devān prati devīvākyavarṇanam
vyāsa uvāca
ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ punarāha prajāpatim |
yanmāyāmohitaḥ sarvastattvaṃ jānāti no janaḥ
||1||इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः पुनराह प्रजापतिम् ।
यन्मायामोहितः सर्वस्तत्त्वं जानाति नो जनः
vayaṃ māyāvṛtāḥ kāmaṃ na smarāmo jagadgurum |
paramaṃ puruṣaṃ śāntaṃ saccidānandamavyayam
||2||वयं मायावृताः कामं न स्मरामो जगद्गुरुम् ।
परमं पुरुषं शान्तं सच्चिदानन्दमव्ययम्
ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śivo'hamiti mohitāḥ |
na jānīmo vayaṃ dhātaḥ paraṃ vastu sanātanam
||3||अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शिवोऽहमिति मोहिताः ।
न जानीमो वयं धातः परं वस्तु सनातनम्
yanmāyāmohitaścāhaṃ sadā varte parātmanaḥ |
paravāndārupāñcālī māyikasya yathā vaśe
||4||यन्मायामोहितश्चाहं सदा वर्ते परात्मनः ।
परवान्दारुपाञ्चाली मायिकस्य यथा वशे
bhavatāpi tathā dṛṣṭā vibhūtistasya cādbhutā |
kalpādau bhavayuktena mayāpi ca sudhārṇave
||5||भवतापि तथा दृष्टा विभूतिस्तस्य चाद्भुता ।
कल्पादौ भवयुक्तेन मयापि च सुधार्णवे
maṇidvīpe'tha mandāraviṭape rāsamaṇḍale |
samāje tatra sā dṛṣṭā śrutā na vacasāpi ca
||6||मणिद्वीपेऽथ मन्दारविटपे रासमण्डले ।
समाजे तत्र सा दृष्टा श्रुता न वचसापि च
tasmāttāṃ paramāṃ śaktiṃ smarantvadya surāḥ śivām |
sarvakāmapradāṃ māyāmādyāṃ śaktiṃ parātmanaḥ
||7||तस्मात्तां परमां शक्तिं स्मरन्त्वद्य सुराः शिवाम् ।
सर्वकामप्रदां मायामाद्यां शक्तिं परात्मनः
vyāsa uvāca
ityuktā hariṇā devā brahmādyā bhuvaneśvarīm |
sasmarurmanasā devīṃ yogamāyāṃ sanātanīm
||8||इत्युक्ता हरिणा देवा ब्रह्माद्या भुवनेश्वरीम् ।
सस्मरुर्मनसा देवीं योगमायां सनातनीम्
smṛtamātrā tadā devī pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau |
pāśāṅkuśavarābhītidharā devī japāruṇā |
dṛṣṭvā pramuditā devāstuṣṭuvustāṃ sudarśanām
||9||स्मृतमात्रा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ ।
पाशाङ्कुशवराभीतिधरा देवी जपारुणा ।
दृष्ट्वा प्रमुदिता देवास्तुष्टुवुस्तां सुदर्शनाम्
devā ūcuḥ
ūrṇanābhādyathā tanturvisphuliṅgā vibhāvasoḥ |
tathā jagadyadetasyā nirgataṃ tāṃ natā vayam
||10||ऊर्णनाभाद्यथा तन्तुर्विस्फुलिङ्गा विभावसोः ।
तथा जगद्यदेतस्या निर्गतं तां नता वयम्
yanmāyāśaktisaṃkḷptaṃ jagatsarvaṃ carācaram |
tāṃ citaṃ bhuvanādhīśāṃ smarāmaḥ karuṇārṇavām
||11||यन्मायाशक्तिसंकॢप्तं जगत्सर्वं चराचरम् ।
तां चितं भुवनाधीशां स्मरामः करुणार्णवाम्
yadajñānādbhavotpattiryajjñānādbhavanāśanam |
saṃvidrūpāṃ ca tāṃ devīṃ smarāmaḥ sā pracodayāt
||12||यदज्ञानाद्भवोत्पत्तिर्यज्ज्ञानाद्भवनाशनम् ।
संविद्रूपां च तां देवीं स्मरामः सा प्रचोदयात्
