarṇasya saṃsargaṃ tīrthe gatvā sadā tyajet |
) |
bhūtānukampanaṃ caiva kartavyaṃ karmaṇā dhiyā |
yadi pṛcchasi rājendra tīrthaṃ vakṣyāmyanuttamam
||39||(हीनवर्णस्य संसर्गं तीर्थे गत्वा सदा त्यजेत् ।
) ।
भूतानुकम्पनं चैव कर्तव्यं कर्मणा धिया ।
यदि पृच्छसि राजेन्द्र तीर्थं वक्ष्याम्यनुत्तमम्
prathamaṃ naimiṣaṃ puṇyaṃ cakratīrthaṃ ca puṣkaram |
anyeṣāṃ caiva tīrthānāṃ saṃkhyā nāsti mahītale
||40||प्रथमं नैमिषं पुण्यं चक्रतीर्थं च पुष्करम् ।
अन्येषां चैव तीर्थानां संख्या नास्ति महीतले
pāvanāni ca sthānāni bahūni nṛpasattama |
vyāsa uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ rājā naimiṣaṃ gantumudyataḥ
||41||पावनानि च स्थानानि बहूनि नृपसत्तम ।
व्यास उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नैमिषं गन्तुमुद्यतः
nodayāmāsa daityānvai harṣanirbharamānasaḥ |
prahlāda uvāca |
uttiṣṭhantu mahābhāgā gamiṣyāmo'dya naimiṣam
||42||नोदयामास दैत्यान्वै हर्षनिर्भरमानसः ।
प्रह्लाद उवाच ।
उत्तिष्ठन्तु महाभागा गमिष्यामोऽद्य नैमिषम्
drakṣyāmaḥ puṇḍarīkākṣaṃ pītavāsasamacyutam |
vyāsa uvāca |
ityuktā viṣṇubhaktena sarve te dānavāstadā
||43||द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम् ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्ता विष्णुभक्तेन सर्वे ते दानवास्तदा
tenaiva saha pātālānniryayuḥ parayā mudā |
te sametya ca daiteyā dānavāśca mahābalāḥ
||44||तेनैव सह पातालान्निर्ययुः परया मुदा ।
ते समेत्य च दैतेया दानवाश्च महाबलाः
naimiṣāraṇyamāsādya snānaṃ cakrurmudānvitāḥ |
prahlādastatra tīrtheṣu carandaityaiḥ samanvitaḥ
||45||नैमिषारण्यमासाद्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः ।
प्रह्लादस्तत्र तीर्थेषु चरन्दैत्यैः समन्वितः
sarasvatīṃ mahāpuṇyāṃ dadarśa vimalodakām |
tīrthe tatra nṛpaśreṣṭha prahlādasya mahātmanaḥ
||46||सरस्वतीं महापुण्यां ददर्श विमलोदकाम् ।
तीर्थे तत्र नृपश्रेष्ठ प्रह्लादस्य महात्मनः
manaḥ prasannaṃ sañjātaṃ snātvā sārasvate jale |
vidhivattatra daityendraḥ snānadānādikaṃ śubhe
||47||मनः प्रसन्नं सञ्जातं स्नात्वा सारस्वते जले ।
विधिवत्तत्र दैत्येन्द्रः स्नानदानादिकं शुभे
cakārātiprasannātmā tīrthe paramapāvane
||48||चकारातिप्रसन्नात्मा तीर्थे परमपावने
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe prahlādatīrthayātrāvarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||