mahālakṣyai ca vidmahe sarvaśaktyai ca dhīmahi |
tanno devī pracodayāt
||13||महालक्ष्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि ।
तन्नो देवी प्रचोदयात्
mātarnatāḥ sma bhuvanārtihare prasīda śanto vidhehi kuru kāryamidaṃ dayārdre |
bhāraṃ harasva vinihatya surārivargaṃ mahyā maheśvari satāṃ kuru śaṃ bhavāni
||14||मातर्नताः स्म भुवनार्तिहरे प्रसीद शन्तो विधेहि कुरु कार्यमिदं दयार्द्रे ।
भारं हरस्व विनिहत्य सुरारिवर्गं मह्या महेश्वरि सतां कुरु शं भवानि
yadyambujākṣi dayase na surānkadācit kiṃ te kṣamā raṇamukhe'siśaraiḥ prahartum |
etattvayaiva gaditaṃ nanu yakṣarūpaṃ dhṛtvā tṛṇaṃ daha hutāśa padābhilāṣaiḥ
||15||यद्यम्बुजाक्षि दयसे न सुरान्कदाचित् किं ते क्षमा रणमुखेऽसिशरैः प्रहर्तुम् ।
एतत्त्वयैव गदितं ननु यक्षरूपं धृत्वा तृणं दह हुताश पदाभिलाषैः
kaṃsaḥ kujo'tha yavanendrasutaśca keśī bārhadratho bakabakīkharaśālvamukhyāḥ |
ye'nye tathā nṛpatayo bhuvi santi tāṃstvaṃ hatvā harasva jagato bharamāśu mātaḥ
||16||कंसः कुजोऽथ यवनेन्द्रसुतश्च केशी बार्हद्रथो बकबकीखरशाल्वमुख्याः ।
येऽन्ये तथा नृपतयो भुवि सन्ति तांस्त्वं हत्वा हरस्व जगतो भरमाशु मातः
ye viṣṇunā na nihatāḥ kila śaṅkareṇa ye vā vigṛhya jalajākṣi purandareṇa |
te te mukhaṃ sukhakaraṃ susamīkṣamāṇāḥ saṃkhye śarairvinihatā nijalīlayā te
||17||ये विष्णुना न निहताः किल शङ्करेण ये वा विगृह्य जलजाक्षि पुरन्दरेण ।
ते ते मुखं सुखकरं सुसमीक्षमाणाः ् संख्ये शरैर्विनिहता निजलीलया ते
śaktiṃ vinā hariharapramukhāḥ surāśca |
naiveśvarā vicalituṃ tava devadevi |
kiṃ dhāraṇāvirahitaḥ prabhurapyananto dhartuṃ dharāñca rajanīśakalāvataṃse
||18||शक्तिं विना हरिहरप्रमुखाः सुराश्च ।
नैवेश्वरा विचलितुं तव देवदेवि ।
किं धारणाविरहितः प्रभुरप्यनन्तो धर्तुं धराञ्च रजनीशकलावतंसे
indra uvāca
vācā vinā vidhiralaṃ bhavatīha viśvaṃ kartuṃ hariḥ kimu ramārahito'tha pātum |
saṃhartumīśa umayojjhita īśvaraḥ kiṃ te tābhireva sahitāḥ prabhavaḥ prajeśāḥ
||19||वाचा विना विधिरलं भवतीह विश्वं कर्तुं हरिः किमु रमारहितोऽथ पातुम् ।
संहर्तुमीश उमयोज्झित ईश्वरः किं ते ताभिरेव सहिताः प्रभवः प्रजेशाः
viṣṇuruvāca
kartuṃ prabhurna druhiṇo na kadācanāhaṃ nāpīśvarastava kalārahitastrilokyāḥ |
kartuṃ prabhutvamanaghe'tra tathā vihartuṃ tvaṃ vai samastavibhaveśvari bhāsi nūnam
||20||कर्तुं प्रभुर्न द्रुहिणो न कदाचनाहं नापीश्वरस्तव कलारहितस्त्रिलोक्याः ।
कर्तुं प्रभुत्वमनघेऽत्र तथा विहर्तुं त्वं वै समस्तविभवेश्वरि भासि नूनम्
vyāsa uvāca
evaṃ stutā tadā devī tānāha vibudheśvarān |
kiṃ tatkāryaṃ vadantvadya karomi vigatajvarāḥ
||21||एवं स्तुता तदा देवी तानाह विबुधेश्वरान् ।
किं तत्कार्यं वदन्त्वद्य करोमि विगतज्वराः
asādhyamapi loke'smiṃstatkaromi surepsitam |
śaṃsantu bhavatāṃ duḥkhaṃ dharāyāśca surottamāḥ
||22||असाध्यमपि लोकेऽस्मिंस्तत्करोमि सुरेप्सितम् ।
शंसन्तु भवतां दुःखं धरायाश्च सुरोत्तमाः
devā ūcuḥ
vasudheyaṃ bharākrāntā samprāptā vibudhānprati |
rudatī vepamānā ca pīḍitā duṣṭabhūbhujaiḥ
||23||वसुधेयं भराक्रान्ता सम्प्राप्ता विबुधान्प्रति ।
रुदती वेपमाना च पीडिता दुष्टभूभुजैः
bhārāpaharaṇaṃ cāsyāḥ kartavyaṃ bhuvaneśvari |
devānāmīṣmita kāryametadevādhunā śive
||24||भारापहरणं चास्याः कर्तव्यं भुवनेश्वरि ।
देवानामीष्मित कार्यमेतदेवाधुना शिवे
ghātitastu purā mātastvayā mahiṣarūpabhṛt |
dānavo'tibalākrāntastatsahāyāśca koṭiśaḥ
||25||घातितस्तु पुरा मातस्त्वया महिषरूपभृत् ।
दानवोऽतिबलाक्रान्तस्तत्सहायाश्च कोटिशः
tathā śumbho niśumbhaśca raktabījastathāparaḥ |
caṇḍamuṇḍau mahāvīryau tathaiva dhūmralocanaḥ
||26||तथा शुम्भो निशुम्भश्च रक्तबीजस्तथापरः ।
चण्डमुण्डौ महावीर्यौ तथैव धूम्रलोचनः
durmukho duḥsahaścaiva karālaścāti vīryavān |
anye ca bahavaḥ krūrāstvayaiva ca nipātitāḥ
||27||दुर्मुखो दुःसहश्चैव करालश्चाति वीर्यवान् ।
अन्ये च बहवः क्रूरास्त्वयैव च निपातिताः
tathaiva ca surārīṃśca jahi sarvānmahīśvarān |
(bhāraṃ hara dharāyāśca durdharaṃ duṣṭabhūbhujām |
) |
vyāsa uvāca |
ityuktā sā tadā devī devānāhāmbikā śivā
||28||तथैव च सुरारींश्च जहि सर्वान्महीश्वरान् ।
(भारं हर धरायाश्च दुर्धरं दुष्टभूभुजाम् ।
) ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्ता सा तदा देवी देवानाहाम्बिका शिवा
samprahasyāsitāpāṅgī meghagambhīrayā girā |
śrīdevyuvāca |
mayedaṃ cintitaṃ pūrvamaṃśāvataraṇaṃ surāḥ
||29||सम्प्रहस्यासितापाङ्गी मेघगम्भीरया गिरा ।
श्रीदेव्युवाच ।
मयेदं चिन्तितं पूर्वमंशावतरणं सुराः
bhārāvataraṇaṃ caiva yathā syādduṣṭabhūbhujām |
mayā sarve nihantavyā daityeśā ye mahībhujaḥ
||30||भारावतरणं चैव यथा स्याद्दुष्टभूभुजाम् ।
मया सर्वे निहन्तव्या दैत्येशा ये महीभुजः
māgadhādyā mahābhāgāḥ svaśaktyā mandatejasaḥ |
bhavadbhirapi svairaṃśairavatīrya dharātale
||31||मागधाद्या महाभागाः स्वशक्त्या मन्दतेजसः ।
भवद्भिरपि स्वैरंशैरवतीर्य धरातले
macchaktiyuktaiḥ kartavyaṃ bhārāvataraṇaṃ surāḥ |
kaśyapo bhāryayā sārdhaṃ divijānāṃ prajāpatiḥ
||32||मच्छक्तियुक्तैः कर्तव्यं भारावतरणं सुराः ।
कश्यपो भार्यया सार्धं दिविजानां प्रजापतिः
yādavānāṃ kule pūrvaṃ bhavitā''nakadundubhiḥ |
tathaiva bhṛguśāpādvai bhagavānviṣṇuravyayaḥ
||33||यादवानां कुले पूर्वं भविताऽऽनकदुन्दुभिः ।
तथैव भृगुशापाद्वै भगवान्विष्णुरव्ययः
aṃśena bhavitā tatra vasudevasuto hariḥ |
tadāhaṃ prabhaviṣyāmi yaśodāyāṃ ca gokule
||34||अंशेन भविता तत्र वसुदेवसुतो हरिः ।
तदाहं प्रभविष्यामि यशोदायां च गोकुले
kāryaṃ sarvaṃ kariṣyāmi surāṇāṃ surasattamāḥ |
kārāgāre gataṃ viṣṇuṃ prāpayiṣyāmi gokule
||35||कार्यं सर्वं करिष्यामि सुराणां सुरसत्तमाः ।
कारागारे गतं विष्णुं प्रापयिष्यामि गोकुले
śeṣaṃ ca devakīgarbhātprāpayiṣyāmi rohiṇīm |
macchaktyopacitau tau ca kartārau duṣṭasaṃkṣayam
||36||शेषं च देवकीगर्भात्प्रापयिष्यामि रोहिणीम् ।
मच्छक्त्योपचितौ तौ च कर्तारौ दुष्टसंक्षयम्
duṣṭānāṃ bhūbhujāṃ kāmaṃ dvāparānte suniścitam |
indrāṃśo'pyarjunaḥ sākṣātkariṣyati balakṣayam
||37||दुष्टानां भूभुजां कामं द्वापरान्ते सुनिश्चितम् ।
इन्द्रांशोऽप्यर्जुनः साक्षात्करिष्यति बलक्षयम्
dharmāṃśo'pi mahārājo bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ |
vāyvaṃśo bhīmasenaścāśvinyaṃśau ca yamāvapi
||38||धर्मांशोऽपि महाराजो भविष्यति युधिष्ठिरः ।
वाय्वंशो भीमसेनश्चाश्विन्यंशौ च यमावपि
vasoraṃśo'tha gāṅgeyaḥ kariṣyati balakṣayam |
vrajantu ca bhavanto'dya dharā bhavatu susthirā
||39||वसोरंशोऽथ गाङ्गेयः करिष्यति बलक्षयम् ।
व्रजन्तु च भवन्तोऽद्य धरा भवतु सुस्थिरा
bhārāvataraṇaṃ nūnaṃ kariṣyāmi surottamāḥ |
kṛtvā nimittamātrāṃstānsvaśaktyāhaṃ na saṃśayaḥ
||40||भारावतरणं नूनं करिष्यामि सुरोत्तमाः ।
कृत्वा निमित्तमात्रांस्तान्स्वशक्त्याहं न संशयः
kurukṣetre kariṣyāmi kṣattriyāṇāṃ ca saṃkṣayam |
asūyerṣyā matistṛṣṇā mamatābhimatā spṛhā
||41||कुरुक्षेत्रे करिष्यामि क्षत्त्रियाणां च संक्षयम् ।
असूयेर्ष्या मतिस्तृष्णा ममताभिमता स्पृहा
jigīṣā madano moho doṣairnakṣyanti yādavāḥ |
brāhmaṇasya ca śāpena vaṃśanāśo bhaviṣyati
||42||जिगीषा मदनो मोहो दोषैर्नक्ष्यन्ति यादवाः ।
ब्राह्मणस्य च शापेन वंशनाशो भविष्यति
bhagavānapi śāpena tyakṣyatyetatkalevaram |
bhavanto'pi nijāṅgaiśca sahāyāḥ śārṅgadhanvanaḥ
||43||भगवानपि शापेन त्यक्ष्यत्येतत्कलेवरम् ।
भवन्तोऽपि निजाङ्गैश्च सहायाः शार्ङ्गधन्वनः
prabhavantu sanārīkā mathurāyāṃ ca gokule |
vyāsa uvāca |
ityuktvāntardadhe devī yogamāyā parātmanaḥ
||44||प्रभवन्तु सनारीका मथुरायां च गोकुले ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी योगमाया परात्मनः
sadharā vai surāḥ sarve jagmuḥ svānyālayāni ca |
dharāpi susthirā jātā tasyā vākyena toṣitā
||45||सधरा वै सुराः सर्वे जग्मुः स्वान्यालयानि च ।
धरापि सुस्थिरा जाता तस्या वाक्येन तोषिता
oṣadhīvīrudhopetā babhūva janamejaya |
prajāśca sukhino jātā dvijāścāpurmahodayam |
santuṣṭā munayaḥ sarve babhūburdharmatatparāḥ
||46||ओषधीवीरुधोपेता बभूव जनमेजय ।
प्रजाश्च सुखिनो जाता द्विजाश्चापुर्महोदयम् ।
सन्तुष्टा मुनयः सर्वे बभूबुर्धर्मतत्पराः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe devān prati devīvākyavarṇanaṃ nāmakonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||